Bangladesh (bengalcha Bangladesh), rasmiy nomi — Bangladesh Xalq Respublikasi (bengalcha Bangladesh Xalq Respublikasi [ɡɔnopɾodʒat̪ɔnt̪ɾi‿baŋlad̪eʃ] gonoprodjatontori Bangladesh) — Janubiy Osiyo. Aholisi — 174 158 165 kishi (2024), hududi — 148 460 km². Dunyodagi eng zich aholi yashaydigan mamlakat (hisobga olinmaganda mitti davlatlar); aholi zichligi 1120 kishi/1 km²ni tashkil etadi. Hududi bo‘yicha dunyoda to‘qson ikkinchi , aholi soni bo‘yicha esa sakkizinchi o‘rinda turadi.
Poytaxti — Dakka. Bangladeshning davlat tili — bengal tili ; u sanskrit tili bilan qarindosh bo‘lib, bengal yozuviyordamida yoziladi. Mamlakat deyarli hamma tomondan Hindiston bilan o‘ralgan (janubi-sharqdagi kichik chegara qismi Myanma bilan tutashadi), janubida esa Bengal qo‘ltig‘i.
Unitar davlat, parlament respublikasi. Economist Intelligence Unitma’lumotiga ko‘ra, mamlakat demokratiya indeksibo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflanadi.
Bangladesh — bir millatli davlatbo‘lib, aholisining 98 % ini bengallartashkil etadi. Aholining qariyb 89 % i islom diniga e’tiqod qiladi, 10 % — hinduizmga e’tiqod qiladi.
Bu iqtisodiyoti rivojlanayotgan agrar-industrial mamlakatdir. Yalpi ichki mahsulot ko‘rsatkichi xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha 2020-yilda 917,8 mlrd AQSH dollari (aholi jon boshiga taxminan 5400 AQSH dollari)ni tashkil etgan. Pul birligi — Bangladesh takasi.
Mamlakat Buyuk Britaniya mustamlakasibo‘lgan. Buyuk Britaniya XVII asrning birinchi yarmida bu hududni o‘zlashtira boshlagan va XX asr boshlariga kelib hozirgi Bangladesh hududining katta qismini o‘z hukmronligi ostida birlashtirgan. Mamlakatning Pokistondan mustaqilligi g‘alaba bilan yakunlangan urush uchun kurash natijasida 26-mart 1971-yilda e’lon qilingan.
Etimologiya
«Bangladesh» nomi (bengalcha Bangladesh) «bengallar mamlakati» degan ma’noni anglatadi ( bengal tilida — bánglá — «bengalcha», déš — «mamlakat»), chunki bengallar mamlakat aholisining qariyb 98 % ini tashkil qiladi. Rus tilida bu so‘z grammatik jihatdan ayol jinsiga mansub bo‘lib, turlanmaydi.
Tabiiy-geografik o‘rni

Bangladesh davlati Hind-Gang pasttekisligining sharqiy chekkasini egallaydi. U Brahmaputra va Gangdaryolari deltasida joylashgan. Delta Gang (mahalliy nomi Padma), Brahmaputra (Jamuna) va Meghna daryolari hamda ularning irmoqlari qo‘shilgan joyda hosil bo‘lgan. Gang Jamuna (Brahmaputraning asosiy o‘zani) bilan qo‘shiladi, keyin Meghna bilan birlashib, Bengal qo‘ltig‘iga quyiladi. Daryo yotqiziqlari deltada dunyodagi eng unumdor ekin maydonlarini hosil qiladi. Bangladesh hududidan 58 ta transchegaraviy daryo oqib o‘tadi. Suv resurslaridan foydalanish masalalari Hindiston bilan muzokaralarda nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Mamlakatning katta qismi dengiz sathidan bor-yo‘g‘i bir necha metr balandda joylashgan. Dengiz sathi bir metrga ko‘tarilsa, Bangladesh hududining 10 % gacha qismi suv ostida qolishi mumkin, degan taxmin bor.
Mamlakat janubi-sharqida XX asrning oltmishinchi yillaridan beri dambalar qurilmoqda. Ular daryo keltirgan cho‘kindilar bilan birga yangi quruqlik hududlarining paydo bo‘lishiga yordam bermoqda. O‘tgan asr yetmishinchi yillari oxirida Bangladesh hukumati Niderlandiyaning investitsiya jamg‘armalari ko‘magida ushbu yangi yerlarni o‘zlashtirishga kirishdi. Buning natijasida mazkur yo‘nalishda qurilish ishlari jadal rivojlandi: yo‘llar, suv quvurlari, qirg‘oqbo‘yi inshootlari, himoya daraxtzorlari, suv omborlari va hojatxonalar qurildi, yerlar aholiga berildi. 2010-yil kuziga kelib hududlarni o‘zlashtirish dasturi doirasida 27 000 akr (10 927 gektar) yer 21 000 ta oilaga ajratildi.
Bangladeshning eng baland nuqtasi dengiz sathidan 1052 metr baland bo‘lgan Movdok tog‘i bo‘lib, u Chittagong tog‘li tumani ning mamlakat janubi-sharqidagi platosida joylashgan.
Mamlakat hududidan Shimoliy tropik (Saraton tropigi)o‘tadi, shu sababli Bangladeshda tropik iqlim hukm suradi: oktabrdan martgacha qish yumshoq, martdan iyungacha yoz issiq va nam bo‘ladi. Issiq va nam mussonlar mavsumi iyundan oktabrgacha davom etadi va bu davrda ko‘p yog‘in tushadi. Mamlakat muntazam ravishda suv toshqinlari, tropik siklonlar, tornadolar va bora shamollarikabi tabiiy ofatlarga duchor bo‘ladi. O‘rmonlarning kesilishi, tuproqning yuvilishi va eroziyabu ofatlarning oqibatlarini kuchaytiradi. 1991-yilda siklon oqibatida qariyb 140 000 kishi halok bo‘lgan.
1998-yil sentabrda Bangladesh yangi tarixidagi eng halokatli suv toshqiniga uchradi. Gang, Brahmaputra va Meghna daryolari toshishi natijasida qariyb 300 000 ta uy, 9700 kilometr yo‘l va 2700 kilometr qirg‘oq himoya inshooti suv ostida qoldi, 50 km² hudud butunlay vayron bo‘ldi, yana 11 000 kilometr yo‘l qisman zarar ko‘rdi yoki vayron bo‘ldi. Toshqin oqibatida qariyb 1000 kishi halok bo‘ldi, taxminan 30 million kishi boshpanasiz qoldi. Qariyb 137 000 bosh qoramol nobud bo‘ldi. Mamlakat hududining uchdan ikki qismi suv ostida qoldi. Bunday halokatli oqibatlarga bir qancha omillar — haddan tashqari kuchli musson yomg‘irlari, Himolay muzliklarining erishi, isitish va ovqat tayyorlash uchun hamda chorva boqiladigan yerlarni bo‘shatish maqsadida himoya daraxtzorlari va daraxtlarning kesilishi sabab bo‘ldi.
Iqlim
Mamlakat iqlimi issiq va nam bo‘lib, ekvatorial mussonlarzonasiga xosdir. Eng sovuq oy — yanvar, eng issiq oy — aprel. O‘rtacha yillik haroratlar shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga qarab ortadi. Yog‘in miqdori bo‘yicha mamlakat dunyoda yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Yiliga o‘rtacha 1900 mm dan ortiq yog‘in tushadi; ayniqsa shimoli-sharqda yog‘in ko‘p (3000 mm dan ortiq). Yomg‘ir asosan iyuldan oktabrgacha yog‘adi.
Shimoliy chegaraga yaqin joyda 2015-yildan buyon mamlakatning yagona eksklavi — Dahagram-Angarpota.
Hozirda Bangladesh iqlim o‘zgarishi oqibatlaridan dunyoda eng ko‘p zarar ko‘rishi mumkin bo‘lgan mamlakat deb hisoblanadi. Kelgusi o‘n yillikda dengiz sathining ko‘tarilishi 20 mln «iqlim qochqinlari»ni yuzaga keltirishi mumkin, degan taxmin bor. Bangladesh suv resurslari tuproq tarkibida margimush ko‘p bo‘lgani sababli tez-tez shu modda bilan ifloslanadi. Ifloslangan suvni iste’mol qilish oqibatida 77 mln nafargacha kishi margimushdan zaharlanish xavfiga duch kelmoqda.
Flora va fauna

Mamlakatda nam tropik va mangrov o‘rmonlari o‘sadi; ularda tik daraxti, sal daraxti, bambuk, banyan daraxti, orxideyalaruchraydi. 1997-yilda mangrov chakalakzorlari joylashgan hudud yo‘qolib ketish xavfi ostida ekani e’lon qilingan. Mamlakatning milliy «gul» ramzi nilufarbo‘lib, u shapla (Shapla), «meva» ramzi esa jekfrut (Sharqiy Hindiston non daraxti; yana kathal (Kathal) deb ataladi). 2010-yilda mamlakat hukumati mango daraxti ni milliy daraxt ramzi sifatida tanladi.
Hayvonot dunyosi boy: bu yerda Bengal yo‘lbarslari, qoplonlar, Osiyo fillari, mangustlar, timsohlar, pitonlar va boshqa hayvonlar yashaydi. Mamlakatning keng qo‘llanadigan milliy «qush» ramzi ola shama qorayalog‘ibo‘lib, u banknotlarda tasvirlangan. Dakkadagi diqqatga sazovor joylardan biri ham Doyel Chatwar («Ola shama maydoni») deb ataladi.
Tarix

Hozirgi Bengaliya hududida sivilizatsiya taxminan to‘rt ming yil oldin vujudga kelgan. O‘sha davrda bu yerga dravid, tibet-birma va avstroosiyo xalqlari kelib joylashgan. « Bangla» yoki « Bengal » so‘zining aniq kelib chiqishi noma’lum, ammo uning « Bang» so‘zidan olingani taxmin qilinadi. Bu nom dravidqabilalaridan meros bo‘lib, ular bu yerga miloddan avvalgi taxminan 1000 yil oldin kelgan.
Gangariday qirolligi[inglizcha] kamida miloddan avvalgi VII asrdashakllangan. Keyinchalik uning o‘rnini Bihar hamda Magadha, Nanda, Maurya va Shunga imperiyalariegallagan. Keyinchalik Bengaliya milodiy III–VII asrlarda Gupta imperiyasi va Harsha imperiyasi tarkibiga, so‘ngra esa buddaviy Pala imperiyasi tarkibiga kirgan.
So‘nggi imperiya parchalangach, hukmdor Shashanka qariyb yigirma besh yil mavjud bo‘lgan qirollik tuzdi. Shashanka Bangladesh tarixidagi birinchi mustaqil qirol deb hisoblanadi. Tartibsizliklar davridan keyin hududni to‘rt asr davomida, hindu Senasulolasi hukmronligining qisqa davrini hisobga olmaganda, buddaviy Pala sulolasi boshqargan.
Islom dini Bengaliya hududiga XII asrda arab savdogarlari va da’vatchi-so‘fiylarbilan birga kirib kelgan. Musulmonlarning keyingi istilolari islomning keng tarqalishiga yordam bergan. Afg‘on sarkardasi Baxtiyor Xiljiy hukmdor Lakshman ning Sena sulolasiga mansub qo‘shinlarini mag‘lub etib, 1204-yilda Bengaliya hududining katta qismini egallagan. Shundan so‘ng mintaqani mahalliy sultonlar va feodallar sulolalari bir necha asr boshqargan. XVI asrga kelib Bengaliya Boburiylar imperiyasinazoratiga o‘tgan va Dakka imperiyaning muhim ma’muriy markaziga aylangan.

Yevropalik savdogarlar XV asr oxirida mintaqaga kirib kela boshlagan. XVIII asr boshiga kelib yevropaliklarning ta’siri shu qadar kuchaydiki, Bengaliya Britaniya Ost-Hind kompaniyasi tasarrufiga Plassi jangi natijasida 1757-yilda o‘tdi. 1857-yildagi qonli to‘qnashuv — sipohiylar qo‘zg‘oloni— hokimiyatning Britaniya tojiga , vitse-qirolboshchiligidagi boshqaruvga o‘tishiga sabab bo‘ldi. Mustamlakachilik davrida Hindiston yarimoroli bir necha bor ocharchilikka uchradi. Jumladan, 1943-yildagi Buyuk Bengaliya ocharchiligioqibatida qariyb uch million kishi halok bo‘ldi.

1905–1911-yillarda Bengaliya hududining bo‘linishi uchun uni ikki qismga ajratib, Dakka ni sharqiy qism poytaxtiga aylantirishga urinishlar bo‘lgan. Hindistonning bo‘linishi jarayonida 1947-yilda Bengaliya diniy belgilarga ko‘ra ajratildi. G‘arbiy Bengaliya Hindistonga, sharqiy qismi esa Pokiston tarkibiga Sharqiy Bengaliya viloyati sifatida qo‘shildi (keyinchalik Sharqiy Pokiston deb nomlangan). Uning poytaxti Dakka.
1950-yilda Sharqiy Bengaliyada yer islohoti o‘tkazilib, feodal zamindortizimi tugatildi. Biroq mamlakat sharqiy qismining iqtisodiy va demografik salohiyatiga qaramay, Pokiston hukumati va kuch ishlatar tuzilmalarida g‘arbiy qism vakillari ustunlik qilardi. Bengal tili maqomi uchun harakat ning 1952-yilda paydo bo‘lishi Pokistonning ikki yirik hududi o‘rtasidagi ziddiyatlarning ilk jiddiy belgisi bo‘ldi. Keyingi o‘n yillikda markaziy hukumatning iqtisodiy va madaniy hamkorlik siyosatidan norozilik kuchaydi va bengal tilida so‘zlashuvchi aholi manfaatlarini himoya qiluvchi Avami ligasi siyosiy partiyasi vujudga keldi. Muxtoriyatga chaqirgani uchun 1966-yilda Avami ligasi rahbari Shayx Mujibur Rahmon hibsga olinib, qamoqqa tashlandi. U jamoatchilik bosimi ostida faqat 1969-yilda ozod qilindi.
1970-yilda Sharqiy Pokiston sohillariga kuchli siklonlar yopirilib, yarim milliondan ortiq odamning halok bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Pokiston markaziy hukumati tabiiy ofat oqibatlarini bartaraf etishda yetarli harakat qilmadi. Halokatli siklonlardan keyingi hukumatning sust faoliyatidan tashqari, 1970-yilgi saylovlarda Avami ligasi parlamentdagi ko‘pchilik o‘rinlarni qo‘lga kiritganiga qaramay, partiya rahbari Shayx Mujibur Rahmonning hokimiyatga kelishiga yo‘l qo‘yilmagani bengal aholisining noroziligini kuchaytirdi. Pokiston prezidenti Yahyo Xon Mujibur Rahmon bilan murosaga kelishga uringan muzokaralar barbod bo‘lgach, 26-mart 1971-yilda uni hibsga olish buyrug‘i berildi va Sharqiy Pokiston hududini harbiy yo‘l bilan egallash uchun «Projektor» operatsiyasi boshlandi. G‘arbiy Pokiston armiyasining urush olib borish usullari shafqatsiz bo‘lib, ko‘plab insonlar qurbon bo‘ldi. Asosiy nishonga Sharqiy Pokiston ziyolilari va hindulari olindi. Hindiston hududidan boshpana izlagan qochqinlar soni o‘n millionga yaqinlashdi. Urushda halok bo‘lganlar soni uch yuz mingdan uch milliongacha deb baholanadi.
Hibsga olinishidan oldin Shayx Mujibur Rahmon Bangladesh mustaqilligini rasman e’lon qildi va so‘nggi pokistonlik askar Bangladesh hududini tark etmaguncha kurashishga chaqirdi. Avami ligasi rahbarlari Hindistonning Kalkutta shahrida «muhojirlikdagi hukumat»ni tuzdilar. Yangi hukumat Sharqiy Pokistonning Kushtiya okrugidagi Mujibnagar shahrida 14-aprel 1971-yilda rasman qasamyod qildi. Tojuddin Ahmad birinchi bosh vazir bo‘ldi.
Mustaqillik urushi to‘qqiz oy davom etdi. Partizan Mukti bahini otryadlari va Bangladesh muntazam qurolli kuchlari jangovar harakatlarda Hindiston qurolli kuchlari yordamini 1971-yil dekabrda oldi. Hindiston va Bangladesh qo‘shinlarining birlashgan Mitro bahini kuchlari 16-dekabr 1971-yilda Pokiston armiyasini mag‘lub etib, 90 000 dan ortiq askar va ofitserni asir oldi.
Pokistondan mustaqillikka erishgach, Bangladesh parlament respublikasiga aylandi, bosh vazir lavozimini Mujibur Rahmon egalladi. U davlat amal qilishi kerak bo‘lgan to‘rtta asosiy tamoyilni ilgari surdi: millatchilik, sotsializm, dunyoviylik va demokratiya. U jangovar qo‘zg‘olonchi otryadlarni qurolsizlantirishga kirishdi hamda mamlakatni sotsialistik yo‘l bilan rivojlantirish dasturini tuzish uchun xorijlik iqtisodchilarni taklif etdi. 1972-yilda ko‘plab sanoat korxonalari, jumladan jut va paxta matosi fabrikalari, shakar zavodlari, shuningdek, banklar, sug‘urta kompaniyalari va choy plantatsiyalari davlat tasarrufiga o‘tkazildi. 1972-yil oxirida parlament tashkil etildi. 1973-yil martdagi umumiy saylovlarda Avami ligasi 73 % ovoz bilan g‘alaba qozondi (ikki qismga bo‘lingan Milliy Avami ligasi 8 % va 5 %, sotsialistik partiya 7 %, kommunistik partiya — 4 %).
Bu taraqqiyot yo‘lini 1974–1975-yillardagi ocharchilik nihoyatda qiyinlashtirdi. Unga 1974-yil yozidagi halokatli suv toshqini sabab bo‘lgan. so‘nggi 20 yildagi eng kuchli yomg‘irlardan keyin 1974-yil iyul–avgustida yuz bergan musson toshqinida 2000 dan ortiq kishi halok bo‘ldi, bir million kishi jarohatlandi, millionlab odamlar boshpanasiz qoldi. Avgust o‘rtalariga kelib mamlakatning 3/4 qismi ofatga duchor bo‘ldi. Yozgi hosilning 80 % i, shuningdek, asosiy qishki ekinlar nobud bo‘ldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, yillik oziq-ovqat ishlab chiqarishining 40 % i yo‘qotildi. Oziq-ovqat tanqisligi va neft narxining keskin ko‘tarilishi inflyatsiyani kuchaytirdi. Mamlakat rahbariyatining obro‘si tushdi va hukumatning qarindosh-urug‘chilik hamda korrupsiyada ayblanishi bosh vazir nufuziga putur yetkazdi. 1974-yil dekabrda hukumat harbiy holat joriy etdi. 25-yanvar 1975-yilda qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgartishlarga muvofiq demokratik parlament tizimi prezidentlik boshqaruvi bilan almashtirildi va yangi siyosiy ittifoq — «BAKSAL»[inglizcha]— boshchiligidagi bir partiyali tizimga o‘tildi. Ittifoqqa hukumat siyosatini qo‘llab-quvvatlagan barcha partiyalar, jumladan Avami ligasi, sotsialistik, kommunistik va xalq partiyalari kirdi. M. Rahmon prezident bo‘ldi va korrupsiya hamda terrorizmga barham berishi kerak bo‘lgan «ikkinchi inqilob» zarurligini e’lon qildi. Bosh vazirning avtoritar tuzum o‘rnatishga intilishi zobitlarning bir qismi orasida norozilikni kuchaytirib, qonli harbiy to‘ntarishga olib keldi.
15-avgust 1975-yildagi harbiy to‘ntarish chog‘ida Mujibur Rahmon deyarli butun oilasi bilan o‘ldirildi. Uning o‘limidan keyingi uch oy ichida mamlakat bo‘ylab siyosiy qotilliklar, terror, qonli to‘ntarishlar va qarshi to‘ntarishlar to‘lqini tarqaldi. Bu jarayon general Ziyour Rahmonning hokimiyatga kelishi bilan yakunlandi. U ko‘ppartiyaviy siyosiy tizimni qayta tikladi va Bangladesh millatchi partiyasini tuzdi. General Ziyoning hukmronligi 1981-yilda, uni harbiy doiralar bilan aloqador shaxslar o‘ldirganidan so‘ng tugadi.
Davlatning navbatdagi rahbari general Husayn Muhammad Ershodbo‘ldi. U 24-mart 1982-yildagi qonsiz to‘ntarish orqali hokimiyatga kelib, 1990-yilgacha mamlakatni boshqardi. G‘arb davlatlari bosimi va jahon siyosatidagi ulkan o‘zgarishlar natijasida mintaqada antikommunistik diktatorlarning roli susaygach, u iste’foga chiqishga majbur bo‘ldi. Shundan beri Bangladeshda parlament respublikasi qayta tiklangan. General Ziyoning bevasi Xolida Ziyo1991-yildagi parlament saylovlarida Bangladesh millatchi partiyasini g‘alabaga olib chiqdi va mamlakat tarixidagi birinchi ayol bosh vazir bo‘ldi. Biroq Shayx Hasina, Mujibur Rahmonning omon qolgan qizlaridan biri sifatida, 1996-yildagi navbatdagi saylovlarda hokimiyatga keldi, ammo 2001-yilda yana Bangladesh millatchi partiyasiga yutqazdi. 2001-yilda Hindiston va Bangladesh o‘rtasida qurolli mojaro yuz berdi.
Jamiyatdagi siyosiy beqarorlik va zo‘ravonlik to‘lqinini to‘xtatish, shuningdek, keng tarqalgan korrupsiya va tartibsizliklarni hisobga olgan holda 11-yanvar 2007-yilda muvaqqat hukumat nazorati ostida umumiy saylovlar belgilandi. Muvaqqat hukumatning ustuvor vazifasi hokimiyatning barcha darajalarida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘ldi. Natijada ko‘plab taniqli siyosatchilar va turli lavozimdagi amaldorlar korrupsiyada ayblanib hibsga olindi. Muvaqqat hukumat boshchiligidagi erkin umumiy saylovlar 29-dekabr 2008-yilda o‘tkazildi. Unda Shayx Hasina boshchiligidagi Avami ligasi katta ustunlik bilan g‘alaba qozondi. Shayx Hasina 6-yanvar 2009-yilda bosh vazir sifatida rasman qasamyod qildi.
Shu tariqa 2014-yilgi parlament saylovlarida g‘alaba qozonib,Shayx Hasina Vazed yana 5 yillik muddatga hokimiyatda qoldi. 30-dekabr 2018-yilda navbatdagi saylovlar o‘tkazildi. Avami ligasi 259 ta o‘rinni 300 tadan oldi, Shayx Hasina esa bosh vazir lavozimini saqlab qoldi.
2024-yil iyulda davlat xizmatiga ishga qabul qilishdagi kvotalar qayta joriy etilgach, davlat xizmatidagi ish o‘rinlari masalasida talabalar ommaviy namoyishlar o‘tkazdi. Namoyishchilar davlat xizmatidagi ish o‘rinlarining qariyb uchdan bir qismi 1971-yildagi Pokistonga qarshi mustaqillik urushi faxriylari va ularning qarindoshlariga ajratilishini nazarda tutuvchi cheklovlarni bekor qilishni talab qildi. Namoyishchilar bosh vazirning iste’fosini va yangi hukumat tuzilishini talab qildilar. Noroziliklar fonida Bangladesh bosh vaziri Shayx Hasina iste’foga chiqib, Londonga qochdi. Armiya mamlakat boshqaruvini vaqtincha o‘z zimmasiga oldi. Tartibsizliklarda taxminan 300 kishi halok bo‘ldi. Muvaqqat hukumat rahbari etib Nobel mukofoti sovrindori Muhammad Yunus.
Hukumat va siyosiy tizim

Bangladesh unitar davlat va parlament respublikasi hisoblanadi. Mamlakatning 18 yoshga to‘lgan barcha aholisi to‘g‘ridan-to‘g‘ri parlament saylovlarida qatnashish huquqiga ega. Bir palatali «Jatiya Sangsad» parlamentiga saylovlar har besh yilda o‘tkaziladi. «Jatiya Sangsad Bhaban» deb ataluvchi parlament binosi me’mor Lui Kantomonidan loyihalashtirilgan. Parlamentda jami 345 o‘rin bor, shundan 45 tasi ayol deputatlar uchun maxsus ajratilgan; saylovlar bir mandatli okruglarda o‘tkaziladi. Hukumat rahbari sifatida bosh vazir vazirlar mahkamasini tuzadi va davlatni boshqaradi. Bosh vazirni rasman Bangladesh prezidenti tayinlasa-da, u parlamentdagi ko‘pchilik vakili bo‘lishi kerak. Prezident lavozimi asosan tantanaviy vazifalarni bajaradi, prezident esa parlament tomonidan saylanadi.
Biroq muvaqqat hukumattuzilayotgan paytda prezident vakolatlari sezilarli darajada kengayadi. Muvaqqat hukumat saylovlarni o‘tkazish va hokimiyatni topshirish uchun javobgar. Uning mansabdor shaxslari partiyasiz bo‘lishi va o‘z vazifalarini bajarish uchun uch oylik muddatga tayinlanishi lozim. Hokimiyatni topshirishning bunday usuli dunyoda birinchi marta Bangladeshda 1991-yilgi saylovlarda qo‘llanilgan va 13-tuzatish bilan 1996-yilda Konstitutsiyaga kiritilib bilan mustahkamlangan.
Bangladesh Konstitutsiyasi dastlab 1972-yilda qabul qilingan va hozirga qadar unga 14 ta tuzatish[inglizcha]kiritilgan. Mamlakatning oliy sud organi — Oliy sud[inglizcha]bo‘lib, sudyalarini mamlakat prezidenti tayinlaydi. Sud va huquqni muhofaza qilish organlari yetarli darajada rivojlanmagan. Sud hokimiyati bilan ijroiya hokimiyatining ajratilishi 1-oktabr 2007-yilga kelib yakunlandi. Natijada sud hokimiyati xolis va kuchli bo‘lishi kutilgan. Qonunchilik tizimi ingliz pretsedent huquqiga asoslangan. Biroq oila, nikoh va merosga oid qonunlar aholining turli guruhlari diniy an’analaridan olingan.
Bangladeshning asosiy siyosiy partiyalari «Avami ligasi» va Bangladesh millatchi partiyasidir. Bangladesh millatchi partiyasi rahbari Xolida Ziyo, uning asosiy siyosiy ittifoqchilari esa «Bangladesh Jamoati Islomiyasi» va Islomiy Oykya Jot[inglizcha]kabi turli islomiy partiyalardir. Avami ligasi rahbari Shayx Hasinaning siyosiy ittifoqchilari esa so‘l va klerikalizmga qarshi partiyalardir. Shayx Hasina va Xolida Ziyo ashaddiy siyosiy raqiblar bo‘lib, 15 yildan beri siyosiy maydonda ustunlik qilmoqda. Bangladesh siyosatining yana bir muhim ishtirokchisi «Jatiya» partiyasi bo‘lib, unga sobiq harbiy diktator Ershod rahbarlik qiladi. Avami ligasi va Bangladesh millatchi partiyasi o‘rtasidagi keskin raqobat norozilik namoyishlari, zo‘ravonliklar va qotilliklar bilan kechgan. Yoshlarning siyosiy faolligi nihoyatda yuqori bo‘lib, u mustaqillik uchun kurash yillariga borib taqaladi. Deyarli barcha partiyalarning yoshlar harakatlari bor, ularning rahbarlari hatto parlamentga saylangan.
Ikki radikal terrorchi tashkilot: Jagrata Muslim Janata Bangladesh[inglizcha] (JMJB) va Jamoatul Mujohidin Bangladesh[inglizcha] (JMB) 2005-yil fevralda mamlakatda taqiqlandi. 1999-yildan buyon sodir etilgan qator terrorchilik harakatlaridan keyin 2006-yilda JMJB va JMB tashkilotlarining gumon qilingan a’zolari va rahbarlari qo‘lga olindi. Rahbarlarga o‘lim jazosi tayinlanib, hukmlar ijro etildi. Bangladesh hukumatining terrorizmga qarshi operatsiyalari boshqa davlatlar rahbarlari tomonidan ijobiy baholandi.
11-yanvar 2007-yilda yangi saylovchilar ro‘yxatini tayyorlash va korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha favqulodda qaror qabul qilingach, harbiylar qo‘llab-quvvatlagan Faxruddin Ahmad boshchiligidagi muvaqqat hukumat 22-yanvar 2007-yilda saylovlarni to‘xtatdi. Harbiylar muvaqqat hukumatning korrupsiyaga qarshi kurashiga ko‘maklashdi. Natijada Bangladesh «Korrupsiyani idrok etish indeksi»da eng oxirgi o‘rindan 147-o‘ringa ko‘tarildi. Bu indeksni Transparency Internationaltuzgan. Avami ligasi boshchiligidagi Katta alyans 29-dekabr 2008-yildagi saylovlarda qat’iy g‘alaba qozonib, parlamentdagi 230 ta o‘rinni 300 tadan oldi.
Xalqaro munosabatlar
Bangladesh xalqaro munosabatlarda xalqaro tashkilotlar, eng avvalo, Birlashgan Millatlar Tashkilotibilan hamkorlikni kengaytirishga yo‘naltirilgan muvozanatli siyosat yuritadi. 1974-yilda Bangladesh Britaniya Millatlar Hamdo‘stligi va Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘ldi. Shundan buyon u ikki marta BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zosi etib saylandi: 1978–1979 va 2000–2001-yillarda. XX asrning 80-yillarida Bangladesh Janubiy Osiyo mintaqaviy hamkorlik assotsiatsiyasi ni tashkil etishda yetakchi rol o‘ynadi. Assotsiatsiya Janubiy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirishga xizmat qiladi. Tashkilot 1985-yilda asos solinganidan buyon Bangladesh unga ikki marta raislik qilgan.
Bangladeshning eng muhim va ayni paytda murakkab munosabatlari Hindiston bilan shakllangan. Ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlar madaniy va tarixiy aloqalarga asoslangan bo‘lib, mamlakat ichidagi muhokamalarda katta ahamiyatga ega. Mustaqillik urushidagi harbiy va iqtisodiy ko‘mak, urushdan keyingi tiklanishga yordam tufayli Hindiston bilan munosabatlar dastlab ijobiy boshlangan. Vaqt o‘tishi bilan turli sabablarga ko‘ra ikki mamlakat munosabatlari o‘zgarib turgan.
Asosiy kelishmovchiliklardan biri Farakka to‘g‘onining qurilishi va faoliyatidir. Hindiston Gang daryosida Bangladesh chegarasidan 18 km uzoqlikda 1975-yilda to‘g‘on qurishni boshlagan. Bangladesh rasmiylariga ko‘ra, to‘g‘on mamlakat qishloq xo‘jaligiga zarur katta miqdordagi suvni olib qoladi va tabiiy ofatlardan allaqachon jiddiy zarar ko‘rayotgan mamlakatda inson faoliyati bilan bog‘liq falokatlar xavfini oshiradi. To‘g‘on qurilishi ekologiyaga nihoyatda salbiy ta’sir qilgan. Hindiston tomoni Bangladesh bilan 4000 km uzunlikdagi chegaraga yaqin hududlarda go‘yoki boshpana topgan Hindistonga qarshi separatistlar va islomiy jangarilarga, shuningdek, noqonuniy muhojirlar oqimiga e’tibor qaratishni talab qilmoqda. Hindiston muhojirlar oqimini to‘xtatish uchun hatto tikanli simdan himoya to‘siqlariqurgan. Biroq 2007-yildagi Janubiy Osiyo mintaqaviy hamkorlik assotsiatsiyasi sammitida ikki tomon chegara, xavfsizlik va iqtisodiy rivojlanish masalalarini birgalikda hal qilishga kelishdi.
Qurolli kuchlar

Bangladesh qurolli kuchlari professional asosda shakllantiriladi. Armiya umumiy soni zaxiradagilar bilan birga 200 000 kishini tashkil etadi, shundan harbiy-havo kuchlari 22 000, harbiy-dengiz floti 14 950 kishidan iborat. Qurolli kuchlar 7 ta diviziyadan tashkil topgan (ular tarkibida 16 ta piyoda, 1 ta tank, 3 ta artilleriya va 1 ta muhandislik brigadasi bor). Bundan tashqari, 3 ta alohida tank polki mavjud. Qurol-aslaha asosan import qilinadi, ko‘pincha Xitoyda ishlab chiqarilgan. Bangladeshda 160 ga yaqin tank va 60 ga yaqin yengil zirhli texnika bor. Armiya mamlakatni himoya qilishdan tashqari tabiiy ofatlar paytida tiklash ishlariga va siyosiy beqarorlik davrida tartibni saqlashga jalb etiladi. Hozir Bangladesh harbiy mojarolarda qatnashmaydi, ammo 2300 nafar harbiy xizmatchisini koalitsiya ixtiyoriga yuborgan. Bu voqea Fors ko‘rfazi urushipaytida yuz bergan. Bangladesh BMT boshchiligidagi dunyo miqyosidagi operatsiyalarda faol qatnashadi. Masalan, 2007-yilga kelib Bangladesh Demokratik Kongo Respublikasi, Liberiya, Sudan, Sharqiy Timor va Kot-d’Ivuarda vakillarga ega edi. Hozir Bangladesh BMT harbiy missiyalaridagi eng yirik ishtirokchi hisoblanadi. Harbiy-dengiz kuchlari tarkibida 5 ta fregat (3 ta sobiq Britaniya fregati, 50-yillarda qurilgan, Xitoyning «Osman» fregati va yangi Janubiy Koreyaning «Bongobondhu» fregati), 11 ta raketa katerlari, 11 ta torpeda katerlari va 20 ta patrul kemasi bor.
Mamlakatda umumiy soni 50 000 dan oshadigan harbiylashtirilgan bo‘linmalar ham mavjud: o‘n ming kishilik chegara qo‘shinlari, Ichki ishlar vazirligiga bo‘ysunuvchi 30 ming kishilik «Bangladesh o‘qchilari» korpusi, 5 ming kishilik harbiylashtirilgan politsiya va 200 kishilik qirg‘oq qo‘riqlash xizmati.
Bangladeshning eng iliq munosabatlari Xitoy Xalq Respublikasi bilan shakllangan. Ayniqsa so‘nggi o‘n yillikda bu Janubiy Osiyo mamlakatlarining iqtisodiy hamkorligi natijasi bo‘ldi. 2006–2007-yillarda Bangladeshda ishlab chiqarilgan qator tovarlarni Xitoy bozoriga bojsiz kiritish haqidagi bitimlar tufayli ikki mamlakat savdo aylanmasi 28,5 % ga oshdi. Hamkorlik nafaqat iqtisodiy sohada, balki Bangladesh qurolli kuchlari va Xitoy xalq-ozodlik armiyasi o‘rtasida ham kuchaymoqda. Xitoyda ishlab chiqarilgan harbiy texnikani Bangladeshga yetkazib berish to‘g‘risidagi ikki tomonlama bitimlar imzolangan. Ular o‘qotar qurollardan tortib Xitoyning 053H1 fregati singari yirik harbiy kemalargacha bo‘lgan turli texnikani qamrab oladi.
Ma’muriy bo‘linish

Bangladesh 8 ta ma’muriy viloyatga (divizionga) bo‘lingan. Har biri o‘zining eng yirik shahri nomi bilan ataladi: Barisal, Chittagong, Dakka, Xulna, Rajshahi, Silxet, Maymansingx va Rangpur.
Ma’muriy viloyatlar, o‘z navbatida, okruglarga (bengalcha জেলা, «zila») bo‘linadi. Mamlakatda jami 64 ta okrug mavjud. Har bir okrug kichik okruglarga (bengalcha উপজেলা, «upazila» yoki «thana») bo‘linadi. Politsiya boshqarmasi joylashgan hudud (inglizcha police station) yirik shaharlar hududidan tashqari bir nechta kommunaga bo‘linadi. Har bir kommunaga bir necha qishloq kirishi mumkin. Yirik shaharlarda politsiya boshqarmalari uchastkalarga (ward), uchastkalar esa mahallalarga (mahalla) bo‘linadi. Viloyat, okrug va kichik okruglar darajasida rasmiy saylov tartibi yo‘q: ularning rahbarlari tayinlanadi. Har bir uchastkada rais va kengash a’zolari bevosita saylovda saylanadi. 1997-yilda qabul qilingan parlament qonuniga ko‘ra, uchastka saylovlarida ayol nomzodlar uchun uchta o‘rin majburiy ravishda ajratiladi.
Dakka mamlakat poytaxti va Bangladeshning eng yirik shahridir. Boshqa yirik shaharlar — Chittagong, Xulna, Rajshahi, Silxet, Barisal, Komilla, Rangpur. Yirik shaharlarda mer saylovi o‘tkaziladi, boshqa munitsipalitetlarda esa rais saylanadi. Merlar va raislar besh yil muddatga saylanadi.
| Shahar | Aholi soni (2011) | Viloyat |
|---|---|---|
| Dakka | 8 906 039 | Dakka |
| Chittagong | 2 592 439 | Chittagong |
| Xulna | 664 728 | Xulna |
| Silxet | 531 663 | Silxet |
| Rajshahi | 451 425 | Rajshahi |
| Komilla | 407 901 | Chittagong |
| Tongi | 406 420 | Dakka |
| Bogra | 400 983 | Rajshahi |
| Maymansingx | 389 918 | Maymansingx |
| Barisal | 339 308 | Barisal |
Iqtisodiyot

Bangladesh — kam rivojlangan agrar davlat. U Osiyoning eng kambag‘al mamlakatlaridan biri bo‘lib, mehnat qilayotgan aholining 63 % i qishloq xo‘jaligida band. Nam tropik iqlim tufayli dehqonchilik yil davomida mumkin, garchi mamlakat g‘arbida qurg‘oqchiliklar ham uchraydi.Aholi turli ekinlar, jumladan sholi, jut, choy (shimoli-sharqda), bug‘doy, shakarqamish, kartoshka, tamaki, dukkakli ekinlar, kungaboqar, ziravorlar, mevalar (jumladan, mango) yetishtiradi. Sholi ekinlarini nobud qiladigan suv toshqinlari sababli aholi vaqti-vaqti bilan ocharchilikka duch keladi. Mamlakatda qoramol (buqalar va buyvollar) hamda parranda boqiladi. Daryolarda va Bengal qo‘ltig‘ida (asosiy baliqchilik porti — Chittagong) baliq va dengiz mahsulotlari ovlanadi. Baliq guruch bilan birga mamlakat aholisi ovqatlanishining asosiy qismini tashkil etadi. Mamlakatda tabiiy gazqazib olinadi. Sanoatning asosiy tarmoqlari — paxtani qayta ishlash, jut, tikuvchilik, choy, qog‘oz, sement, kimyo (o‘g‘it ishlab chiqarish), shakar va to‘qimachilik mashinasozligi.
Hunarmandchilikda jut gilamchalar, milliy naqshli muslin va yupqa paxta matolari, rang-barang qiyqimlardan kiyimlar tayyorlanadi.
Eksport hajmi (2017-yil) 39,2 mlrd AQSH dollariga baholangan. Eksportning qariyb 90 % i yengil sanoat mahsulotlariga (kiyim-kechak va ichki kiyim) to‘g‘ri keladi. Poyabzal, dengiz mahsulotlari va teri xomashyosi ham eksport qilinadi. Asosiy xaridorlar — Germaniya (16 %), AQSH (15 %) va Buyuk Britaniya (9,1 %). Import 44 mlrd dollarga teng bo‘lib, asosan yengil sanoat xomashyosi (24 % gacha; paxta, sintetik matolar va tolalar va boshqalar), mashina-uskunalar (20 %), neft mahsulotlari (6 %) hamda turli oziq-ovqatlar (bug‘doy, shakar, guruch, palma moyi, dukkaklilar va boshqalar)dan iborat. Asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy (34 %) va Hindiston (16 %).
Iqtisodiy va demografik vaziyatni yaxshilash uchun amalga oshirilgan chora-tadbirlar va tashqi yordamga qaramay, Bangladesh rivojlanayotgan mamlakat bo‘lib qolmoqda. Mamlakatda aholi jon boshiga yillik daromad 520 dollar (2008-yil holatiga ko‘ra), dunyo bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa 10 200 dollarni tashkil etgan.
Mamlakatning asosiy daromad manbalaridan biri jut ishlab chiqarish bo‘lgan. Uning eng yuqori ishlab chiqarish davri Ikkinchi jahon urushi yillariga to‘g‘ri kelgan. XX asrning qirqinchi yillari oxirida Bangladesh budjetining sakson foizi jut eksportidan shakllangan, yetmishinchi yillar boshlarida ham jut eksportining budjetdagi ulushi yetmish foizga yetgan. Biroq polimer materiallardan foydalanish kengaygach, jut bozordagi o‘rnini yo‘qota boshladi va bu mamlakatda tarmoqning turg‘unlashishiga olib keldi. Bangladesh katta miqdorda guruch, choy va xantal yetishtiradi.
Bangladesh aholisining uchdan ikki qismi qishloq xo‘jaligida band bo‘lsa-da, mamlakat daromadlarining to‘rtdan uch qismidan ko‘prog‘i to‘qimachilik sanoati hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu tarmoq 1980-yillar oxirida arzon ishchi kuchi va past qo‘shimcha xarajatlari tufayli xorijiy investorlar uchun jozibador bo‘ldi. 2009–2010-yillarda sanoat eksporti 12,6 mlrd AQSH dollarini tashkil etdi; 2002-yilda esa 5 mlrd AQSH dollari bo‘lgan. Bangladesh Jahon savdo tashkilotida kiyim ishlab chiqarish bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinni egallaydi. Bu sohada uch milliondan ortiq kishi ishlaydi, ularning to‘qson foizi ayollardir. Xorijiy valyutadagi daromadning salmoqli qismini xorijda ishlayotgan fuqarolarning pul o‘tkazmalari tashkil qiladi.

Iqtisodiy o‘sish yo‘lidagi to‘siqlar — tez-tez sodir bo‘ladigan siklonlar va suv toshqinlari, davlat korxonalarining samarasizligi, portlarning yomon boshqarilishi, aholi sonining mehnat bozoridagi taklifdan tezroq o‘sishi, energiya resurslaridan (jumladan, tabiiy gazdan) samarasiz foydalanish, energiya yetkazib beruvchilarning past samaradorligi, iqtisodiy islohotlarning sustligi, siyosiy beqarorlik va korrupsiyadir. Jahon banki hisobotiga ko‘ra, taraqqiyotga «yomon boshqaruv va ijtimoiy institutlarning zaifligi» asosiy to‘siq bo‘lgan. Shunga qaramay, barcha qiyinchiliklarga qaramasdan, mamlakat har yili 5 % iqtisodiy o‘sishga 1990-yildan boshlab erishgan va bu davrda Bangladeshda o‘rta sinf shakllangan. Shu yillarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar jadal o‘sdi. 2005-yil dekabrda «BRIK» (Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy) iqtisodiy guruhi haqidagi hisobotdan to‘rt yil o‘tib, Goldman Sachs investitsiya banki Bangladeshni «Keyingi o‘n bir» mamlakatlari guruhiga Misr, Indoneziya, Vyetnam va yana yetti davlat bilan birga kiritdi.
Korxonalarda bolalar mehnatidan foydalanish mamlakat yosh avlodining muammolaridan biri bo‘lib, u talabalar va yoshlar orasidagi zo‘ravonlik bilan yanada og‘irlashadi. Bolalar mehnati va yoshlar orasidagi zo‘ravonlik muammolarini davlat idoralari bilan birga nodavlat tashkilotlar ham hal etmoqda. Masalan, BRAC nodavlat tashkiloti dasturlari yoshlar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ularning asosiy maqsadi yoshlarni ijtimoiy hayotga moslashtirishdir. Bunday o‘quv dasturlari qatnashchilarining qariyb 80 % i ayollardir.
Mamlakatda quyidagi yirik milliy kompaniyalar faoliyat yuritadi: Beximco, Square, Akij Group, Ispahani, Navana Group, Transcom Group, Habib Group, KDS Group, Dragon Group hamda yirik transmilliy korporatsiyalar: Unocal Corporation, Chevron. Xorijiy korporatsiyalar tabiiy gaz qazib olish sohasining asosiy investorlaridir. Markaziy bank prognoziga ko‘ra, 2005-yildan buyon mamlakat YIMining yillik o‘sishi 6,5 % ni tashkil etmoqda.
Mamlakat iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan taniqli shaxslardan biri Muhammad Yunusbo‘lgan. U nazariy jihatdan ishlab chiqqan va amaliyotga tavsiya qilgan mikrokreditlashtizimi jamoaviy javobgarlikni nazarda tutadi, xususan[manba 3988 kundan beri ko‘rsatilmagan] qarz qaytarilmaganda. 1990-yillarning oxiriga kelib, Yunus mikrokreditlashni rivojlantirish maqsadida asos solgan Gramin banki (Grameen Bank) 2,3 mln mijozga ega bo‘lgan (butun mamlakatdagi shunga o‘xshash tashkilotlarda jami 2,5 mln mijoz bor edi). Muhammad Yunus 2006-yilda Bangladeshda mikrokreditlash tizimini rivojlantirgani uchun Nobel tinchlik mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Iqtisodiyotni o‘stirish va xorijiy sarmoyalarni jalb etish uchun mamlakat hukumati bir necha erkin iqtisodiy zonalar tashkil etdi. Ularga Bangladesh eksport nazorati boshqarmasi rahbarlik qiladi[inglizcha].
Aholi


Bangladeshda 2011-yilgi rasmiy aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra, mamlakatda 142 319 000 kishi (2011-yil iyul) yashagan. Markaziy razvedka boshqarmasi (AQSH) ma’lumotlariga ko‘ra esa 158 570 535 kishi (2011-yil iyul) va 161 083 804 kishi (2012-yil iyul) istiqomat qilgan. 2020-yil iyulda aholi soni 162 650 853 kishini tashkil etgan. 1960–1970-yillarda aholi tez o‘sgan (60 milliondan 90 milliongacha), biroq 1980-yillarda tug‘ilishni nazorat qilish tizimi rivojlangach, o‘sish sekinlashgan.
Bangladesh aholi zichligi nihoyatda yuqori mamlakat bo‘lib, dunyodagi eng zich aholi yashaydigan mamlakat hisoblanadi: bu yerda 1120 kishi/1 km² to‘g‘ri keladi.
Aholining qariyb 45,04 % ini 24 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil qiladi, atigi 6,82 % i esa 65 yoshdan oshganlar. O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligiMRB saytining 2020-yildagi ma’lumotiga ko‘ra, 74 yil. Ayollar o‘rtacha 76 yil, erkaklar esa 72 yil yashaydi.
1991, 2001 va 2011-yilgi aholi ro‘yxatlari bo‘yicha Bangladesh viloyatlari aholisi (ming kishi; qavsda nomlar bengal tilida):
| Viloyat | 1991 | 2001 | 2011 |
|---|---|---|---|
| Barisal (বরিশাল Borishal) | 7463 | 8174 | 8147 |
| Dakka (ঢাকা Đhaka) | 32 666 | 39 045 | 46 729 |
| Xulna (খুলনা Khulna) | 12 688 | 14 705 | 15 563 |
| Rajshahi (রাজশাহী Rajshahi) | 14 212 | 16 355 | 18 329 |
| Rangpur (রংপুর Rangpur) | 11 998 | 13 847 | 15 665 |
| Silxet (সিলেট Sileţ) | 6765 | 7939 | 9807 |
| Chittagong (চট্টগ্রাম Chôţţogram) | 20 523 | 24290 | 28 079 |
| Jami | 106 315 | 124 355 | 142 319 |
Viloyat markazlari va viloyatlarning nomlari bir xil.
Bangladesh aholisining asosiy millatini etnik bengallartashkil etadi; ular mamlakat aholisining 98 % gacha qismini egallaydi.
Tillar
Bangladeshning davlat tili bengal tili bo‘lib, u hind-ariy (hind-erontillari guruhiga mansub hind-yevropa tillari oilasidagitillardan biri bo‘lib, sanskrit va hind tillari bilan qarindosh bo‘lib, bengal yozuvida yoziladi.
Din
Mamlakatning asosiy dinlari — islom (91,04 %) va hinduizm (7,1 %). Xristianlar orasida Bangladesh protestant cherkovi, katoliklar, Xudo assambleyalarivakillari, shuningdek, Yahovaning Shohidlari.

Madaniyat

shahrida. Bangladesh boy madaniyatga ega bo‘lib, u mintaqadagi turli an’analarni o‘zida mujassam etgan. Bengal tilida yozilgan adabiy asarlar Bangladeshda ham, Hindistonning G‘arbiy Bengaliya shtatida ham keng tarqalgan. Bengal tilidagi birinchi yozma manba — «Charyapada» milodiy VIII asrga oid. O‘rta asrlar adabiyoti asosan diniy (Chandidas) yoki boshqa tillardan o‘zlashtirilgan (Alaol) asarlardan iborat edi. Bengal adabiyoti XIX asrda yuksak taraqqiy etib, bu davr Rabindranat Tagor va Qozi Nazrul Islomnomlari bilan bog‘liq. Bangladesh xalq rivoyatlari Gopal Bhand, Thakurmar Jhuli[inglizcha] va Maymansingha Gitika[inglizcha]asarlari orqali namoyon bo‘ladi. Zamonaviy adabiyotdagi taniqli shaxslar — Aminur Rahmon va Toriq Sujat.
Zamonaviy rassomlar orasida muhim o‘rin egallaganlar — Monirul Islom va Maqsudul Ahsan.
muhim o‘rin tutadi. Bangladesh musiqa an’analari kam cholg‘u jo‘rligida baniprodhan (Baniprodhan) qo‘shiqlarini ijro etishga asoslangan. «baul» marosimiy qo‘shiqchilik an’anasi bengal xalq ijodining o‘ziga xos belgisi hisoblanadi. Bundan tashqari, mamlakat mintaqalariga qarab ijro uslubi farqlanadigan boshqa musiqiy an’analar ham mavjud. Jumladan, gombhira (Gombhira), bhatiyali (Bhatiali) va bhavayya (Bhawaiyakabi an’analar bor. Xalq qo‘shiqlariga ko‘pincha bir torli ektara[inglizcha]cholg‘usi jo‘r bo‘ladi. Boshqa keng tarqalgan musiqa asboblari — dotara, dxol, nay va tabla. Hindiston bilan yaqin madaniy aloqalar tufayli Bangladesh umumiy madaniy merosga ega; hind mumtoz musiqasini ijro etish ham uning bir qismidir. Bangladeshlik naychi Ustod Azizul Islomdunyo miqyosida tanilgan. Bangladesh raqs san’ati ham qisman hind raqslari va mahalliy qabilalarning raqs an’analaridan o‘zlashtirilgan.
Bangladesh yiliga taxminan 80 ta film ishlab chiqaradi, qo‘shni Hindiston filmlari ham aholi orasida juda mashhur. Mamlakatda 200 ga yaqin kundalik gazeta va jurnal, shuningdek, 500 ga yaqin davriy nashr chop etiladi. Shunga qaramay, matbuot o‘quvchilari ulushi past bo‘lib, umumiy aholining taxminan 15 % ini tashkil etadi.
Bangladesh pazandalik an’analari Hindiston va Markaziy Osiyo oshxonalariga yaqin, biroq o‘ziga xos jihatlari ham bor. Mamlakatdagi eng keng tarqalgan taomlar — guruch va karri. Aholi sut va boshqa mahsulotlardan o‘ziga xos shirinliklar tayyorlaydi: rasgulla, chamcham (chamcham) va kalojam (kalojam).
Bangladeshda ayollar kiyimining eng keng tarqalgan turi — sari. Dakkadagi to‘quvchilar uyushmasi nafis muslin. shalvarlar (keng ishtonlar) ham mamlakatda juda keng tarqalgan. Shaharlarda ayollar g‘arbona uslubdagi kiyimlarni ham kiyadilar, lekin bu kiyinish uslubi erkaklar orasida ko‘proq uchraydi. Diniy an’analarga rioya etish uchun erkaklar «kurta» va lungi[inglizcha].
Ramazon hayiti va Qurbon hayiti — islomiy taqvimdagi asosiy bayramlar bo‘lib, ular davomida turli madaniy tadbirlar o‘tkaziladi. Hinduizmning asosiy bayramlari — Durga-puja, Kali-puja, Vasant-panchami. Milliy bayramlar jumlasiga Vesak va Rojdestvo. Mamlakatning asosiy dunyoviy bayrami — Bengal Yangi yili. Boshqa muhim umumxalq bayramlari — Nabanna[inglizcha], Poush (Poush), Bengal tili harakati xotirasi kuni[inglizcha], G‘alaba kuni.
Ommaviy axborot vositalari
Televideniye
Bangladeshning eng yirik telekanali — Bangladesh Television[inglizcha]bo‘lib, u davlatga tegishli. Biroq so‘nggi yillarda Bangladeshda xususiy telekanallarning ommabopligi ortib bormoqda.
Radio
Mamlakat radiosi mahalliy radiokompaniyalar — «Radio Foorti»[inglizcha], «ABC Radio»[inglizcha], «Radio Today»[inglizcha], «Radio Aamar»[inglizcha]bilan birga xalqaro radiokompaniyalarning vakolatxonalari — «BBC Bangla»[inglizcha] va «Amerika Ovozi» orqali ham namoyon bo‘ladi. Davlat radiokompaniyasi BB (Bangladesh Betar) tarkibiga shu nomdagi radiokanal kiradi.
Sport

Bangladeshda eng ommabop jamoaviy sport turi — kriket. Mamlakat milliy terma jamoasi«Yo‘lbarslar» laqabi bilan tanilgan bo‘lib, 1999-yilda birinchi marta kriket bo‘yicha jahon chempionatida qatnashdi va o‘n yil ichida test o‘yinlario‘tkazuvchi elita jamoalar qatoriga kirdi. Bangladesh terma jamoasi 2005-yilda Zimbabve terma jamoasi va Vest-Indiya terma jamoasi ni 2009-yilda mag‘lub etdi. 2010-yil iyulda Bangladesh tarixda ilk bor Angliya terma jamoasini yengdi, keyin esa Yangi Zelandiya terma jamoasini barcha o‘yinlarda mag‘lub etdi. 2011-yilda Bangladesh Hindiston va Shri-Lanka bilan birga kriket bo‘yicha jahon chempionatiga mezbonlik qildi. 2015-yilgi jahon chempionatida Bangladesh terma jamoasi 1/4 finalga chiqdi va u yerda Hindistonga yutqazdi. Kriket bo‘yicha tarixda birinchi marta o‘tkazilgan 2010-yilgi Osiyo o‘yinlari finalida Bangladesh Afg‘onistonni mag‘lub etib, birinchi o‘rinni egalladi. Bangladesh ayollar kriket terma jamoasi 2010-yilgi Osiyo o‘yinlarida ikkinchi bo‘ldi. 2014 va 2022-yillardagi Osiyo o‘yinlarida ham Bangladeshning erkaklar va ayollar kriket terma jamoalari sovrindorlar qatoridan joy oldi.
Bangladesh Olimpiya o‘yinlarida
Bangladesh barcha yozgi Olimpiya o‘yinlari da 1984-yildan beri qatnashib keladi. Jami 27 nafar mamlakat vakili (21 erkak va 6 ayol) yengil atletika, suzish va otish sportimusobaqalarida ishtirok etgan. Eng katta delegatsiyalar (har birida 6 nafar sportchi) Bangladeshni Seuldagi va Barselonadagio‘yinlarda namoyish etgan. Bangladesh qishki Olimpiya o‘yinlari da qatnashmagan.
Bangladesh — hozirgacha Olimpiya o‘yinlarida birorta ham medal olmagan eng ko‘p aholili mamlakat. Sportchilarining Olimpiya o‘yinlariga yo‘llanma olishi asosan maxsus taklifnomalar — vayld-kard.
Terrorizm
Terrorizm Bangladeshning muammolaridan biridir. Ayrim yillar nisbatan osoyishta o‘tib, teraktlarda qurbonlar bo‘lmagan (masalan, 2009 va 2011-yillar). Boshqa yillarda esa qurbonlar soni yuzlab kishini tashkil etgan. Masalan, 2013-yilda terrorchilik harakatlari oqibatida 353 kishi, jumladan 215 nafar tinch aholi vakili, 15 nafar maxsus xizmat xodimi va 123 nafar terrorchi halok bo‘lgan. 2005–2013-yillarda teraktlarda jami 418 kishi vafot etgan, ulardan 253 nafari tinch aholi vakili, 156 nafari terrorchi va 15 nafari maxsus xizmat xodimi bo‘lgan.
Galereya
- Qurilish ishlari
- Odatiy kun
- Qarshilik harakati jangchilariga yodgorlik
- Turar joy mavzesi
- Universitet kampusi
- Turar joy mavzesi
- Poytaxt Dakka manzarasi
Adabiyotlar
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- Bangladesh havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- 2006-yildagi siyosiy inqiroz. www.conflictologist.org. Murojaat sanasi: 13-yanvar 2019-yil.
- Bangladesh viza qoidalari Avianiti viza ma’lumotnomasi
- Bangladesh manbasidan BBC News (inglizcha)