Madagaskar oroli haqida

Madagaskar Respublikasi
malag. Repoblikan'i Madagasikara
frans. République de Madagascar
Shior: «malag. Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana
frans. Amour, Patrie, Progrès»

«Muhabbat, Vatan, Taraqqiyot»
Madhiya: «Ry Tanindrazanay malala ô!»
«Ey, sevimli Vatanimiz!»
Мадагаскар на карте мира
Madagaskar dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 26-iyun 1960-yil (mustaqillik Fransiyadan)
Rasmiy tillar malagasi tili, fransuz tili
Poytaxt Antananarivu
Eng yirik shahar Antananarivu
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi , hozirda harbiy muvaqqat hukumat boshqaruvida
Muvaqqat prezident Mixael Randrianirina
Bosh vazir Mamitiana Radjaonarison
Hudud
 • Jami 587 041 km² (dunyoda 45-o‘rin)
 • suv yuzasi ulushi, % 0,009
Aholi
 • Hisob-kitob (2015) ▲ 24 823 539 kishi (53-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (1993) 12 238 914 kishi
 • Zichligi 41,3 (1-iyul 2015-yil) kishi/km²
YIM (xarid qobiliyati pariteti)
 • Jami (2023) 56,754 mlrd AQSh dollari (117-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 1906 AQSh dollari (182-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2023) 15,763 mlrd AQSh dollari (139-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 529 AQSh dollari (188-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,487 (past; 177- o‘rin)
Aholi nomlanishi malagasiylar
Pul birligi ariari
Internet domeni .mg
ISO kodi MG
Telefon kodi +261
Vaqt mintaqasi UTC+3
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Madagaskar (malag. Madagasikara [ma.da.ɡa.si.ˈkʲa.ra]; frans. Madagascar [madaɡasˈkaʁ]), rasmiy nomi — Madagaskar Respublikasi (malag. Repoblikan'i Madagasikara [repuˈblikʲanʲ madaɡasʲˈkʲarə̥]; frans. République de Madagascar [ʁe.py.bˈlik de madaɡasˈkaʁ]) — orol davlat bo‘lib, u Hind okeanida, aniqrog‘i Madagaskar orolida (dunyoda kattaligi bo‘yicha to‘rtinchi orol) hamda Afrika qirg‘oqlariga yaqin kichik orollarda joylashgan.

Madagaskar — dunyoda bitta orolni egallagan eng yirik davlat. Maydoni 587 ming km², aholisi 28,2 mln kishi. Poytaxti — Antananarivu.

Qadimiy superqitʼa Gondvanaparchalangach, taxminan 88 million yil avval Madagaskar Hindistondan ajralgan. Bu mahalliy o‘simlik va hayvonlarning nisbatan ajralgan holda rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Mahalliy turlarning 90 foizdan ortig‘i Yer yuzining boshqa hech bir joyida uchramaydi. Orolning xilma-xil ekotizimlari va noyob hayvonot dunyosi bugun aholining tez ko‘payishi tufayli yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Avstroneziyalik ko‘chmanchilar orolga qayiqlardayetib kelgan. Taxminlarga ko‘ra, ular Kalimantan, (Katta Zond orollari) yoki Filippin; malagasi tili — Madagaskarning davlat tili — avstroneziya tillari oilasi ga mansub va umumiy so‘z boyligi ga ega bo‘lib, Indoneziyaning ayrim tillari bilan o‘xshashliklarga ega. Madagaskardagi ilk odam manzilgohlari miloddan avvalgi 350-yildan milodiy 550-yilgacha paydo bo‘lgan deb hisoblanadi. Biroq arxeologik dalillar orolda odamlar bundan 10 ming yil avval ham yashagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Taxminan milodiy 1000-yilda avstroneziyaliklarga bantu xalqlariqo‘shilgan. Ular Mozambik bo‘g‘ozidan o‘tib kelishgan. Keyinchalik Madagaskarga boshqa ko‘chmanchi guruhlar ham joylashgan. Ularning har biri orol madaniyatiga o‘z hissasini qo‘shgan.

Aholining etnik tarkibi o‘n sakkiz yoki undan ortiq kichik guruhdan iborat. Ulardan eng yirigi — merina xalqi bo‘lib, orolning markaziy tog‘li hududi — Baland platoda yashaydi..

Etimologiya

Orolning malagasi tilidagi nomi — Madagasikara ([ma.da.ɡa.si.ˈkʲa.ra]), uning aholisi esa malagasiylar deb ataladi (eskirgan fransuzchalashgan shakli — malgashlar, malag. foko malagasy). Shu bilan birga, Madagaskar toponimi mahalliy emas, balki Yevropada o‘rta asrlardapaydo bo‘lgan. Jumladan, mashhur venetsiyalik sayyoh Marko Polo o‘z qaydlarida quyidagi nomni tilga olgan — Madageiscar. Ammo bu nom orolga aloqador emas: u buzib yozilgan shakl bo‘lib, somalicha port — Mogadishonomidan kelib chiqqan. Polo portni orol bilan adashtirgan.

Aftidan, Madagasikaranomidan oldin mahalliy aholi butun orolni ifodalash uchun malagasi tilidagi biror umumiy nomdan foydalanmagan. Biroq ayrim jamoalar o‘zlari yashagan hududni alohida nom bilan atagan.

Tarix

Tabiiy-geografik maʼlumotlar

Madagaskar orolining Yerga yaqin orbitadan ko‘rinishi
«Izalo» milliy bog‘i

Madagaskar orolini Hind okeani suvlari yuvadi. U Janubiy Afrikaning sharqiy qirg‘og‘i yaqinida joylashgan bo‘lib, materikdan uni Mozambik bo‘g‘ozi ajratib turadi.

Davlat maydoni 587 040 km². Uzunligi taxminan 1600 km, eni esa 600 km dan ortiq. Orolning markaziy qismini Andzafi baland tog‘ platosi egallagan; u g‘arbga tomon asta-sekin pasayadi, sharqiy qirg‘oqning pasttekisliklariga esa tik tushadi. Orolning eng baland nuqtasi — so‘ngan vulqon Marumukutru (2876 m) — orolning shimoliy qismidagi Tsaratanana tog‘ massivida joylashgan.

Orolning ayrim joylarida o‘ziga xos landshaft turi — tsingilar (malag. tsingy) — ohaktosh qoya shakllanishlari paydo bo‘lgan. Ular vertikal o‘yiqlar bilan butunlay qoplangan bo‘lib, ko‘plab o‘tkir qirralarni hosil qiladi. Bu landshaftni muhofaza qilishga «Tsingi-de-Bemaraxa», «Tsingi-de-Namuruka[ingl.]» va boshqa qo‘riqxonalar xizmat qiladi.

Mintaqalar

Orolni shartli ravishda besh mintaqaga ajratish mumkin: sharqiy qirg‘oq, Tsaratanana tog‘ massivi, markaziy tog‘liklar, g‘arbiy qirg‘oq va janubi-g‘arb.

Baland plato

Markaziy tog‘likdagi Baland platoning dengiz yuzasidan balandligi 800–1800 metrni tashkil etadi ( dengiz sathidan). Uning relyefi turli joylarda turlicha. Tog‘lik shimolda Tsaratanana tog‘ massividan boshlanib, janubda Ivakuani massivi bilan tugaydi. Shunday qilib, markaziy tog‘liklar tarkibiga vulqonli Andzafi baland tog‘ platosi, Ankaratra tog‘ massivi va Ivakuani massivi kiradi. Davlat poytaxti Antananarivu Baland platoning shimoliy qismida, dengiz sathidan 1276 metr balandlikda joylashgan. Bu hududda seysmik faollik tez-tez kuzatiladi.

G‘arbiy qirg‘oq va janubi-g‘arb

G‘arbiy qirg‘oqda tuproq eroziyasikuchliroq bo‘lgani sababli bu yerda ko‘plab kichik bandargohlar va lagunalarmavjud, ayniqsa orolning shimoliy qismida. Asosan aynan shu yerlarga qaroqchilar XVII–XVIII asrlar chegarasida joylashgan. G‘arbiy qirg‘oqda ikkita yirik neft konlari — «Tsimiruru» va «Bemulanga» topilgan. Janubi-g‘arbiy mintaqa Ivakuani va Isala-Ruinifurme massivlari bilan chegaradosh (malag. Isala Roiniforme) bo‘lib, ikki qismdan iborat: Mahafali platosi va unga tutash cho‘l.

Daryolar va ko‘llar

Daryoning quyilish joyi — Betsibuka

Madagaskarning Hind okeaniga quyiladigandaryolari, odatda, qisqa va ostonali bo‘lib, gidroenergetika resurslarigaboy va yil davomida sersuvdir. Sharqiy daryolar: Mananara, Manguru, Maninguri, Bemarivu, Ivundru va Manandzari. G‘arbiy qirg‘oq tomon oqib, Mozambik bo‘g‘oziga quyiladigan daryolar Baland plato g‘arbga tomon yotiqroq pasaygani sababli sharqiy daryolarga qaraganda uzunroq va sekinroq oqadi. G‘arbiy daryolar: Sambiranu, Mahadjamba, Betsibuka, Mania, Shimoliy va Janubiy Maxavavi, Manguki, Unilaxi, Ikupa va Mandrare.

Madagaskarda quyidagi yirik ko‘llar mavjud: Alautra, Kinkuni va Ixutri. Sharqdagi Maninguri daryosi ham Alautra ko‘lidan boshlanadi.

Tuproqlar

Madagaskar baʼzan «Buyuk qizil orol» (malag. Nosy Mena Lehibe) deb ataladi. Bunga oroldagi laterit yotqiziqlari sababdir. Butun Baland platoda qizil tuproqlar ustunlik qiladi, biroq ilgari vulqon faolligi bo‘lgan joylarda minerallarga boyroq tuproqlar ham uchraydi. Sharqiy qirg‘oq bo‘ylab va g‘arbiy daryolarning quyilish joylarida allyuvial tuproqlarning tor tasmasi mavjud. G‘arbiy qirg‘oqda gil, qum va ohaktosh uchraydi.

Iqlim

Iqlim shakllanishiga janubi-sharqiy passat shamoli va janubiy Hind okeani antisiklonitaʼsir qiladi. Orolda uch xil iqlim mintaqasi mavjud: tropik musson iqlimi sharqiy qirg‘oqda, mo‘tadil dengiz iqlimi Baland platoda, orolning janubiy uchidagi cho‘lda esa qurg‘oqchil iqlim hukmron. G‘arbiy qirg‘oq sharqiy qirg‘oqqa nisbatan sezilarli darajada quruqroq, chunki passat shamoli sharqiy sohilda va Baland platoda namligini yo‘qotadi. Yillik odatiy yog‘in miqdori sharqiy qirg‘oqda 350 sm, Baland platoda, jumladan poytaxt hududida 140 sm, orol janubida, cho‘l chegarasida esa 32 sm ni tashkil etadi.

Flora va fauna

Fossa— orolda konvergent evolyutsiya ning bir namunasi
Tropik o‘rmon Madagaskarda

Madagaskar Afrikadan dan taxminan 160–165 million yil avval, bundan taxminan 65–70 million yil oldin esa Hindistondandan ajralgan. Orol biologlar orasida juda ko‘p endemik turlar jamlangan hudud sifatida mashhur. Madagaskarning o‘ziga xos sharoiti tufayli bu yerda dunyoning boshqa joylarida qirilib ketgan turlar yashab, rivojlangan. Natijada turli ekologik nishalarniegallagan juda g‘ayrioddiy turlar paydo bo‘lgan. Bunga yorqin misollardan biri — fossa (lot. Cryptoprocta ferox), sutemizuvchilar orasida Madagaskarning eng yirik yirtqichi. Tashqi ko‘rinishidan fossa mushuksimonlar oilasi vakiliga o‘xshaydi va dastlab aynan shu oilaga kiritilgan. Biroq uning eng yaqin qarindoshlari —mangustlar . Natijadakonvergent evolyutsiya jarayonida fossa mushukka o‘xshash tashqi ko‘rinishga ega bo‘lgan, uning qirilib ketgan qarindoshlari esa otselot kattaligiga yetgan. Shuningdek, butunShuningdek, butun Madagaskar viverralari taxminlarga ko‘ra, Mozambik bo‘g‘ozi ni 20–30 million yil avval kesib o‘tgan yagona ajdoddan kelib chiqqan. Odamlar orolga milodiy II–V asrlarda kelganidan keyin ko‘plab turlar, ayniqsa megafaunavakillariga taalluqli. Madagaskarning tarixdan oldingi faunasi orasida eng mashhurlari — raxonavis, radjazavr va baxariazavr.

Natijada Madagaskarda o‘rmonlarning yo‘q qilinishi (qishloq xo‘jaligi yerlari ochish uchun daraxtlarning kesilishi va o‘rmonlarning yoqilishi) hamda aholining jadal o‘sishioqibatida XX asrning ikkinchi yarmidan buyon oroldagi avvalgi o‘rmon qoplamining 80 foizdan ortig‘i yo‘q qilingan. Qolgan hududlar cho‘llanish xavfiga duchor bo‘lmoqda.

Endemik fauna

Halqali dumli lemur

Madagaskarga quruqlikda yashovchi sutemizuvchilarning turli guruhlari besh marta kelib joylashgan deb hisoblanadi. Ular orasida quyidagilar bor: tenreklar, lemurlar, Madagaskar viverralari, quyonlabli xomyaklar va hozir qirilib ketgan trubkozubkenja turi. Shuningdek, orolda ko‘rshapalaklar keng tarqalgan, bir paytlar esa mitti begemotlar yashagan.

  • Lemursimonlar — qariyb 75 turni, jumladan qirilib ketgan 17 turni o‘z ichiga oluvchi endemik primatlar oilasi. Odamlar kelgach, barcha yirik lemurlar qirib yuborilgan. Hozirgi eng yirigi — indri, uning vazni taxminan 10 kg. Ehtimol, tarixiy davrning o‘zidayoq qirilib ketgan arxeoindris (lot. Archaeoindris) — ulkan yalqov lemur kattaligi gorilla ga yetgan, vazni 200 kg dan oshgan. Orol hududida XIII, hatto XV asrgacha yashagan megaladapisyoki koalasimon lemurning vazni esa 85 kg ga yetgan. Deyarli barcha lemur turlari yo‘qolib ketish arafasida turibdi va Qizil kitob.
  • Madagaskar viverralari — mangustlarga yaqin qarindosh bo‘lgan, 8 turni o‘z ichiga olgan yirtqich sutemizuvchilarning endemik oilasi. Oila ikki kenja oilaga bo‘linadi: mungolar (lot. Galidiinae) hamda malagasi tsivettalari (lot. Euplerinae). Ilgari orolda qirilib ketgan ulkan fossa (lot. Cryptoprocta spelea) turi ham mavjud edi. U ulkan lemurlarni ovlagan, biroq odamlar lemurlarni qirib yuborgach, oziq manbayidan ayrilgan ulkan fossa ham yo‘qolib ketgan.
  • Tenreklar — Madagaskarga xos bo‘lmagan sutemizuvchilar oilasi, ammo oroldan tashqarida ularning atigi uch turi uchraydi, Madagaskarda esa qariyb 30 ta endemik turi yashaydi. Bu oila orolda keng tarqalib, turli ekologik nishalarni egallagan. Masalan, botqoq tenregi (lot. Limnogale mergulus) qunduz ning ekologik nishasini egallab, tashqi ko‘rinishidan vixuxolga o‘xshaydi, kichik tenrek (lot. Echinops telfairi) esa tashqi ko‘rinishidan tipratikan.
ga juda o‘xshaydi. Pantera xameleoni (Furcifer pardalis) — Madagaskar endemigi
Eulophiella roempleriana

Endemik flora

O‘simliklarning sakkiz oilasi Madagaskarga xos endemiklardir: asteropeyadoshlar (lot. Asteropeiaceae), didimeladoshlar (lot. Didymelaceae), didieradoshlar (lot. Didiereaceae), Kaliphoraceae, Melanophyllaceae, fizenadoshlar (lot. Physenaceae), sarkolenadoshlar (lot. Sarcolaenaceae) va sferosepaladoshlar (lot. Sphaerosepalaceae).

Madagaskar anchagina ko‘p[aniqlashtirish kerak] endemik flora va fauna tasvirlangan pochta markalarini chiqargan.

Tashqi siyosat

Yaqin Madagaskar–Fransiya munosabatlari mustaqillikning dastlabki yillarida Madagaskar tashqi siyosatining asosiy tayanchiga aylandi. Buni Fransiyabilan o‘n to‘rtta bitim va konvensiya imzolangani tasdiqlaydi. 1960-yil iyun oyida imzolangan iqtisodiy va moliyaviy hamkorlik to‘g‘risidagi bitim Madagaskarning frank zonasiaʼzosi sifatidagi maqomini aniqlashtirib, tartibga soldi. Boshqa iqtisodiy kelishuvlar Fransiyaning mavjud iqtisodiy manfaatlarini daxlsiz saqlab, natijada Fransiyaning Madagaskar iqtisodiyotiga kuchli taʼsiri davom etishiga sabab bo‘ldi.

Malagasiylarning roli asosan hokimiyatning yuqori bo‘g‘inlarida qaror qabul qiluvchi shaxslar taʼsiri hamda o‘z isteʼmoli yoki eksport uchun mahsulot yetishtiradigan mayda fermerlar hissasi bilan cheklangan edi. Boshqa tarmoqlar, asosan, fransuz savdo konglomeratlari, yirik yer egalari yoki xitoylik va hindistonlik vositachilar nazoratida qolgan.

Iqtisodiyot

Antananarivu — Madagaskar poytaxti

Madagaskar iqtisodiyoti odatda rivojlanayotgan iqtisodiyot sifatida baholanadi. Xalqaro valyuta jamg‘armasimaʼlumotlariga ko‘ra, 2007-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti 18,120 milliard AQSh dollarinitashkil etgan, Jahon banki maʼlumotlariga ko‘ra esa — 16,821 milliard dollar. Natijada respublika XVJ maʼlumotlariga ko‘ra jahon reytingida mos ravishda 116- va 115-o‘rinlarni, MRB faktlar kitobiga ko‘ra esa 124-o‘rinni egallagan; MRB. Aholi jon boshiga daromad 2007-yilda shu moliya institutlari maʼlumotlariga ko‘ra 1 068 dollarni (dunyoda 157-o‘rin) va 878 dollarni (161-o‘rin) tashkil etgan.

Madagaskar iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari — qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va eksport uchun ziravorlar yetishtirishdir. Asosiy eksport mahsulotlari — qahva, Burbon vanili (Madagaskar dunyoda ushbu mahsulotni eng ko‘p yetishtiruvchi davlatdir), kukun holidagi kakao, shakar, guruch, tapioka, dukkakli ekinlar, bananlar va yeryong‘oq.

Iqtisodiyotdagi tuzilmaviy islohotlar 1980-yillarda, asosan, xorijiy moliya institutlari, ayniqsa Jahon bankining bosimi ostida boshlandi. O‘sha davrda xususiylashtirish dasturi (1988–1993) amalga oshirildi, erkin savdo zonasi joriy etildi (ingl. Export Processing Zone), biroq 1980-yillar oxiridagi biroz o‘sishdan so‘ng turg‘unlik davri (1991–1996) boshlandi. Xususiylashtirishning ikkinchi to‘lqini 1996–2001-yillarda iqtisodiyotni yana jonlantirdi, ammo mamlakat bo‘ylab, ayniqsa shaharlardan tashqarida turmush darajasi oshmadi. 2002-yildagi siyosiy inqiroz Didye Ratsiraka tarafdorlari va yangi prezident Mark Ravalumananao‘rtasidagi qarama-qarshilik sababli mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazdi: 2002-yilda YIM 12,7 foizga kamaydi. 2002–2005-yillar inflyatsiya ga qarshi kurash va YIMni bosqichma-bosqich oshirish davri bo‘ldi. Bunda xorijiy davlatlar va moliya institutlarining mablag‘ kiritishi ham katta rol o‘ynadi.

Baobablar xiyoboni — mashhur sayyohlik diqqatga sazovor joyi

Hozirgi vaqtda iqtisodiy o‘sishning asosiy manbalari — turizm, shuningdek to‘qimachilik va yengil sanoat mahsulotlari eksporti, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va foydali qazilmalar eksportidir. Orolning noyob faunasi tufayli ekologik turizm dunyoning turli burchaklaridan tobora ko‘proq sayyohlarni jalb qilmoqda. Orol flora va faunasining taxminan 80 foizi endemik turlarbo‘lib, sayyoradagi barcha tur xilma-xilligining 5 foizi Madagaskarda uchraydi. Erkin savdo zonalari Antananarivu va Antsirabeyaqinida joylashgan bo‘lib, AQSh va Yevropabilan savdo qilishga mo‘ljallangan. Foydali qazilmalardan asosan toshko‘mir, ilmenit va nikel eksport uchun qazib olinadi. Respublikaning janubida ikkita yirik neft koni aniqlangan.

Madagaskar va Mavritaniya — dunyoda o‘nlik valyuta tizimidanfoydalanmaydigan so‘nggi mamlakatlardir. Madagaskar ariarisi beshta iraymbilanyga teng.

Madagaskar xalqaro AKT mamlakatlari tashkilotiga aʼzo.

Transport tizimi

Havo qatnovi

Madagaskarda 65 ta aeroport mavjud. Ular orasida xalqaro, yirik va kichik fuqaro aeroportlari bor. Eng kattasi — Antananarivu Ivato xalqaro aeroporti.

Temiryo‘llar

Siyosat

2009-yilda poytaxtdagi norozilik namoyishlari
Andri Razuëlina, Madagaskar prezidenti (2009–2014, 2019–2025)

26-iyun 1960-yilda Malagasi Respublikasining mustaqilligi eʼlon qilindi. Demokratik saylovlar natijasida hokimiyatga sotsial-demokratik partiya keldi. Unga Filiber Tsiranana boshchilik qilgan.

Neokolonial Tsiranana hukumatining tuzumi turmush darajasining keskin pasayishiga, ijtimoiy va etnik ziddiyatlarning kuchayishiga olib keldi. Mamlakatda ommaviy hukumatga qarshi chiqishlar va qo‘zg‘olonlar yuz berdi.

Shunday sharoitda Tsiranana hukumati 18-may 1972-yilda hokimiyatni harbiylarga topshirishga majbur bo‘ldi. Yangi hukumatga general Gabriel Ramanantsuaboshchilik qildi. Ramanantsua hukumati 1960-yilda tuzilgan tengsiz Fransiya–Malagasi bitimlarini qayta ko‘rib chiqdi va 1973-yilda Madagaskar suverenitetini hamda fransuz qo‘shinlarini mamlakatdan olib chiqishni tasdiqlovchi yangi kelishuvlarni imzoladi. Xorijiy kapital faoliyati cheklab qo‘yildi, eksport-import operatsiyalari ustidan nazorat o‘rnatildi.

1975-yilda reaksion kuchlar armiya ofitserlari va politsiyaning bir qismi ko‘magida qurolli qo‘zg‘olon ko‘tardi. 1975-yil fevralda Ramanantsua hukumati isteʼfoga chiqdi. Ofitserlar guruhi tomonidan uyushtirilgan navbatdagi to‘ntarishdan so‘ng o‘sha yil 15-iyunda Tashqi ishlar vaziri Didye Ratsirakaboshchiligida Oliy inqilobiy kengash tuzildi. Yangi tuzum sotsialistik yo‘nalishni tanladi. 1975-yil dekabrdagi referendumda Malagasi sotsialistik inqilobi xartiyasi, yangi konstitutsiya va Ratsirakaning respublika prezidenti etib 7 yilga saylanishi maʼqullandi.

Hukumat mustamlakachilik merosi hamda neokolonial boshqaruv oqibatlarini bartaraf etishga kirishdi. Bundan maqsad siyosiy mustaqillikni mustahkamlash va iqtisodiy mustaqillikka erishish edi. Banklar va yirik savdo-sanoat kompaniyalarining aksariyati milliylashtirildi.

Jon boshiga solinadigan soliq va chorva solig‘i bekor qilindi, eng kam ish haqi oshirildi.

Malagasi tilidagi graffiti: «RATSIRAKA AVAO» («Faqat Ratsiraka!») — 2001-yilgi saylov kampaniyasidan qolgan iz. Maxanuru shahri yaqinidagi daryo toshlari, 2006-yil iyun.

1991–2002-yillarda mamlakatda bir nechta hukmdor almashdi; Ratsiraka vaqti-vaqti bilan hokimiyatga qaytdi, ammo uning vakolatlari ancha cheklangan edi.

2002-yilda yirik sanoatchi Mark Ravalumananamamlakat prezidenti bo‘ldi. U keng ko‘lamli iqtisodiy va siyosiy islohotlar hamda korrupsiyaga qarshi kurash siyosatini olib bora boshladi.

2009-yil yanvarda mamlakat prezidenti Mark Ravalumanana va Madagaskar poytaxti meri Andri Radzuelina o‘rtasida mojaro kelib chiqdi. Keyinchalik bu ularning tarafdorlari o‘rtasidagi qonli to‘qnashuvlarga aylandi. 7-fevral 2009-yilda merning qariyb 10 000 tarafdori namoyishga yig‘ilib, prezident saroyiga qarab yo‘l oldi, biroq yo‘lini qurollangan askarlar to‘sdi. Namoyishchilarning ayrimlari to‘siqni yorib o‘tishga uringanidan so‘ng askarlar o‘t ochdi. Natijada qariyb 40 kishi halok bo‘ldi, 300 ga yaqin kishi yaralandi. Mer tarafdorlari prezidentni mansab vakolatlarini suiisteʼmol qilishda aybladilar.

17-mart 2009-yilda prezident Mark Ravalumanana amalda raqibi tomonidan lavozimidan chetlatildi. Ilgari betaraf turgan armiya raqib tomoniga o‘tgan edi. Bir-biriga zid xabarlarga ko‘ra, Ravalumanana prezident saroyidan kontr-admiral Ippolit Ramarusuna boshchiligidagi harbiy bo‘linmalar tomonidan chiqarib yuborilgan. Sobiq mer Andri Radzuelinaboshchiligida o‘tish davri hukumati tuzilgani eʼlon qilindi. Radzuelina darhol 8 vazirni lavozimidan ozod qilib, sobiq prezidentning mavqeini yanada zaiflashtirdi. Bu orada Afrika Ittifoqi— sammiti Antananarivuda o‘tkazilishi kerak bo‘lgan tashkilot — davlat to‘ntarishiga urinishni qoraladi. 20-mart 2009-yilda Afrika Ittifoqi Madagaskarning tashkilotga aʼzoligini davlat to‘ntarishi sababli to‘xtatdi.

Tadqiqot markazi Economist Intelligence Unitmaʼlumotlariga ko‘ra, Madagaskar 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.

Davlat tuzumi

Madagaskar parlamenti ikki palatali — Milliy assambleyaning 127 deputati aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi, Senat (100 o‘rin) aʼzolarining uchdan ikki qismi provinsiya assambleyalari vakillaridan shakllanadi, uchdan bir qismini prezident tayinlaydi.

Mamlakatda sodir bo‘lgan 2025-yilgi harbiy davlat to‘ntarishi dan so‘ng mamlakat konstitutsiyasining amal qilishi to‘xtatildi va yangi asosiy qonun ustida ish olib borilmoqda.

Maʼmuriy-hududiy bo‘linish

Provinsiyalar

Provinsiyalar ko‘rsatilgan Madagaskar xaritasi

Madagaskar provinsiyalari ro‘yxati:

№ Provinsiya Maʼmuriy markaz Maydoni km² Maydoni % Aholi Aholi %
1 Antananarivu Antananarivu 58 283 9,9 % 4 580 788 29,2 %
2 Antsiranana Antsiranana 43 046 7,4 % 1 188 425 7,6 %
3 Fianarantsoa Fianarantsoa 102 373 17,6 % 3 366 291 21,5 %
4 Maxadzanga Maxadzanga 150 023 25,5 % 1 733 917 11,0 %
5 Tuamasina Tuamasina 71 911 12,2 % 2 593 063 16,5 %
6 Tuliara Tuliara 161 405 27,4 % 2 229 550 14,2 %

Maʼmuriy jihatdan mamlakat 6 ta avtonom provinsiya (malag. faritany mizakatena) va 22 ta mintaqaga bo‘lingan. Provinsiyalarga ajratish 1946-yilda Fransiya tashabbusi bilan boshlangan. Dastlab faqat beshta provinsiya bo‘lgan, keyinroq, 1950-yillarda Antsiranana avtonom maqom olgan. 1992-yilgacha provinsiyalarning maqomi to‘liq aniq bo‘lmagan, chunki konstitutsiyada ular haqida hech nima deyilmagan. 1992-yilda qabul qilingan yangi konstitutsiyaga ko‘ra, respublika uch darajadagi mustaqil hududiy birliklarga bo‘linishi kerak edi: mintaqalar (malag. faritra), departamentlar (malag. departemanta) va kommunalar (malag. kaominina). Shunday qilib, provinsiyalar yana konstitutsiyada ko‘rsatilmay qoldi, ammo amalda mavjudligicha davom etdi. Keyinchalik Didye Ratsiraka 1997-yilda prezidentlikka qayta saylangach, provinsiyalarni konstitutsiyaga «avtonom provinsiya» maʼmuriy birligi sifatida kiritishni taklif qildi.

2000-yilda ushbu tuzatish qabul qilindi. Mark Ravalumanana2001-yilda prezident etib saylanganidan keyin provinsiya gubernatorlarini o‘zi tayinlagan vakillar bilan almashtirib, ularga Presidents by special delegation (PSD) maqomini berdi. 2007-yilda provinsiyalarni tugatish bo‘yicha referendum muvaffaqiyatli o‘tkazildi. Maʼmuriy islohot natijasida mintaqalar mamlakat ichidagi eng yuqori hududiy birlikka aylandi. Biroq 2010-yilda qabul qilingan yangi konstitutsiyada 6 ta avtonom provinsiya yana qayd etildi.

Mintaqalar

Madagaskar mintaqalari ro‘yxati:

Mintaqalar ko‘rsatilgan Madagaskar xaritasi
№MintaqaMaʼmuriy markazAholi soni,
(2004-yil), kishi
Maydoni,
km²
Zichligi,
kishi/km²
1DianaAntsiranana485 80019 26625,22
2SavaSambava805 30025 51831,56
3ItasiMiarinarivu643 000699391,95
4AnalamangaAntananarivu2 811 50016 911166,25
5VakinankaratraAntsirabe1 589 80016 59995,78
6BungulavaTsiruanumandidi326 60016 68819,57
7SufiyaAntsuxixi940 80050 10018,78
8BueniMaxadzanga543 20031 04617,50
9BetsibukaMaevatanana236 50030 0257,88
10MelakiMaintiranu175 50038 8524,52
11Alautra-ManguruAmbatundrazaka877 70031 94827,47
12AtsinananaTuamasina1 117 10021 93450,93
13AnalandjirufuFenuarivu860 80021 93039,25
14Amurunʼi ManiaAmbusitra693 20016 14142,95
15Yuqori MatsiatraFianarantsoa1 128 90021 08053,55
16Vatuvavi-FituvinaniManakara1 097 70019 60555,99
17Atsimu-AtsinananaFarafangana621 20018 86332,93
18IxurumbeIxusi189 20026 3917,17
19MenabeMurundava390 80046 1218,47
20Atsimu-AndrefanaTuliara1 018 50066 23615,38
21AndruiAmbuvumbe-Andrui476 60019 31724,67
22AnusiTaulantaru544 20025 73121,15
Jami17 573 900587 29529,92

Shaharlar

Madagaskardagi qishloq kommunalari soni 1617 ta bo‘lib, jami 1693 ta kommunaning katta qismini tashkil etadi. Shahar kommunalari atigi 76 ta. Aholisi bir milliondan oshadigan yagona shahar — Antananarivu (1,27 mln, 2018-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra). Poytaxtdan tashqari, eng yirik uchta shahar qatoriga Tuamasina (325 857) va Antsirabe (246 354).

Aholi

Madagaskar aholisining yosh-jins piramidasi 2020-yil holatiga ko‘ra

Demografiya

Mamlakatdagi shahar
  • Aholi soni — 21,3 mln (2010-yil iyul holatiga baho).
  • Tug‘ilish ko‘rsatkichi — har bir ayolga 5,1 ta tug‘ilish (dunyoda 20-o‘rin).
  • O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 63 yosh (2011); erkaklarda 61 yosh, ayollarda 65 yosh.
  • Shahar aholisi — 29 %.

Etnik tarkib

Madagaskarlik qizaloq, Nusi-Be

Malagasiylar — Madagaskar aholisining asosiy qismini tashkil etuvchi etnik guruh. Ular malagasi (malgash) tilidagaplashadi. Bu til avstroneziya tillari oilasining hind-melaneziya guruhiga mansub. Ular mamlakat aholisining qariyb 90 foizini tashkil qiladi va odatda 18 ta etnik guruhga bo‘linadi. «Malagasiylar» so‘zi «Madagaskar» so‘zidan yasalgan sifatga borib taqaladi; yaʼni malagasi malagasi tilida «madagaskarlik» degan maʼnoni bildiradi. Tilning nomi ham o‘z navbatida «madagaskarlik» maʼnosiga ega.

Malagasiylar ikki yirik guruhga bo‘linadi: tog‘liklar va qirg‘oq aholisi. Tog‘lik xalqlarga imerina (merina), sixanaka va betsileu kiradi, qirg‘oq xalqlariga esa qolgan guruhlar, masalan, Betsimisaraka, sakalava va maxafali kiradi. Ikki guruhga bo‘linish orolga odamlarning ko‘chib kelishi tarixi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Milodiy II–V asrlarda Madagaskarga Avstroneziyadan kelganlar joylashgan; ular asosan Baland platoda o‘rnashgan. Biroz vaqt o‘tgach, orolga Sharqiy Afrikadan Mozambik bo‘g‘ozi orqali ikkinchi ko‘chish to‘lqini — bantuqabilalari vakillari yetib kelgan. Afrikalik ko‘chmanchilar nisbatan bo‘sh qirg‘oqbo‘yi hududlarini egallashgan. Bantu vakillari orolga qul savdosi natijasida kelgan. Madagaskarning aholi tomonidan o‘zlashtirilishihaqida boshqa farazlar ham bor. Ulardan ayrimlariga ko‘ra, orolning ilk aholisi negroid irqqa mansubodamlar bo‘lgan, avstroneziyaliklar esa keyinroq kelgan.

Shunday qilib, tog‘liklarni shartli ravishda Janubi-Sharqiy Osiyodan kelganlarning avlodlari deyish mumkin. Biroq qabilalar tashqi ko‘rinishida sezilarli farqlar bo‘lishiga qaramay, orol aholisi tarix davomida bir-biri bilan aralashib ketganini unutmaslik kerak. Orol aholisining mitoxondrial DNKsi yaqinda o‘rganilganda, asosiy aholining avstroneziyaliklardan kelib chiqqani haqidagi ayrim olimlarning taxminlari tasdiqlandi.

Qabilalar ro‘yxati:

  • Tog‘lik qabilalar:
  • Aralash qabilalar:
    • Bara
    • Mikea
    • Sixanaka
    • Tanala

Tillar

Malagasi tilida so‘zlashayotgan ayol

Madagaskar Respublikasining 2010-yilgi konstitutsiyasiga ko‘ra, malagasi tili milliy til hisoblanadi. Madagaskarning rasmiy tillari — malagasi va fransuz tillaridir. Madagaskar Xalqaro frankofoniya tashkilotining aʼzosi.

Malagasi Fanlar akademiyasi statistikasiga ko‘ra, Madagaskar aholisining 0,57 foizi faqat fransuz tilida so‘zlashadi; 15,87 foizi (asosan mamlakatning maʼlumotli aholisi) malagasi va fransuz tillarini biladi; 83,61 foizi esa malagasidan boshqa tilni bilmaydi.

Malagasi tili unga yaqin Afrika tillariga qarindosh emas, chunki u malay-polineziya tillariningeng g‘arbiy tarqalgan vakili bo‘lib, avstroneziya tillari oilasigamansubdir. Bu XVIII asrdayoq aniqlangan. Malagasi tili Indoneziya, Malayziya va Filippin tillariga qarindosh. Unga eng yaqin tillar ko‘proq uchraydigan joy — Kalimantan orolining janubidagi Barito daryosi havzasidir. Bu Madagaskarga ko‘chib kelganlar aynan shu hududdan chiqqanini anglatadi, ammo ko‘chishning aniq sababi nomaʼlum. Keyinchalik indoneziyalik ko‘chmanchilar Sharqiy Afrikadan kelganlar va arablar bilan aralashgan.

Malagasi tilida bantu, suaxili va arabtillaridan, shuningdek Madagaskar mustamlakachilik hukumatining sobiq tili bo‘lgan fransuz tilidan va ingliztilidan o‘zlashmalar bor. XVIII asrda ingliz tilida orolda bazalari bo‘lgan qaroqchilarso‘zlashgan. Malagasi tilida XV asrdan boshlab yozma adabiyot mavjud, og‘zaki sheʼriy rivoyatlar va afsonalar anʼanasi ham boy.

Din

Antananarivudagi xristian cherkovi

AQSh Davlat departamentining 2011-yilgi maʼlumotlariga ko‘ra, malagasiylarning 52 foizi avstroneziyalik ko‘chmanchilarga xos ajdodlarga sig‘inishanʼanasiga amal qiladi. Bu eʼtiqod o‘lganlar va tiriklar o‘rtasidagi aloqaga alohida urg‘u beradi. Biroq Pew Research Center ning 2010-yilgi maʼlumotlariga ko‘ra, malagasiylarning faqat 4,5 foizi xalq dinlariga eʼtiqod qiladi, 85 foizi esa xristianlardir. Bu dinga eʼtiqod qiluvchilarning eng ko‘pi imerinaxalqi orasida yashaydi. Ular har bir inson vafotidan keyin ajdodlari ruhlariga qo‘shilishi va barcha ruhlar muayyan «ilohiylik» iyerarxiyasini tashkil etishiga ishonadi. Merina va betsileu xalqlari orasida yevropaliklar nazarida g‘alati ko‘rinadigan famadixanamarosimi mavjud. Uning tarjimasi «o‘liklarni ag‘darish» degan maʼnoni beradi. Bu marosim vaqtida sag‘analardan marhumlarning qoldiqlari olinib, yangi kafan (ipak mato)ga o‘raladi. Bayram davomida ularning yonida quvonch bilan raqsga tushiladi, baʼzan jasad qoldiqlarini qo‘lda ko‘tarib yurishadi. Marosim oxirida qoldiqlar yana sag‘analarga qo‘yiladi.

Aholining qariyb 41 foizi xristianlikdiniga eʼtiqod qiladi. Ular Rim-katolik cherkovi va turli protestant konfessiyalariga mansub (Xudo assambleyalari, lyuteranlar, anglikanlar, adventistlar). Dindorlarning aksariyati ajdodlarga sig‘inishni xristianlik anʼanalari bilan uyg‘unlashtirishga urinadi. Masalan, hamma xristianlar ham famadixana marosimidan voz kechmagan, ayniqsa katoliklar. Katolik ruhoniylari hatto marosimga kelib, uning ishtirokchilariga duo qilishi mumkin. Protestant cherkovi esa ajdodlarga sig‘inishga keskin salbiy munosabatda bo‘lib, o‘z izdoshlarini shaytonga sig‘inishdeb qaraladigan bu amaliyotdan voz kechishga chaqiradi. Madagaskardagi xristian cherkovi ancha taʼsirli siyosiy institut hisoblanadi.

Aholining qolgan qismi (taxminan 7 foizi) islomdiniga eʼtiqod qiladi. Islom orolga taxminan X asrda arab savdogarlari tomonidan olib kelingan. Ilgari arablarning tayanch bandargohlari bo‘lgan ko‘p sonli portlar tufayli islom ayniqsa orolning g‘arbiy qirg‘og‘ida keng tarqalgan. Islom taʼsirida malagasi tili ilk bor arab yozuvida yozilgan. Bu yozuv surabedeb atalgan, ammo malagasini yozishning asosiy tizimiga aylanmagan. Hozirda lotin alifbosiqo‘llanadi. So‘nggi vaqtlarda islomga eʼtiqod qiluvchi aholi sonining ko‘payish tendensiyasi kuzatilmoqda.

1980-yilda Antananarivuda Madagaskar xristian cherkovlari kengashi tashkil etilgan.

Madaniyat

Madagaskar madaniyati malagasiy xalqining shakllanishiga asos bo‘lgan ikki madaniyat — avstroneziyaliklar va bantu qabilalari madaniyati taʼsirida rivojlangan. X asrdan arab, XVI asrdan esa Yevropa, ayniqsa XX asrda fransuz madaniyati taʼsiri kuchaygan.

Oshxona

Madagaskar oshxonasining asosini asosan guruchli taomlar tashkil etadi: vari (malag. vary [ˈvarʲ]) va unga qo‘shiladigan garnir — lauka (malag. laoka [ˈlokə̥]). Janubda baʼzan guruch o‘rniga maydalangan quritilgan makkajo‘xori ishlatiladi. Malagasi oshxonasiga Fransiya oshpazlik anʼanalari, shuningdek Xitoy va Hindiston anʼanalari katta, Sharqiy Afrika va arab anʼanalari esa nisbatan kam taʼsir ko‘rsatgan.

Guruch

Jigarrang guruch

Orolda bir necha xil guruchnavlari yetishtiriladi; ulardan bitta asosiy navni ajratib ko‘rsatish qiyin. Tayyorlash usullari va natijalari ham turlicha: quruq, donador guruchdan tortib, rizottoga o‘xshash quyuq guruchgacha (malag. vary sosoa, vari susua). Imkoniyati borlar ko‘pincha bitta ovqatlanishda bir necha xil guruchli taom tayyorlaydi. Oddiy suv o‘rniga baʼzan ranunʼampangu ichiladi. Bu — tagiga kuygan guruch qoldiqlariga qaynoq suv quyib, so‘ng suzib va sovitib tayyorlanadigan, o‘ziga xos xushbo‘y hidli ichimlik.

Anʼanaviy dimlash usulida tayyorlanadigan vari aminʼanana (malag. vary amin'anana [ˈvarʲ ˌjamʲˈnananə̥]) taomi keng tarqalgan bo‘lib, u guruch, go‘sht va to‘g‘ralgan ko‘katlardan iborat. Nonushtada guruchga ozgina shakar sepilishi, yoniga meva qo‘yilishi yoki qovurilgan tuxum va sosiska bilan tayyorlangan lauka qo‘shilishi mumkin. Badavlat kishilar baʼzan guruch o‘rniga fransuz noni va sariyog‘ isteʼmol qiladi, xohlasa, shakar yoki shirinlashtirilgan sutni ham ayamaydi.

Garnirlar

Oddiy malagasi oilalarida tortiladigan garnirlar fasl va hududda yetishtiriladigan mahsulotlarga juda bog‘liq. Eng ko‘p uchraydigan garnirlar: vuandjuburi (Bambara yong‘og‘ining cho‘chqa go‘shti bilan dimlangan taomi), kituza (quritilgan zebu go‘shti bo‘laklari, ziravorlar bilan), trundru gasi (malag. trondro gasy [ˌtʂundʐʷ ˈɡasʲ] — oq baliq, masalan treska, sayda, piksha yoki merluza, ular tsukkini va pomidor bilan dimlanadi), rumazava (pishirilgan mol go‘shti, zanjabil, pomidor va piyoz bilan qovurilib, ustiga ko‘katlar solinadi), tsaramasu (loviya pomidor sousida qaynatilgan) va turli dengiz mahsulotlari. Ziravor va taʼm beruvchi mahsulotlar sifatida sarimsoq, turli navli piyoz, zanjabil, pomidor, achchiq bo‘lmagan karri va tuz ishlatiladi. Qirg‘oqbo‘yi hududlarida kokos suti, vanil va chinnigul ham qo‘llanadi.

Afrika oshxonasidan farqli o‘laroq, malagasi taomlari odatda o‘ta achchiq bo‘lmaydi. Biroq so‘nggi vaqtlarda qirg‘oqbo‘yi hududlarida anʼanaviy mevalardan (mango, limon va boshqalardan) tayyorlanadigan tayyor achchiq souslar paydo bo‘lib, mamlakatda ommalashib bormoqda. Ularning ayrimlari mashhur lasari karautisalatiga qo‘shib beriladi. Salat loviya, karam va sabzidan tayyorlanadi.

Ichimliklar va shirinliklar

Dukkaklar — kakao

Yuqorida tilga olingan ranunʼampangu malagasiylar orasidagi eng mashhur ichimlikdir. Shuningdek, qahva va choykeng tarqalgan. Orolda vino va romishlab chiqariladi. Xom sut deyarli ichilmaydi, undan yogurt va pishloq tayyorlashda foydalaniladi.

Malagasi shirinliklari anʼanalari mahalliy qabilalar oshxonasidan kelib chiqqan, ularga fransuz oshxonasiunsurlari ham qo‘shilgan. Shunday qilib, ustiga shakar sepilgan har qanday yangi meva — oddiy olmadan tortib ekzotik baobab mevasi yoki orolga xos pok-pokkacha — shirinlik hisoblanishi mumkin. Madagaskarda yuqori sifatli kakao yetishtiriladi. Bu mahalliy oshxonaga, ayniqsa shirinliklarga taʼsir etib, shokoladning ko‘plab murakkab desertlar va fransuzcha pishiriqlarda qo‘llanishiga sabab bo‘lgan.

Musiqiy meros

Kabosi va maruvanida chaluvchi ko‘cha musiqachilari

Cholg‘ular, kuylash uslubi hamda musiqaning ahamiyati mintaqaga qarab juda farqlanadi. Baland plato aholisi musiqasi avstroneziya madaniyatidan kelib chiqqan deb hisoblanadi, qirg‘oqbo‘yi hududlari musiqasiga esa Afrika anʼanalari kuchli taʼsir ko‘rsatgan.

Madagaskarning anʼanaviy cholg‘usi — valixa (malag. valiha) — ichi kovak bambuk bo‘lagidan tayyorlanadigan chertib chalinadigan torli cholg‘u. Sodina (malag. sodina) — uchdan beshtagacha teshigi bo‘lgan bambuk nay. Sodinaning taxminiy ajdodi — malay bambuk nayi suling. Kabosi (malag. kabosy) — orolda tarqalgan, to‘rtdan oltitagacha tori bo‘lgan yog‘och gitara. U arab udining bevosita avlodi hisoblanadi. Baʼzan kabosi mandolini deb ham ataladi (malag. mandoliny). Yana bir keng tarqalgan cholg‘u — maruvani (malag. marovany) — ichiga torlar tortilgan, deyarli og‘iz garmonikasi singari tovush chiqaradigan yog‘och quti. Uning ovozi og‘iz garmonikasiga o‘xshaydi.

Janubda keng tarqalgan cholg‘ulardan biri — djedji vuatuva (malag. jejy voatova) keng tarqalgan. U rezonatorli torli cholg‘u bo‘lib, Afrika kobasiga o‘xshaydi. Yana bir cholg‘u — lukanga (malag. lokanga) — uch torli kamoncha bilan chalinadigan cholg‘u.

Xiragasi

Baland platoda musiqa nafaqat maʼnaviy va ko‘ngilochar, balki siyosiy hamda taʼlimiy vazifani ham bajaradi. Bu hodisa xiragasi (malag. hira — «qo‘shiq», malag. gasy — «madagaskarlik») deb ataladi. Xiragasi butun kun davom etadi. Bu vaqt ichida bir yoki ikki truppa musiqa ijrosi, raqs hamda notiqlik sanʼatibo‘yicha chiqish qiladi (musobaqalashadi). Anʼana XVIII asrga borib taqaladi. O‘sha davrda Madagaskarning birinchi qiroli Andrianampuinimerina hali shahzoda bo‘lgan paytida siyosiy nutqlariga eʼtibor jalb qilish uchun musiqachilar truppalaridan foydalangan. Keyinchalik qirolsiz chiqish qilgan bu truppalar o‘z dasturlariga siyosiy hajv yoki shunchaki tanqidni ham qo‘sha boshlagan. Xiragasi paytida tomoshabinlarning ishtiroki yuqori bo‘ladi: ular musiqachilar yoki notiqlarning mahoratidan mamnunligini yoki noroziligini qarsak chalish, olqishlash yoki hushtakbozlik bilan faol ifodalaydi. Fransuz mustamlakachilari ham fransuz tilini bilmaydigan yoki o‘qishni bilmaydigan, asosan chekka hududlardagi aholiga eng muhim siyosiy xabarlarni yetkazish uchun xiragasidan foydalangan.

Antananarivu shahrida xiragasi paytidagi notiqlik chiqishi

Madagaskar Respublikasi mustaqilligi eʼlon qilingach, xiragasi faqat tog‘lik qabilalarining emas, balki butun malagasi madaniyatining ifodasi sifatida qarala boshlandi. Xiragasi asosan markaziy Madagaskarda tarqalgan bo‘lsa-da, u qirg‘oqbo‘yi aholisi orasida ham ommalashmoqda. Siyosatga endi kirib kelganlarning ko‘pchiligi odamlar eʼtiborini o‘z nutqlariga jalb qilish uchun xiragasi truppalaridan foydalanadi. Umuman olganda, xiragasi truppalari biror siyosiy partiyaning tarafdori hisoblanmaydi, lekin istisnolar ham uchraydi. Hozirgi eng mashhur truppalardan biri — Ramilisun Fenuarivu (chiqishdan lavha).

Xiragasi tomoshasining tartibi qatʼiy belgilangan; ushbu janrdagi barcha truppalar belgilangan ketma-ketlikka rioya qilishi shart. Erkaklar va ayollar kiyimlari, musiqachilar cholg‘ulari (ular orasida anʼanaviy malagasi cholg‘ulari deyarli yo‘q) va hatto truppa nomi ham qoidalarga bo‘ysunadi.

Sport

Xalqaro futbol musobaqalarida Madagaskar nomidan milliy terma jamoaqatnashadi. Jamoa raqiblarini «Maxamasina» stadionida (22000 o‘rin) qabul qiladi. Madagaskar futbol federatsiyasi mamlakat chempionati, kubogi va superkubogini o‘tkazadi.

2007-yilda Madagaskarda Hind okeani o‘yinlari o‘tkazilgan.

Jamoalar — AS Adema va SO l’Emyrne — Ginnes rekordlar kitobiga kiritilgan: 31-oktabr 2002-yilda ushbu jamoalar o‘rtasidagi uchrashuv 149:0 hisobida yakunlanib, g‘alaba AS Ademajamoasiga nasib etgan. Bunda SO l’Emyrne futbolchilari hakamlikka norozilik bildirib, barcha gollarni o‘z darvozalariga urgan.

Ommaviy axborot vositalari

1990-yilda Madagaskar Milliy assambleyasi so‘z erkinliginikafolatlovchi qonunni qabul qildi. Bundan tashqari, ommaviy axborot vositalari erkinligi Madagaskarda konstitutsiyada ham kafolatlangan.

Mamlakatda qariyb 15 ta xususiy va davlat nashriyotfaoliyat ko‘rsatadi. Ular orasida:

  • malagasi jurnalistlari uyushmasi;
  • «Taratra» milliy axborot agentligi;
  • «Midi Madagasikara» — 1983-yilda tashkil etilgan, fransuz va malagasi tillarida nashr etiladi;
  • «Madagascar Tribune»;
  • «L’Express de Madagascar»;
  • «Imungu Vau Vau» — AKFM partiyasi gazetasi;
  • «La Croix de Madagascar» — 1927-yilda asos solingan, malagasi va fransuz tillarida chiqadigan katolik haftanomasi. Madagaskardagi eng yirik diniy nashr;
  • «Journal officiel de la République de Madagascar» — Madagaskar Respublikasining rasmiy gazetasi, fransuz va malagasi tillaridagi haftalik hukumat axborotnomasi. Unda rasmiy xabarlar, qonunlar va hukumat qarorlari eʼlon qilinadi.

Mamlakat hududida RTNM davlat teleradiokompaniyasi faoliyat yuritadi (frans. Radiodiffusion Television Nationale de Madagascar — Madagaskar milliy radioeshittirishlari va televideniyesi ). U tarkibiga radiostansiya Radio Nationale Malagasy (29-aprel 1931-yilda Radio Tanarivenomi bilan ish boshlagan) va TVM telekanali kiradi (frans. Télévision Malagasy).

Ijtimoiy soha

Orolda faol tabiiy o‘choqqa ega o‘latkasalligi tarqalgan bo‘lib, har yili odamlarda yangi kasallanish holatlari qayd etiladi. 1995-yilgacha kasallanish kamayib, 1924-yildagi bir necha ming holatdan 1995-yilda o‘nlab holatgacha tushgan. O‘sha yildan boshlab qishloq va shahar aholisi orasida kasallanish yana ko‘paygan. Sog‘liqni saqlash xizmatlari uchun jiddiy muammo shundaki, Madagaskarda bubonli hamda bubonli-septik o‘lat og‘ir kechib, ko‘pincha ikkilamchi o‘pkao‘lati bilan asoratlanadi. Aynan Madagaskarda birinchi marta o‘lat qo‘zg‘atuvchisining shtammi aniqlangan, u streptomitsinga chidamli bo‘lgan.

Sog‘liqni saqlash vazirligiga ko‘ra, 2013-yil dekabrda Madagaskarda yana o‘lat epidemiyasi avj olgan. U 112 ta tumanning beshtasiga tarqalgan. 13-dekabr holatiga 89 kishi kasallangan, ulardan 39 nafari vafot etgan.

2014-yil avgust oxirida Madagaskarda yana o‘lat avj oldi. 2014-yil noyabr oxiriga kelib, 40 kishi hayotdan ko‘z yumdi, jami 119 kishi kasallangan edi.

2017-yil kuzida Madagaskarda o‘latning navbatdagi to‘lqini qayd etildi. Noyabr boshiga kelib, 2 mingdan ortiq kasallanish va 165 ta o‘lim holati ro‘yxatga olingan edi.

Qurolli kuchlar

Adabiyotlar

Havolalar