Orbital davr nima

Orbital yil, orbital davr, orbital aylanish — bu osmon jismining bir marta to‘liq aylanishi uchun orbitasi bo‘ylab o‘zidan tashqaridagi tortishish markazi atrofida, shuningdek, shu aylanishning tashqi o‘qi atrofida (masalan, boshqa osmon jismi yoki boshqa osmon jismi bilan umumiy massa markazi atrofida) ketadigan vaqt. Fazoviy nuqtayi nazardan, orbital harakat, orbital aylanish, orbital tur — bu jismning aylana yo‘li, egri chiziqli trayektoriyasi (orbita) bo‘ylab harakatlanishidir. Bunday harakat jismning o‘z yoki unga berilgan inersiyasi tufayli gravitatsion maydonda yuz beradi. Bu hodisa osmon mexanikasi tomonidan o‘rganiladi.

Orbital davr osmon jismining o‘lchamiga bog‘liq emas. Ikki (yoki undan ortiq) osmon jismining orbital davrlari o‘zaro nisbati kichik natural sonlar nisbatiga teng bo‘lsa, natijada orbital rezonans yuzaga keladi, shuningdek, orbital harakatning aylanishlari (davrlari, muddatlari, spinlari) va o‘q bo‘ylab harakatning o‘zaro mos kelishi orbital-aylanish rezonansiga yoki spin-orbital rezonansga olib keladi (masalan, Merkuriy bilan Quyosh o‘rtasidagi holatda). Quyosh tizimidagi chang zarralarining orbital davri Poynting–Robertson effekti ta’sirida qisqarishi mumkin.

Formulalar qisqacha

Ellipsning katta (а) va kichik (б) yarim o‘qlari

Keplerning uchinchi qonuniga ko‘ra, aylana yoki elliptik orbita bo‘ylab bir-biri atrofida aylanayotgan ikki jismning orbital davri T (sekundlarda) quyidagiga teng:

T=2πa3μ

bu yerda:

а — katta yarim o‘q orbitaga tegishli.

μ = GM — standart gravitatsion parametr

G — gravitatsion doimiy

М — massasi kattaroq bo‘lgan jismning massasi.

Katta yarim o‘qi bir xil bo‘lgan barcha elliptik orbitalarda aylanish davri ekssentrisitetdan qat’i nazar bir xil bo‘ladi.

Aksincha, jism berilgan orbital davrga ega bo‘lishi uchun qaysi masofada aylanishi kerakligini hisoblash formulasi:

a=GMT24π23

Masalan, massasi 100 kg bo‘lgan jismning har 24 soatda bir marta to‘liq aylanishi uchun kichik jism uning massa markazidan 1,08 metr masofada aylanishi kerak.

Nisbatan kichik jism aylana orbitada harakatlanganda, orbital davr markaziy jismning zichligiga — р (kg/m³ da) bog‘liq bo‘ladi va yuqoridagi tenglama quyidagicha soddalashadi:

T=3πGρ.

Ikki jism bir-biri atrofida aylanganda, orbital davrni T quyidagicha hisoblash mumkin (bunda ikkala orbital jismning massasini ham hisobga olish kerak):

T=2πa3G(M1+M2)

М1+М2 — ikki jism massasining yig‘indisi.

Turlari

Orbital davrlarning bir necha turi mavjud (osmon jismlari Quyosh tizimida):

  • Siderik davr — osmon jismi — yo‘ldoshning asosiy jism atrofida yulduzlarga nisbatan bir marta to‘liq aylanishi uchun ketadigan vaqt oralig‘i.
  • Sinodik davr — osmon jismi — yo‘ldoshning asosiy jism atrofida tashqi kuzatuvchi nuqtayi nazaridan bir marta to‘liq aylanishi uchun ketadigan vaqt oralig‘i. Masalan, bu Oy yoki Quyosh tizimidagi biror sayyoraning Quyosh bilan ketma-ket ikki marta bir chiziqqa kelishi orasidagi vaqt oralig‘idir. Bunday hodisalar Yerdan kuzatiladi. Bunda sayyoralarning Quyosh bilan bir chiziqqa kelishi qat’iy belgilangan chiziqli tartibda sodir bo‘lishi kerak. Bu, ayniqsa, ichki sayyoralar uchun muhim: masalan, sayyora Quyosh ortidan o‘tayotganda ketma-ket yuqori qo‘shilishlar yuz beradi.
  • Drakonik davr — 223 ta sinodik oydan iborat vaqt oralig‘i (o‘rtacha taxminan 6585,3211 sutka yoki 18,03 tropik yil). Bu muddat o‘tgach, Oy va Quyosh tutilishlari taxminan avvalgi tartibda takrorlanadi.
  • Anomalistik davr — jism elliptik orbita bo‘ylab harakatlanib, ketma-ket ikki marta peritsentrdan o‘tishi uchun ketadigan vaqt oralig‘i. Bu davr siderik davrdan biroz farq qilishi mumkin, chunki orbitaning apsidalar chizig‘i yo‘nalishi uning pretsessiyasi tufayli sekin o‘zgaradi. Masalan, Oyning anomalistik davri — 27,55455 kun, Yerniki — 365,25964 kun.
  • Tropik davr — Quyoshning Yer nuqtayi nazaridan fasllar almashinuvi siklini bir marta to‘liq yakunlashi uchun ketadigan vaqt oralig‘i. Masalan, bir bahorgi tengkunlikdan keyingi bahorgi tengkunlikkacha yoki bir yozgi quyosh turishidan keyingisigacha bo‘lgan vaqt.

Adabiyotlar

  • Beyt, Rojer B.; Myuller, Donald D.; Uayt, Jerri E. (1971), Astrodinamika asoslari, Dover