| Niagara sharsharasi | |
|---|---|
| ingl. Niagara Falls, frans. Chutes Niagara | |
Sharsharalar majmuasining ko‘rinishi (chapda — «Amerika» va «Fata», o‘ngda — «Taqa» sharsharalari) | |
| Xususiyatlari | |
| Balandligi | 57 m |
| Kengligi | 1204 m |
| Joylashuvi | |
| 43°04′41″ shim. k. 79°04′33″ g‘arb. u.HGYaO | |
| Daryo | Niagara |
| Davlatlar | |
| Hududlar | Nyu-York, Ontario |
| Tizimdagi identifikator: GNIS: 958544 | |
Niagara sharsharasi (ingl. Niagara Falls /naɪˈæɡrə/, frans. Chutes Niagara) — sharsharalar majmuasi, Niagara daryosida joylashgan va AQSHning Nyu-York shtatini Kanadaning Ontario provinsiyasidan ajratib turadi. Niagara sharsharalari majmuasi quyidagilardan iborat: «Taqa» sharsharasi (ingl. Horseshoe Falls), baʼzan «Kanada sharsharasi» deb ham ataladi (ingl. Canadian Falls), «Amerika sharsharasi» (ingl. American Falls) va «Fata» sharsharasi (ingl. Bridal Veil Falls). Balandlik farqi uncha katta bo‘lmasa-da, sharsharalar juda keng. Ulardan oqib o‘tadigan suv hajmi bo‘yicha Niagara sharsharasi Shimoliy Amerikadagi eng qudratli sharshara hisoblanadi.
Sharsharani XVII asrda fransuz mustamlakachilari kashf etgan, biroq shundan keyin ham u ko‘p yillar davomida keng jamoatchilikka deyarli nomaʼlum bo‘lib qolgan. AQSH mustaqilligi eʼlon qilingach va yo‘llar qurila boshlagach, bu yerda yevropaliklarning dastlabki manzilgohlari paydo bo‘ldi, «frontir» tushunchasi esa yangi maʼno kasb etdi. Angliya–Amerika urushi (1812—1815-yillar) yakunida sharsharaning bir qismi AQSH tomonida, boshqa qismi esa Britaniyaga sodiq loyalistlar tomonida qoldi. Keyinchalik ularning avlodlari yashagan hududda Kanada davlati shakllandi..
Dastlab sharsharaga asosan zodagonlar tashrif buyurgan; ular uchun ilk tavernalar va mehmon uylari qurilgan. XIX asrning birinchi yarmida kanallar barpo etilishi, keyinroq esa temiryo‘llar paydo bo‘lishi bilan sayohat qilish yanada qulaylashdi. Kanada qirg‘og‘ida turizm jadalroq rivojlandi: bu yerda ko‘plab mehmonxonalar va esdalik sovg‘alari do‘konlari ochildi, mamlakatdagi ilk muzeylar tashkil etildi. Sharshara yaqinidagi qirg‘oq hududi davlat mulki bo‘lib qolgani ham tegishli infratuzilma rivojiga yordam berdi. AQSH qirg‘og‘ida esa sanoat rivojlana boshladi: bu yerda suv energiyasidan aylanma kanallar orqali foydalanadigan zavod va fabrikalar qurildi.
XIX asrning ikkinchi yarmida ziyolilar va siyosatchilar orasida sharshara hamda unga tutash hududni davlat tasarrufiga o‘tkazish va tabiiy holida saqlab qolish tarafdori bo‘lgan harakat vujudga keldi. Jamoatchilikning ko‘p yillik bosimi ostida Nyu-York va Ontario maʼmuriyatlari ikkita muhofaza etiladigan tabiiy hududni tashkil qildi. Hozir ular Niagara sharsharasi davlat bog‘i[ingl.] va Qirolicha Viktoriya bog‘i[ingl.] deb ataladi. XIX asr oxiridan bu hududlarda tijorat faoliyati mahalliy qonunlar bilan sezilarli darajada cheklangan.
1880—1890-yillarda Niagara daryosida dastlabki gidroelektr stansiyalar qurildi. Ular bir tomondan texnologiyalarning jadal rivojlanishiga turtki bergan bo‘lsa, ikkinchi tomondan sharsharalarning o‘ziga ham jiddiy taʼsir ko‘rsatdi. O‘sha davrdan boshlab daryo suvining katta qismi sharshara qirralaridan chetlab o‘tib, elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun daryoga parallel tunnellarga yo‘naltirilmoqda. XX asr tarixi — energetiklar bilan sharsharani sayyohlar uchun jozibador holatda saqlash (yoki o‘zgartirish) tarafdorlari o‘rtasidagi bahslar va murosali qarorlar tarixidir. Bugungi Niagara sharsharasi ko‘p jihatdan muhandislik yo‘li bilan boshqariladigan inshootdir: ko‘plab texnik yechimlar uning ko‘rkamligini oshirish va yemirilishini sekinlashtirishga qaratilgan. Bu jarayonda AQSH va Kanada davlat idoralarining zarur hamkorligi hamda yagona energetika makonining yaratilishi ikki mamlakatning zamonaviy munosabatlarida muhim rol o‘ynadi.
Niagara sharsharasi har yili dunyoning turli burchaklaridan ko‘plab sayyohlarni jalb qiladi. Turli manbalarga ko‘ra, bu yerga yiliga 22—30 million kishi tashrif buyuradi.
Umumiy maʼlumotlar

Niagara sharsharalari majmuasi Shimoliy Amerikadagi Niagara daryosida joylashgan. U uchta asosiy oqimdan iborat: yarimoysimon «Taqa» sharsharasi (ingl. Horseshoe Falls, kengligi taxminan 670 m, balandligi 57 m), «Amerika sharsharasi» (ingl. American Falls, kengligi taxminan 260 m, balandligi 57 m), shuningdek, kichik «Fata» sharsharasi (ingl. Bridal Veil Falls, balandligi 55 m). «Amerika sharsharasi»da suvning erkin tushish balandligi biroz kamroq — taxminan 21 m, chunki dar tubini XX asr o‘rtalaridagi yirik ko‘chkilardan hosil bo‘lgan tosh uyumlari qoplagan. «Taqa» sharsharasi etagidagi suv havzasining chuqurligi 51 m bo‘lib, bu uning ustidagi tik qirra balandligiga deyarli teng.
Mutaxassislar hisob-kitobiga ko‘ra, sharsharalardan o‘tadigan suvning o‘rtacha umumiy sarfi 5720 m³/s bo‘lishi kerak, agar gidrotexnika inshootlari hisobga olinmasa. Ammo ushbu inshootlar vaziyatni tubdan o‘zgartiradi: XX asrning ikkinchi yarmidan buyon butun oqimning 50—75 foizi daryo o‘zanidan emas, inson qurgan tunnellardan oqib o‘tib, u yerdagi turbinalarni harakatga keltiradi. Yozda, elektr stansiyalari eng yuqori unum bilan ishlagan paytda, bevosita qirradan oqib tushadigan suv sarfi 2830 m³/s gacha kamayadi. Niagara daryosining sersuvligiga Buyuk ko‘llar tizimidagi harorat va namlik o‘zgarishlari kabi tabiiy omillar ham taʼsir ko‘rsatadi. XIX asrda bajarilgan hisob-kitoblar ilgari sharsharalar yanada kuchli bo‘lganini ko‘rsatadi. Masalan, 1841-yil yozida Niagarani geologik o‘rganishga bag‘ishlangan ilk ish mualliflari qirra ustidagi daryo oqimi tezligini o‘lchab, Eyler tenglamasi yordamida suv sarfini taxminan 10600 m³/s deb hisoblashgan. Nyu-York shtati nomidan ishlagan muhandis-topograf Jon Bogart (John Bogart) esa 1890-yilda o‘z hisobini — taxminan 7780 m³/s ko‘rsatkichini taqdim etgan.
Suvning taxminan 90 foizi Niagaraning quyi oqimidagi darga «Taqa» orqali tushadi. «Kanada sharsharasi» deb ham ataladigan «Taqa»ning o‘ng tomonida (ingl. Canadian Falls) Echki oroli joylashgan — bu sharsharaga bevosita tutash orollar guruhidagi eng katta oroldir. Shu orol va undan keyingi Luna oroli (ingl. Luna Island) daryoni yana ikki tarmoqqa ajratadi. Ularning har biri dar ichiga alohida nom bilan quyiladi: orollar orasida «Fata», Luna bilan daryoning o‘ng qirg‘og‘i orasida esa «Amerika sharsharasi» joylashgan.
Sharsharaning tabiati
Shakllanishi

Hozirgi Buyuk ko‘llar hududida quruqlik shakllanishi bundan 300 million yildan ko‘proq vaqt oldin, paleozoy erasining oxirlarida boshlangan. Yer yuzasida qadimgi iliq dengiz organizmlari qoldiqlaridan turli geologik davrlarda hosil bo‘lgan kristallsimon cho‘kindi jinslarning bir necha qatlami paydo bo‘lgan: dolomitlar, gilli slanetslar, ohaktoshlar, qumtoshlar. Keyinroq yer qaʼridagi jarayonlar taʼsirida Yer yuzasi egila boshlagan va beshta ko‘ldan uchtasining o‘rnida botiq hosil bo‘lib, u Michigan botig‘i[ingl.] deb atalgan. Botiq chetida ochilib qolgan tog‘ jinslari do‘nglik hosil qilgan va keyinchalik eroziya natijasida yemirila boshlagan. Bu jarayon bir tekis kechmagan: ayrim qatlamlar boshqalariga qaraganda tezroq yuvilib ketgan va natijada kuesta deb ataluvchi relyef shakli — tog‘ jinslari qatlamlari tutashgan joylardagi qator tik qoyali jarliklar hosil bo‘lgan. Niagara qirrasining hozirgi nomi aynan shu kuestaga tegishli. U Michigan botig‘i atrofi bo‘ylab yuzlab kilometrga cho‘zilib, Niagara sharsharasi vujudga kelishining sabablaridan biri bo‘lgan.
Vaqt o‘tishi bilan iqlim o‘zgargan va so‘nggi 2 million yil davomida Kanada hamda AQSH shimoli hududlari bir necha marta muzliklar bilan qoplangan. Muz qoplami buldozer singari harakatlanib, tuproq va toshlarni maydalab, boshqa joyga surgan. Ayrim joylarda u daryolar o‘zanini chuqurlashtirib, kengaytirib ko‘llar hosil qilgan; boshqa yerlarda esa o‘zanlarni ko‘mib yuborib, daryolarni yangi yo‘l qidirishga majbur etgan. Bundan 75—11 ming yil ilgari sodir bo‘lgan so‘nggi muzlash davri — Viskonsin muzlash davrida — hozirgi Buyuk ko‘llar paydo bo‘lgan. Dastlab barcha ko‘llar bitta ulkan suv havzasiga birlashgan, keyinchalik bu havza kichrayib, alohida ko‘llarga bo‘lingan. Hozirgi Ontario ko‘lining o‘tmishdoshi undan kattaroq Irokez ko‘li bo‘lgan; uning janubida va Eri ko‘lining shimoli-sharqida esa hozir yo‘q bo‘lib ketgan Tonawanda ko‘li[ingl.] joylashgan..
Havo isib, muzliklar chekina boshlagach, erigan muz suvlari bir havzadan pastroqda joylashgan boshqasiga oqib o‘tgan. Eri va Tonawanda ko‘llari o‘rtasida hozirgi Niagara daryosining o‘tmishdoshi bo‘lgan tor bo‘g‘oz paydo bo‘lgan. Tonawanda suvi esa kuesta qirrasidan o‘tib, bir necha joyda bir havzadan boshqasiga sekin oqib, Irokez ko‘liga quyilgan. Ana shunday suv tushish joylaridan biri taxminan 12,3 ming yil avval paydo bo‘lgan Niagara sharsharasi edi. Suv sathi pasayishi bilan havzalar o‘rtasidagi balandlik farqi ortib borgan, oxiri Irokez ko‘lining sathi qirra etagigacha tushgan. Tonawanda ko‘li deyarli butunlay yo‘qolib, faqat hozirgi Niagara daryosining quyi oqimi shaklida saqlanib qolgan.
Siljishi

hosil qiladi. Yuqorida aytilganidek, Niagara o‘zani bo‘ylab qoyali qatlam bir necha xil metamorfik tog‘ jinslaridan tashkil topgan; ular dengiz organizmlarining siqilib qolgan qoldiqlaridan hosil bo‘lgan. Qalinligi bir yarim metrdan oshmaydigan yupqa muzlik yotqiziqlari ostida eroziyaga juda chidamli, qattiq o‘rta silur davriga oid dolomitlar (yaʼni venlok epoxasi[ingl.] jinslari) joylashgan. Bu qatlam sharshara balandligining katta qismini — qariyb 40 m ni egallaydi. Uning tagida gilli slanetslar qatlami o‘rtacha 18 m qalinlikdagi, dengiz suvining tarkibi boshqacha bo‘lgan davrda biroz oldinroq shakllangan qatlam yotadi. Slanetslar ham dolomitlar kabi oqayotgan suv taʼsiriga yaxshi bardosh beradi. Biroq harorat muzlash nuqtasi atrofida tez-tez o‘zgarganda ularda mikrodarzlar paydo bo‘ladi; darzlarga kirgan suv jinsni yemiradi. Pastki qatlam asta-sekin yuviladi, yuqoridagi qatlam esa yirik tosh bo‘laklari shaklida dar tubiga qulab tushadi.
Dastlab sharshara Niagara daryosi bo‘ylab hozirgi joyidan taxminan 11 km quyi oqimda, AQSHning Lyuston[ingl.] shahri bilan Kanadaning Kvinston shahri orasida joylashgan edi. Eroziya taʼsirida u ancha janubga siljib, ortida chuqur kanyonlar. qoldirgan. Niagaradagi suv sarfi Buyuk ko‘llar havzasidagi gidrologik rejim o‘zgarishlari tufayli bir necha bor o‘zgargan. Baʼzi davrlarda muzlik to‘g‘onlari Guron ko‘lining suvini to‘g‘ridan-to‘g‘ri Avliyo Lavrentiy yoki Gudzon daryolari vodiylariga burib yuborgan, natijada bu suv Eri ko‘li va undan oqib chiqadigan Niagarani shimoldan chetlab o‘tgan. Bunday davrlarda suv miqdori kamaygan va sharshara hosil qilgan kanyonlar torroq bo‘lgan. Bir paytlar Niagara oqim yo‘nalishini keskin o‘zgartirib, «Niagara girdobi» deb ataladigan botiqda to‘g‘ri burchak ostida burilgan (ingl. Niagara Whirlpool). Olimlarning fikricha, shu yerda chekinayotgan sharshara Viskonsin muzlashidan avval mavjud bo‘lgan qadimgi daryo — «Avliyo Devid daryosi» o‘zaniga duch kelgan (ingl. St. David’s River). Muzlik bu daryo o‘zanini tog‘ jinslari bo‘laklari bilan to‘ldirgan. Ular qulayotgan suv og‘irligi taʼsirida nisbatan oson yuvilib ketgan va Niagara daryosi o‘zani yo‘nalishini o‘zgartirgan. Hozirgi Niagara o‘zani qadimiy daryo o‘zani bilan bir xil bo‘lgan kanyon qismi «Avliyo Devid darasi» deb ataladi (ingl. St. David’s Gorge).
Taxminan 600 yil avval Niagara sharsharasi orollar guruhigacha yetib kelgan. Ularning eng kattasi Echki oroli bo‘lgan. Bu to‘siq sharsharani «Kanada», «Amerika» hamda «Fata» deb nomlangan bir necha oqimga ajratgan. XX asr boshidan insonning bevosita aralashuvi natijasida sharshara hududidagi slanets jinslarining yemirilishi ancha sekinlashgan: 1842—1905-yillarda sharshara yiliga 80—100 sm siljigan bo‘lsa, 1962—2017-yillarda bu ko‘rsatkich o‘rtacha 40 sm bo‘lgan. Xalqaro qo‘shma komissiya[ingl.] maʼlumotlariga ko‘ra, so‘nggi o‘n yilliklarda o‘rtacha eroziya yiliga 10 sm dan oshmagan. Eroziya sekinlashishining asosiy sabablari — qulayotgan suv miqdorining sezilarli kamayishi (suvning bir qismi sharsharani quvurlar orqali chetlab o‘tadi), qolgan oqimning daryo kengligi bo‘ylab bir tekisroq taqsimlanishi hamda qirg‘oqlar mustahkamlanganidir.
Buyuk ko‘llar tizimidaBuyuk ko‘llar suv sathining o‘zgarishi ham sharsharaning siljish tezligiga taʼsir qiladi; bunday o‘zgarishlar tabiiy yoki antropogen sabablar bilan yuz berishi mumkin. Niagaraning yuqori oqimida ostonalar bor. Agar sharshara shu ostonalarning eng baland joyigacha chekinsa, uning balandligi yana 15 m ga ortadi, bu esa dar tubiga bosimni kuchaytirib, eroziyani tezlashtiradi.
Tabiiy hodisalar
Ko‘chkilar
Vaqti-vaqti bilan sharsharada yirik qoya qulashlari sodir bo‘ladi. Ulardan biri 1931-yilda yuz bergan: ikki kun davomida umumiy og‘irligi 75 ming tonna bo‘lgan daryo tubining ulkan bo‘laklari Amerika sharsharasining o‘rtasidan birin-ketin ajralib, kuchli gumburlash bilan dar ichiga qulagan. Natijada qirra chetida chuqurligi 45 m, kengligi 40 m bo‘lgan o‘yiq paydo bo‘lgan. 1934-yilda Echki oroli tomondan «Taqa» sharsharasiga 45 ming tonna qoyatosh bo‘laklari qulagan. Nihoyat, 1954-yildagi yana bir yirik ko‘chki 145 ming tonna toshni kanyon tubiga tushirib, AQSH hududidagi Prospect Point kuzatuv maydonchasini vayron qilgan. «Taqa» sharsharasida uning ostidagi suv havzasi katta tosh bo‘laklarini ham yashirib yuboradigan darajada chuqur, kuchli oqim esa ularni tezda quyi oqimga olib ketadi. Amerika qirg‘og‘ida esa dar tubi toshlar bilan to‘lib boradi, bu suvning erkin tushish balandligini kamaytirib, umumiy manzarani qisman to‘sadi. XIX asr oxiri — XX asr boshida Kanada sharsharasining markaziy qismida sodir bo‘lgan bir necha yirik tosh qulashi uning shaklini sezilarli o‘zgartirgan: u botiqroq va ponasimon ko‘rinishga kelgan.
Muz tiqini

1847—1848-yillar qishi noodatiy darajada sovuq kelib, Eri ko‘li qalin muz qatlami bilan qoplangan. Erta bahorda Niagaraning yuqori oqimida muz tiqilib qolib, suvni o‘tkazmaydigan to‘g‘on hosil qilgan. 29-mart tongida sharshara yonidagi aholi punktlari aholisi g‘ayrioddiy sukunatdan uyg‘ongan: qirradan shiddat bilan tushadigan suv o‘rniga faqat ingichka jilg‘alar oqib, daryo tubi ochilib qolgan. Bir kun oldin suv qaynab oqayotgan joylarda faqat siyrak ko‘lmaklar va odatda suv ostida bo‘ladigan ulkan xarsangtoshlar ko‘rinib qolgan. Bu hodisaning sababi nomaʼlum edi, mahalliy cherkovlarda qiyomat yaqinlashayotgani haqida gapira boshlashgan. Kun davomida ikki qirg‘oqqa odamlar to‘plangan; ko‘pchilik daryo tubida yurib, 1812-yilgi urushda yo‘qotilgan qurollarni — nayzalar, qilichlar, miltiq stvollari va tomagavklarni terib olgan. Tadbirkorlikka moyil bir kishi otlarini qo‘shib, ilgari toshlar orasida qisilib qolgan yog‘ochlarni tortib chiqara boshlagan. Parom egalari kemalarga xavf tug‘diradigan yirik va o‘tkir qoyalarni portlatishga kirishgan. Bir sutkadan so‘ng shamol yo‘nalishi o‘zgargan va suv bosimi muz to‘g‘onini yorib yuborgan. Suv sharsharaga yetib kelishidan ancha oldin aholi olisdan gumburlashni eshitgan, yer titragan.
Bu voqea sharsharaning tabiiy sabablar tufayli qurib qolgani haqida maʼlum bo‘lgan yagona hodisadir. Har yili daryoda muz qobig‘i hosil bo‘ladi; uzoq davom etadigan qattiq sovuqlarda u qalinlashib, sumalaklar bilan birga uzoqdan sharshara butunlay muzlagandek taassurot uyg‘otishi mumkin. Bir vaqtlar mahalliy aholi ana shu «ko‘prik»dan faol foydalangan: bir qirg‘oqdan boshqasiga o‘tgan va muz ustida sayllar uyushtirgan. 1912-yil qishida muzning kutilmaganda siljishi bir necha kishining o‘limiga sabab bo‘lgan.
O‘zlashtirilishi
Tub aholi


Niagara yarimorolidaNiagara yarimorolida olib borilgan arxeologik qazilmalar dastlabki odamlar bu yerda miloddan avvalgi IX ming yillikda paydo bo‘lganini ko‘rsatadi. Daryo bo‘ylab savdo va qayiqlarni quruqlikdan tashib o‘tish yo‘llari o‘tgan. Sharsharalar esa sig‘inish joyi bo‘lib xizmat qilgan; ularning etagida baliq ovlangan va halok bo‘lgan hayvonlarning tanalari to‘plangan. Rassom va yozuvchi Devid Kyusik[ingl.], Tuskarora qabilasidan chiqqan, mahalliy afsona va urf-odatlarni yozma ravishda bayon etgan ilk tub amerikaliklardan biri, mustamlakachilikdan oldingi davrda Niagara vodiysi qabilalar o‘rtasidagi tez-tez nizolar hududi bo‘lganini va bir necha bor qo‘ldan qo‘lga o‘tganini taʼkidlagan.
Yevropaliklar kelgan davrda bu hududda Ongiara (Ongiara) qabilasiga mansub irokezlar o‘troq yashagan. Fransuz tadqiqotchisi Samyuel de Shamplen ularni qo‘shni qabilalar bilan kelisha olgani uchun «betaraflar» deb atagan. Daryo va sharshara nomi kelib chiqqan «Onguiaahra» («Ongniaahra» (inglizcha transkripsiyada) atamasi ilk bor fransuz iyyezuiti Sharl Lalleman[ingl.]ning Yangi Fransiyaga 1740-yildagi tashrifi haqidagi hisobotida uchraydi (qarang: Iyezuitlar xabarlari). Ruhoniy maktubida «huronlar mamlakatidan janubda 40 betaraflar manzilgohi bo‘lgani, ular daryoning ikki qirg‘og‘ida 40 lye masofada joylashgani» haqida yozadi. Bunda «Onguiaahra» deb u eng sharqdagi manzilgohni nazarda tutadi. Hozirgi olimlar bu so‘zning asl maʼnosi yuzasidan turli fikrda. Berkli Kaliforniya universiteti professori, tarixchi va ingliz tili mutaxassisi Jorj Styuart[ingl.] fikricha, u «ikkiga bo‘lingan yer bo‘lagi» (ingl. point of land cut in two) deb tarjima qilinadi. Boshqa talqinlar ham bor: «bo‘g‘oz» (ingl. the strait), «momaqaldiroqdek gumburlaydigan suvlar» (ingl. thundering waters) va boshqalar. XVII asr o‘rtalaridagi «qunduz urushlari» davrida qo‘shni hindular qabilalari yevropaliklar bilan mo‘yna savdosida ustunroq o‘rin egallash uchun betaraflarni siqib chiqargan. Niagara faol mustamlaka qilina boshlagan davrda bu hududda seneka va mississoga xalqlari, keyinchalik esa tuskarora.
vakillari yashagan. Qayiqda kanoeda sharshara qirrasidan pastga tashlangan irokez qizi Lelavala (Lelawala) haqidagi afsona keng tarqalgan. XIX asrning birinchi yarmidan turli qo‘llanmalar va sayohat yo‘riqnomalarida uchraydigan talqinga ko‘ra, qiz o‘zini «Taqa» sharsharasi ostidagi g‘orda yashagan Momaqaldiroq xudosi Xinumga (Hinum) qurbon qilgan. Mahalliy aholi o‘limdan saqlanish uchun xudoga oziq-ovqat va gullar hadya qilgan. Bu qurbonliklar yordam bermagach, Burgut Ko‘z ismli sardorning qizi Lelavala qayig‘ini to‘g‘ri sharshara girdobiga yo‘naltirgan. Xinumning ikki o‘g‘li qizni havoda tutib qolgan va ikkalasi ham unga bir ko‘rishda oshiq bo‘lgan. Shunda qiz o‘limdan qanday saqlanish mumkinligini aytgan kishigagina turmushga chiqishini bildirgan. Kichik uka daryo tubida ulkan ilon yashashini, u yiliga bir marta qishloqqa kirib, suvni zaharlashini aytgan. Bir kuni Lelavala ruh qiyofasida qishloqqa borib, buni qabiladoshlariga maʼlum qilgan. Ilon navbatdagi ovga chiqqanida jasur jangchilar uni poylab, o‘limli yaralagan. Hech narsaga erisha olmagan ilon sharshara qirrasi bo‘ylab cho‘zilib o‘lgan, Lelavala esa «Tuman qizi»ga aylanib, Momaqaldiroq xudosining muqaddas maskanida qolgan (ingl. Maid of the Mist).
Dastlabki tadqiqotlar
Sharsharani o‘z ko‘zi bilan ko‘rib, birinchi bo‘lib taʼriflagan yevropalik kim bo‘lgani haqida turli fikrlar mavjud. 1603-yilda Niagara shimolidagi hududni Samyuel de Shamplen tadqiq qilgan. Uning ekspeditsiyasi ishtirokchilari unga ajoyib sharsharalar haqida gapirib berishgan va u bu haqda kundaligida yozgan, ammo sharsharani o‘zi ko‘rmagan. Shamplenning vatandoshi va tarjimoni Etyen Bryulening, boshqa joylar qatori Eri ko‘lini ham kashf etgan va bu hududda huronlar orasida 1633-yilda vafotiga qadar yashagan sayohatchining Niagaraga kelganini tasdiqlovchi hujjatlar saqlanmagan. 1660-yilda Parijda tabib Fransua Jandron (François Gendron)ning «Huronlar mamlakatining ayrim xususiyatlari» asari nashr etilgan. Bir muddat betaraf hindular orasida yashagan muallif ularning so‘zlariga tayanib, balanddan shiddat bilan tushayotgan suv ko‘pigida hosil bo‘ladigan ayrim toshlar yoki tuzning shifobaxsh xususiyatlarini tasvirlagan. 1656—1674-yillarda Yevropada Yangi Fransiyaning bir necha xaritalari tuzilgan. Ularda Niagara sharsharasi belgilangan bo‘lsa-da, u haqida batafsil maʼlumot bo‘lmagan va obyektlar turli joylarga qo‘yilgan.

Aksariyat tarixchilar katolik ruhoniysi ota Lui Enpen 16 kishilik guruh bilan sayohat qilganidan so‘ng sharsharalarni ko‘rgan va tasvirlagan birinchi yevropalik bo‘lganiga qo‘shiladi. XVII asrda ruhoniy ishtirokisiz birorta fransuz ekspeditsiyasi o‘tmagan. Shu bois avval Missisipi daryosi bo‘ylab shunga o‘xshash ekspeditsiyada qatnashgan Enpen tadqiqotchi Rene de La Salni o‘rganilmagan Yangi Fransiya hududlari bo‘ylab kuzatib borishga tayinlangan. Bu gal Frontenak qalʼasidan[ingl.] (Ontario qirg‘og‘ida qurilgan) Eri ko‘ligacha yo‘l ochish, u yerda yangi qalʼa qurish va savdo kemasi yasash rejalashtirilgan. 1678-yil kuzida Dominik de Lyuser (Dominique La Motte de Lucières) boshchiligidagi otryad brigantina kemasida Ontario qirg‘oqlari bo‘ylab yo‘lga chiqib, 6-dekabr kuni Niagara quyilish joyiga yetib kelgan. Bu yerda avvalroq qoziq devor o‘rnatilgan edi. Daryo bo‘ylab yuqoriga eshkak eshib chiqish harakati muvaffaqiyatsiz tugagan: ostonalar va kuchli oqim xalal bergan. Shundan so‘ng sayohatchilar chap (hozirgi Amerika) qirg‘oqqa tushib, hindulardan iborat yo‘l boshlovchilar bilan qor poyabzallarida daryo bo‘ylab uning Velland[ingl.] irmog‘igacha piyoda borgan. Yo‘lda Niagara sharsharasi yonidan o‘tishgan. Ertasi tongda sharsharaga qaytib, qirra tepasida bir muddat qolishgan.
Enpenning fransuz tilidagi taʼrifi 1683-yilda Parijda «Luiziana tavsifi» asarida nashr etilgan, 1697-yilda esa «Amerikadagi ulkan mamlakatning yangi kashfiyoti» kitobida to‘ldirilgan. Sayohatchining asarlari Yevropada katta qiziqish uyg‘otib, bir necha bor qayta chop etilgan. Muallif matni yaqqol mubolag‘alar va hissiyotga boy taʼriflarga to‘la: uning yozishicha, bu ulkan va dahshatli tabiat hodisasi sayohatchilarni «qaltiratib, vahimaga solgan». Muallifni nafaqat obyektning hajmi (u asl 50 m balandlikni uch baravar oshirib, 150 m deb ko‘rsatgan), balki joylashuvi ham hayratga solgan: ruhoniyning tasavvurida sharsharalar tekislikda emas, tog‘li joyda bo‘lishi kerak edi. Shu sababli Enpen hikoyasi asosida rasm chizgan rassom ufqda tog‘ cho‘qqilarini tasvirlagan. XVII asr va XVIII asr birinchi yarmidagi boshqa fransuz tadqiqotchilari ham sharsharani shunga o‘xshash dahshatli tabiat hodisasi sifatida tasvirlaganlar: baron Lui-Arman de Laontan[ingl.] (1688) va Pyer-Fransua de Sharlevua[ingl.] (1720—1721).
Bu joylarni o‘rgangan fin-shved tabiatshunosi, Karl Linneyning, shogirdi Per Kalm 1750-yildagi ekspeditsiyasi chog‘ida ancha aniqroq hisobot tuzdi. U Benjamin Franklinga yozgan (keyinroq The Gentleman’s Magazine jurnalida bosilgan) maktubida ko‘rganlarini o‘zicha tasvirlagan. Enpenni «katta yolg‘onchi» deb atagan Kalm tasvirlashga tizimli yondashgan, biroq o‘tmishdoshi kabi hodisaning ulkanligidan hayratda qolgan:
Orolgacha yetguncha suv nisbatan sekin oqadi, ammo orolga yaqinlashganda uning tezligi dunyodagi eng yuqori darajaga yetadi. Sharsharaga yetishidan oldin suv hayratlanarli tezlikda oqib, oppoq tusga kiradi va ko‘plab joylarda suv sachratmalarini havoga baland ko‘taradi! Eng katta va mustahkam yassi tubli qayiq ham bu yerda bir lahzada bir necha marta ag‘darilib ketardi. Orolning g‘arbiy qirg‘og‘i bo‘ylab oqim yanada tez, shovqinli, ko‘pikli bo‘lib, go‘yo o‘qday uchayotgan kamondan ham tezroq ko‘rinadi. Sharshara chetidan qarasangiz, uning tepasidagi daryo kuchli nishablikda, deyarli tepalik yonbag‘ridek oqayotganini ko‘rasiz. Bir lahzada daryo tik pastga qulaydi! Bu nihoyatda hayratlanarli! Bunday balandlikdan aql bovar qilmas miqdorda suv qulashiga qo‘rqmasdan qarab bo‘lmaydi!
Asl matn (ingl.)Suv orolga yetib kelguncha sekin oqadi, ammo orolga yaqinlashganda oqim tezligi nihoyatda ortib, dunyodagi eng tez oqimga aylanadi; sharsharaga yetmasidan avval u aql bovar qilmas tezlikda harakatlanadi. Suv oppoq tus oladi va ko‘p joylarda havoga baland sachraydi! Eng katta va mustahkam qayiq ham bu yerda bir lahzada qayta-qayta ag‘darilib ketgan bo‘lardi. Orolning g‘arbiy qirg‘og‘idan oqayotgan suv yanada tezroq, ko‘proq, oppoq bo‘lib, go‘yo o‘qdan ham tez uchayotgandek ko‘rinadi. Sharshara yonida turib, daryo bo‘ylab yuqoriga qarasangiz, uning sharsharadan oldingi qismi deyarli tepalik yonbag‘ridek tik nishab bilan oqayotganini ko‘rasiz. Nihoyat, suv tik pastga qulaydi! Buni ko‘rish naqadar hayratli ekaniga ishonish qiyin! Shuncha ko‘p suvning shu qadar balanddan qulashini dahshatga tushmasdan kuzatib bo‘lmaydi!— New York Legislative Documents, 48-jild, 1919, 55—56-betlar
Olim kompas yordamida daryo oqimi yo‘nalishini hisoblagan, qirra balandligini aniqroq baholagan va daryo suvining manbai — Buyuk ko‘llarni ko‘rsatgan. Asosiy vazifasidan tashqari, Kalm sharshara yaqinida ko‘rgan ko‘plab hindular haqida ham so‘zlagan. Uning ikki tub aholi vakili haqidagi hikoyasi alohida eʼtiborga molik. Ular mast holatda kanoeda bexosdan Niagara oqimlari orasidagi orolga kelib qolib, qirg‘oqqa qayta olmagan. Ular jo‘ka daraxti po‘stlog‘idan narvon yasab, sharshara etagiga tushishga uringan, ammo kuchli kesishuvchi oqim sabab suzib qirg‘oqqa yetib bora olmagan. Bir necha kundan keyin ularga qabiladoshlari yordamga kelgan. Ular fransuzlar qarorgohidan uchlari temirli nayzalar so‘rab olib, shu nayzalar yordamida avval suvni kechib orolga, so‘ng qamalib qolgan sheriklari bilan orqaga qaytgan.
Yevropaliklarning kanyon tubiga tushgani haqidagi eng qadimgi guvohlik fransuz diplomati va publitsisti Mishel-Giyom Jan de Krevyokerning o‘g‘li Aleksandrga yo‘llagan maktubida saqlangan. Muallif 1785-yilda do‘sti janob Xanter bilan Niagaraga borib, ikki marta chuqur dar tubiga — daryoning ikkala qirg‘og‘idan — tushganini yozadi. Krevyokerning taʼkidlashicha, ikkinchi safar ayniqsa charchatuvchi va xavfli bo‘lgan: tadqiqotchilar nafaqat «Taqa» etagiga yetgan, balki qulayotgan suv devori orqasidagi g‘orga ham kirishgan.
Mustamlakalashtirilishi


Niagara sharsharasi atrofidagi hozirgi aholi punktlari AQSH mustaqillik urushi tugagach paydo bo‘lgan. Bir tomondan, davlat chegarasi belgilanishi bilan Britaniya tojiga sodiq bo‘lgan loyalistlar Kanadaga ko‘chib o‘ta boshlagan. Ikkinchi tomondan, AQSHda pullik yo‘llar faol qurilib, yangi respublika aholisi joylashuvi kengaygan. Tub aholi — hindularni majburan ko‘chirish, ularga fuqarolik va mulkiy huquqlar berilmasligi ham muhim ahamiyat kasb etgan.
Sharshara oqimlari orasidagi orolga chiqqan birinchi oq tanli shaxs sifatida hindularning «Pontiak qo‘zg‘oloni» (1763—1766). Britaniyaliklar Niagara qalʼasini xuddi shu nomli daryo quyilishidagi qalʼani 1759-yilda egallagach, Stedman yuklarni qirra orqali kuzatish va tashish bilan shug‘ullangan. Ilgari bu ishni fransuzlarning ittifoqchisi bo‘lgan irokezlar orasidagi seneka qabilasi bajargan. U ot minib daryodan kechib o‘tishni ham o‘rgangan va bir muddat orolda uy echkilari hamda boshqa chorva hayvonlarini boqgan. 1779—1780-yillarning nihoyatda sovuq qishida bittasidan tashqari barcha hayvonlar nobud bo‘lgan. Ularning xotirasiga orol Echki oroli deb atala boshlagan (ingl. Goat Island). Yetti yillik urush tugagach, Stedman hindular unga Shlosser qalʼasidan[ingl.] janubdagi daryo vodiysiga, jumladan Echki oroli va Niagara sharsharasining o‘ziga egalik huquqini berganini daʼvo qilgan. Tadbirkor daryo bo‘yida mevali bog‘ barpo etgan, yog‘och tilish korxonasi, do‘kon va mayxona qurgan. Stedman umrining qolgan qismida o‘ziga «sovg‘a qilingan», o‘zi o‘zlashtirgan yer maydonini rasmiylashtirishga uringan, ammo Nyu-York maʼmuriyati tegishli daʼvo va keyingi apellyatsiyasini rad etgan.
Daryoning chap qirg‘og‘ida, «Taqa» sharsharasiga bevosita tutash hududda britaniyaliklar 1786-yilda «Chain Reserve» deb nomlangan zaxiradagi harbiylar lagerini tashkil qilgan. Gent tinchlik shartnomasidan keyin Angliya–Amerika urushi tugab, harbiy lagerga ehtiyoj qolmagan. Yer maydonlarini o‘sha paytda son jihatdan oz, lekin boy sayyohlarga xizmat qiladigan turli savdogarlar egallay boshlagan. 1797-yilda qirra yaqinida Charlz Uilson (Charles Wilson)ning mayxonasi qurilgan, 1822-yilda esa shu joyda Uilyam Forsayt (William Forsyth)ga qarashli birinchi «Pavilion Hotel» mehmonxonasi qad ko‘targan. Qirg‘oq bo‘ylab «The Front» deb atalgan keng sayr yo‘lagi cho‘zilgan. Sharsharaning bu yerdan yaxshiroq ko‘rinishi hamda dar ustiga ayvon kabi osilib turgan yirik Table Rock qoyasi[ingl.] tufayli keyinchalik ushbu sayrgoh sayyohlarning asosiy tashrif joyiga, shuningdek turli savdogarlar, sarguzasht izlovchilar va firibgarlar to‘planadigan maskanga aylangan.
XIX asr boshidagi ikki tashrif — AQSH vitse-prezidenti Aaron Berrning qizi Teodosiya va uning yosh turmush o‘rtog‘ining 1801-yildagi sayohati hamda Napoleon Bonapartning ukasi Jeromning bo‘lajak rafiqasi Elizabet Paterson bilan 1803-yildagi tashrifi — Niagaraga asal oyi sayohati qilishning uzoq davom etgan anʼanasiga asos soldi. Forsayt qarorgohining dastlabki mehmonlari orasida Richmondning 5-gersogi Charlz Gordon-Lennoks (1818) va lord Dalxuzi (1819).
ham bo‘lgan. AQSH tarkibida qolgan qarama-qarshi qirg‘oqda esa boshqa turdagi biznes rivojlana boshlagan. Bu yerda ham kuzatuv maydonchalari mavjud bo‘lsa-da, asosiy tijorat faoliyati daryodan sanoatda foydalanishga qaratilgan edi. 1795-yilda shtat maʼmuriyati hududda yer o‘lchash ishlarini olib borgan. Oradan o‘n yil o‘tib, ushbu ish ishtirokchilaridan biri Ogyst Porter[ingl.] katta yer maydonini sotib olgan. Akasi Piter[ingl.] bilan birgalikda bir necha xo‘jalik inshootini, jumladan un tegirmoni, , temirchilik ustaxonasi, arqon tayyorlash va ko‘nchilik ustaxonalarini qurgan. Britaniyaliklar buzib tashlagan eski fransuz istehkomi o‘rnida Manchester deb atalgan yangi aholi punkti paydo bo‘lgan; urush boshlanguncha unda o‘ndan ortiq xonadon bor edi. Qishloq 1812-yilgi urush paytida deyarli butunlay vayron bo‘lgan va urushdan keyin qayta qurilgan. Hozir u Niagara-Fols.
shahri nomi bilan mashhur.
Transport aloqalari

XIX asrda transport infratuzilmasi rivojlanishi sharsharaga tashrif buyuruvchilar sonining keskin ko‘payishiga olib keldi. Dastlabki sayyohlar yo‘lga juda ko‘p vaqt sarflagan. Masalan, britaniyalik yozuvchi va rassom Jon Mod (John Maude) 1800-yilda Nyu-Yorkdan 1800-yilda bu yerga otda ikki oyga yaqin vaqtda yetib kelgan. Oradan atigi besh yil o‘tgach, Massachusets bosh kengashi spikeri Timoti Bigelou (Timothy Bigelow) Bostondan bundan ham uzoqroq yo‘lni aravada bosib o‘tib, yangi qurilgan pullik yo‘ldan foydalangan va Olbani.
shahridan boshlanadigan yo‘l orqali 17 kunda yetib kelgan. 1825-yilda yangi Eri kanalida qatnov boshlandi. U Gudzon daryosi orqali Buyuk ko‘llar tizimini Atlantika okeani bilan bog‘ladi. Suv yo‘lida sayohat yanada tez (kanalning Olbanidan Baffalogacha bo‘lgan to‘liq masofasi 5—7 kunda bosib o‘tilgan) va qulay bo‘ldi: yo‘lovchilar paketbotning kajutalarida joylashgan; bu uzun qayiqni qirg‘oqdagi otlar arqon bilan tortgan. Kanada tarafida Eri kanalining o‘xshashi Velland kanali bo‘lib, unda 1829-yilda qatnov ochilgan. So‘nggi bekatda sayohatchilarni paromchilar, aravakashlar, keyinroq esa otli tramvaylar kutgan va ularni bevosita manzilga eltgan. 1845-yilga kelib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri temiryo‘l qatnovi ochilishidan avval, tabiiy diqqatga sazovor joyga yiliga taxminan 50 ming kishi kelgan; bu ko‘rsatkich atigi so‘nggi 5 yil ichida ikki baravar oshgan.
Dastlabki ko‘priklar

XIX asrning birinchi yarmida Niagara daryosidan asosan eshkakli qayiqlarda o‘tilgan. Bu nafaqat noqulaylik tug‘dirgan, balki AQSH va Kanada o‘rtasidagi savdoni ham sekinlashtirgan (1846-yildan sayyohlar uchun «Taqa» etagida bug‘da yuruvchi Maid of the Mist[ingl.] kemasi qatnay boshlagan). Ikki mamlakat siyosatchilari o‘rtada to‘g‘ridan-to‘g‘ri temiryo‘l aloqasini o‘rnatishni maqsad qilib qo‘ygan, buning uchun doimiy ko‘prik kerak edi. Birlashgan Kanada qonunchilik majlisi vakili Uilyam Merritt[ingl.] sharsharadan ikki yarim mil quyi oqimda, Niagara kanyonining eng tor joyida osma ko‘prik qurishni taklif qilgan. Bu oson ish emas edi: o‘sha davrdagi osma ko‘priklar mustahkam bo‘lmay, kuchli shamol yoki rezonans taʼsirida tez-tez qulab tushardi. Shunga qaramay, tegishli idoralar roziligi olingach, ko‘prik qurilishi komissiyasi meʼmor Charlz Ellet-kichikni[ingl.], Parijda ixtisoslik bo‘yicha tahsil olganParij. Muhandis 1848-yil yozida bir qavatli, yengil va nafisNiagara sharsharasi osma ko‘prigi deb nomlangan bir qavatli, yengil va nafis inshootni 1848-yil yozida taqdim etdi. Dastlabki muvaffaqiyatga qaramay, komissiya va loyiha muallifi o‘rtasida moliyaviy kelishmovchilik yuzaga kelib, meʼmor keyingi ishlardan chetlashtirildi va ishdan bo‘shatildi.
Ellet o‘rniga boshqa muhandis — Jon Ryobling yollandi. U Ellet yaratgan ko‘prikni ishonchsiz deb rad etib, toshdan qurilgan ustun-minoralar, ikki qavat, yog‘och fermalar va inshootga zarur qattiqlik beradigan ko‘plab po‘lat sim arqonlardan iborat o‘z loyihasini taklif qildi. Uning puxta hisob-kitoblari va sezgisi to‘g‘ri chiqdi: Elletning Niagara ustidagi ko‘prigiga o‘xshash, G‘arbiy Virjiniyadagi boshqa ko‘prigi besh yil ham xizmat qilmay, 1854-yilgi bo‘ronda qulab tushdi. Ryoblingning 1855-yilda foydalanishga topshirilgan ko‘prigi ikki qavatli edi: pastki qavatidan aravalar, yuqorisidan esa poyezdlar va piyodalar o‘tgan. Temiryo‘l qatnovi boshlanishi bilan sayyohlar oqimi ancha ortib, sharsharada o‘rtacha qolish muddati bir-ikki kungacha qisqardi.
1897-yilda temiryo‘l qatnovi ko‘payishi sababli Ryoblingning tosh-yog‘och ko‘prigi asosan metall ravoqlardan qurilgan Leffert Bak (Leffert Buck) ko‘prigi bilan almashtirildi. Hozirda Whirlpool Rapids[ingl.] (so‘zma-so‘z «shiddatli girdoblar») deb nomlanuvchi bu ko‘prikdan poyezd va avtomobillar daryodan o‘tishda foydalanadi.
Sharshara manzarasi ko‘rinadigan ko‘priklar

Ryobling loyihasi muvaffaqiyatidan keyin sharshara yaqinida yana bir osma ko‘prik qurishga qaror qilindi. Tashabbuskorlar ochiladigan panoramali manzarani tomosha qilish uchun pullik kirishdan qo‘shimcha daromad olishni mo‘ljallagan. Samyuel Kifer (Samuel Keefer) loyihalagan, to‘rtta yog‘och minorali va The Falls View Suspension Bridge deb atalgan yog‘och ko‘prik 1869-yilda ochilgan. Qatnov qismining eni kichik — qariyb uch metr — bo‘lgani uchun aravalar bir vaqtda faqat bitta yo‘nalishda harakatlana olgan. Sayyohlik mavsumida ko‘prik oldida o‘tishni kutayotganlarning uzun navbati paydo bo‘lgan. Ko‘prik 1878-yilgi Butunjahon ko‘rgazmasida oltin medal bilan xalqaro eʼtirof qozongan, keyinroq bir necha marta kengaytirilib, mustahkamlangan. Ammo takomillashtirishlarga qaramay, osma konstruksiya bo‘ron shamollariga chidamsiz bo‘lib chiqdi va 1889-yil yanvarida Niagaraga qulab tushdi. Yo‘qolgan ko‘prik o‘rniga muhandislar shu nomda va o‘xshash tuzilishda boshqa ko‘prik qurdilar, biroq 1889-yilda uni ham buzib, yangisini qurish haqida qaror chiqarildi.
O‘sha yili Kiferning osma inshooti o‘rnini Leffert Bakning ikkinchi ko‘prigi egalladi (bir yil oldin qurilgan birinchisi daryoning 1,5 km quyi oqimida joylashgan edi). U o‘sha paytdagi dunyodagi eng katta po‘lat ravoqli ko‘prik bo‘lgan. Ko‘proq Asal oyi ko‘prigi nomi bilan tanilgan bu inshootning oraliq uzunligi 256 m edi. U piyodalar va aravalarning ikki tomonga qatnovidan tashqari, sal avval ixtiro qilingan elektr tramvaylar harakatlanishi uchun ham yetarlicha keng bo‘lgan. 1938-yilda bu ko‘prik ham qulab daryoga tushdi: muz tiqini uning tayanchlaridan birini shikastlagan edi. 1939-yilda Britaniya qiroli Georg VI rafiqasi Elizabet Bouz-Layon bilan Kanada va AQSH bo‘ylab sayohati davomida Niagara sharsharasiga tashrif buyurib, buzilgan ko‘prik qoldiqlari yonida yangi po‘lat ko‘prik qurilishi boshlanishini tantanali eʼlon qildi. 1941-yilda Niagara qirg‘oqlarini Kamalak ko‘prigi[ingl.] bog‘ladi. Edvard Lupfer (Edward P. Lupfer) va Richard Li (Richard Lee) loyihasi asosida qurilgan bu ko‘prikdan hozirgacha avtomobillar va piyodalar foydalanadi. U ham oldingisi singari ravoqli, biroq oraliq tayanchlari dar tubiga emas, daryo sathidan 15 m balanddagi yon devorlarga tiraladi.
Turizm
Kanadada turizmning tijoriy rivojlanishi

1830-yillarning o‘rtalariga kelib, Niagaraning Kanada qirg‘og‘ida bir necha mehmonxona va mehmon uylari ochilgan. Ularning egalari nafaqat raqobatlashgan, balki bir-biriga ochiqchasiga dushmanlik ham qilgan. Sharsharaga bevosita tutash eng qulay yer maydonlaridan biri 1812-yilgi urush faxriysi, tadbirkor Uilyam Forsaytga tekkan. Ilgari kontrabanda bilan shug‘ullanib, qamoqda ham o‘tirgan bu tavakkalchi tadbirkor eng yaxshi tomosha joylariga kirishni o‘z nazoratiga olmoqchi edi. Shu maqsadda u qirg‘oqni baland panjara bilan o‘rab, kirish uchun haq ola boshlagan. Forsaytning yangiliklaridan biri «Taqa» etagiga va uning orqasidagi g‘orga olib tushadigan yopiq burama zina edi. Tadbirkor keskin yo‘l tutgan: boshqa mulkdorlar yasagan taxta yo‘laklarni buzgan, paromchilarga to‘sqinlik qilgan va ayrim maʼlumotlarga ko‘ra, qo‘shnilarning xususiy mulkiga o‘t qo‘yishda qatnashgan. Bir necha shikoyat va sud daʼvolaridan keyin 1833-yilda u o‘z yeri va undagi hashamatli uch qavatli «Pavilion» mehmonxonasini raqiblariga topshirishga majbur bo‘lgan.
1835-yilda Xarmanus Kraysler (Harmanus Crysler) Amerika sharsharasi ro‘parasida qurdirgan yana bir mashhur «Clifton House» mehmonxonasining tarixi boshlandi. Keyingi yillarda u qayta-qayta qurilib, balandroq va hashamatliroq bo‘lib bordi. Bu yerda ballar va dabdabali bazmlar uyushtirilgan. Bino yong‘in oqibatida ikki marta — 1898 va 1932-yillarda — zarar ko‘rib, keyin butunlay tugatilgan. 1937-yilda mehmonxona o‘rnida hozirgacha saqlangan Oakes Garden Theatre bog‘-meʼmoriy majmuasi barpo etilgan.
XIX asr o‘rtalariga kelib turizm mintaqaning yetakchi sohasi bo‘lib qoldi. Fuqarolar urushi tugagach, New York Central[ingl.] temiryo‘l kompaniyasi Niagara sharsharasini hordiq maskani va asal oyini o‘tkazish uchun eng yaxshi joy sifatida targ‘ib qila boshladi. Harbiy zaxira hududi va Forsaytning sobiq mulklarining bir qismida uzunligi chorak mil, kengligi 300 yard bo‘lgan «The Front» piyodalar hududi o‘z-o‘zidan shakllandi. Unda sharsharalar manzarasi ochiladigan sayrgoh va savdo maydoni birlashgan edi: ko‘plab mayxonalar, suvenir do‘konlari, «shifobaxsh suv» va afg‘on lazuriti, hatto qafasdagi yovvoyi hayvonlargacha sotiladigan rastalar ochilgan. Bu yerda fotosuratchilar, mijoz chaqiruvchilar hamda tajribasiz sayyohlarni aldab pulini oluvchi har xil firibgarlar ko‘p bo‘lgan. Masalan, 1850—1870-yillarda «Table Rock Hotel»ni boshqargan Sol Devis (Saul Davis) taniqli tovlamachilardan biri edi. The Times nashri uning mehmonxonasini «qirq qaroqchining g‘ori» deb atagan. Tadbirkor ochiqchasiga pul undirish bilan shug‘ullangan: avval mehmonlarni mehmonxona ortida, sharshara etagidagi «qaynayotgan buloqlar»ni bepul ko‘rishga chorlagan, keyin esa chiqishda qo‘rqitib, ularga berilgan kleyonkali matodan tayyorlangan yomg‘irpo‘shlarni haddan tashqari qimmatga sotib olishni talab qilgan.
XIX asrning yana bir eʼtiborli shaxsi ingliz Tomas Barnett (Thomas Barnett) bo‘lgan. Mehmonxona biznesidan tashqari u tashrif buyuruvchilar uchun tabiiy tarix muzeyi — Niagara Falls Museum[ingl.] ochgan. 1831-yilda shu yerda ish boshlagan Barnett «tabiiy va inson yaratgan g‘aroyib buyumlarning ajoyib to‘plami»ni targ‘ib qilgan. Unda, jumladan, 700 ga yaqin tulum (hayvon tanasining to‘ldirilgan nusxasi)hayvonlar bo‘lgan: kolibridantortibaslzoda bug‘ugacha. Keyinchalik muzey bir necha marta kattaroq binolarga ko‘chib, to‘plamini sezilarli boyitgan va asr o‘rtasiga kelib dam olish hududining asosiy diqqatga sazovor joylaridan biriga aylangan. Zoologik eksponatlardan tashqari, unda Xitoy qurollari, yapon rassomlari suratlari, Tinch okeani orollari jangchilarining qalqonlari va hatto Misr firʼavnlari. Kolleksiyaga bo‘lgan ishtiyoq oxir-oqibat Barnettni bankrot qilgan va 1877-yilda muzey to‘plami qarzlarni qoplash uchun kimoshdi savdosida sotilgan. XX asr oxirida saqlanib qolgan qariyb 700 ming eksponatni kolleksioner Bill Jeymison (Bill Jamieson) sotib olib, ayrimlarini ekspertizaga yuborgan. Mutaxassislarni hayratga solib, ilgari qalbaki deb hisoblangan ko‘plab buyumlar, jumladan yo‘qolgan deb sanalgan firʼavn Ramses I.
AQSHda turizmning tijoriy rivojlanishi

Shartlariga ko‘ra, Gent tinchlik shartnomasi ko‘ra, Echki oroli AQSH chegarasida qolgan. Dastlab bu yerda arsenal yoki qamoqxona ochishni rejalagan mahalliy hokimiyat yerni savdoga qo‘ygan. 1815-yilda uni Niagara o‘ng qirg‘og‘ida allaqachon katta mulkka egalik qilgan Ogyst va Piter Porterlar sotib olgan. Dastlab tadbirkorlar orolda asosan suv energiyasidan foydalanadigan tegirmon va boshqa korxonalar qurib, ishlab chiqarilgan mahsulotlarni daryoning yuqori va quyi oqimi bo‘ylab tashimoqchi bo‘lgan. Ammo Eri kanali ochilishi bilan daryo bo‘ylab anʼanaviy yuk tashish biznesi pasaygan, sayyohlar oqimi esa aksincha keskin ko‘paygan. Tadbirkorlar sayohatchilarga xizmat ko‘rsatish infratuzilmasini yaratishga o‘tgan, ammo orol o‘nlab yillar davomida xo‘jalik faoliyatidan kam taʼsirlangan. 1879-yilda mahalliy o‘simliklarni o‘rgangan ingliz botanigi ser Jozef Guker, 1879-yilda mahalliy o‘simliklarni o‘rganib, Echki orolida nihoyatda boy o‘simlik xilma-xilligini aniqlagan — Yevropa va Amerikaning g‘arbda Syerra-Nevada.

Hududdagi boshqa tadbirkorlar kabi Porterlar ham o‘z yeridan daromad olishga intilgan. Biroq mehmonxonalar qurish o‘rniga yog‘och ko‘prik barpo etib, sanoat hududi o‘rtasidagi tabiiy makon sifatida orolga pullik tashrifni yo‘lga qo‘yganlar. Sayyohlar ko‘p keladigan g‘arbiy chekkada bir necha inshoot qurilgan. Suvdan chiqib turgan qoyalar guruhi ustida Terrapin Rocks deb atalgan kuzatuv maydonchasi tashkil etilgan. Unga taxta yo‘lak orqali boriladigan katta qoya ustida 1833-yilda zinapoyali silindrsimon tosh inshoot — Terrapin Tower minorasi qurilgan. «Fata» sharsharasi ortida aniqlangan «Shamollar g‘ori»ga olib boruvchi qoyaga avval xarsangtoshlar tozalanib, keyin tosh zinapoyalar o‘yilgan. 1858-yilda Echki orolining janubida shiddatli oqim o‘rtasidagi mayda orollarga yana bir necha ko‘prik tortilgan. Bu «arxipelag» Three Sisters Islands. Porterlarning asl inshootlari saqlanmagan. Terrapin Tower minorasi eskirib, 1873-yilda dinamit 1873-yilda buzib tashlangan, maydonchaning o‘zi esa vayron bo‘lib, 1980-yillarda qayta qurilgan.
XIX asr Niagara sharsharasi tarixining taniqli shaxslaridan biri tadbirkor Parkxerst Uitni (Parkhurst Whitney) bo‘lgan. Manchesterning birinchi aholisidan bo‘lgan Uitni 1815-yilda Joshuyua Ferchayld (Joshua Fairchild)dan «Eagle» mayxonasini sotib olgan. U sayohatchilardan daromad olish uchun hovlisidan kanyon tubigacha zinapoya qurib, sharqiy qirg‘oqda Uilyam Forsayt qilganidek, haq ola boshlagan. Ikki tadbirkor kuchlarini birlashtirib, o‘z mehmonxonalari orasida qayiq qatnovini yo‘lga qo‘ygan. Shu tariqa sharshara etagida qayiqda sayr qilish anʼanasi boshlangan. 1831-yilda Uitni endigina qurilgan yana bir mehmonxonani — Cataract House[ingl.] — sotib olgan. Avval mayxonaga qo‘shimcha sifatida mo‘ljallangan bu mehmonxona vaqt o‘tib chap qirg‘oqdagi Clifton House kabi hashamatli maskanga aylangan: ikkala joyda ham ziyofat va raqs zallari, bilyard xonasi, ko‘ngilochar xona va bog‘ bo‘lgan. Unda o‘sha davrning ko‘plab mashhur kishilari, jumladan bo‘lajak prezident Avraam Linkoln (1857) ham bo‘lgan. Kanadadagi raqibi kabi mehmonxona bir necha marta qayta qurilgan, ammo 1945-yildagi vayronkor yong‘inda jiddiy zarar ko‘rgan.
Qirra bo‘ylab ko‘plab suvenir va soxta qadimiy buyumlar do‘konlari qatorlashgan — bu jihatdan Amerika qirg‘og‘i Kanadanikidan uncha farq qilmagan. Asr o‘rtalariga kelib barcha kuzatuv maydonchalari panjara bilan to‘silgan; tashrif buyuruvchilar sharshara va ostonalarni bepul tomosha qila olmagan. Reklama risolalaridagi barcha diqqatga sazovor joylarni ko‘rish uchun odamlar katta mablag‘ sarflashgan.
Jamoat bog‘larini tashkil etish

XIX asr davomida sharshara asta-sekin jozibasini yo‘qota borgan. Buning bir sababi o‘ng qirg‘oqning sanoat hududiga aylanishi bo‘lsa, ikkinchisi sayyohlardan imkon qadar ko‘proq pul undirishga urinadigan savdogarlar faoliyati edi. Masalan, mashhur sayohatchi Izabella Berd o‘z xotiralarida bezor qiluvchi sotuvchilar, mijoz chaqiruvchilar va mast izvoshchilar ortidan qolmay, yolg‘iz qolib hordiq chiqarishiga imkon bermaganini yozgan. Shikoyatlar shu qadar ko‘p ediki, Ontario gubernatori Oliver Mouat 1873-yilda firibgarlikka qarshi kurashish bo‘yicha maxsus komissiya tuzgan. Yordamga yuborilgan politsiya xodimlari jinoyatchilikni qisman kamaytirgan, biroq tijorat faoliyatining o‘ziga to‘sqinlik qilish vakolatiga ega bo‘lmagan. AQSHda ko‘plab sanoat binolari daryoning ko‘rinishini to‘sib qo‘ygan, sanoqli kuzatuv joylariga esa faqat pul to‘lab kirish mumkin bo‘lgan.
1869-yil yozida Echki orolida, keyinroq Cataract House mehmonxonasida uzoq muddatli taʼsir ko‘rsatgan uchrashuv o‘tkazilgan. Landshaft meʼmori Frederik Olmsted, meʼmor Genri Richardson va federal prokurorshahridan bo‘lgan Baffalo Uilyam Dorshaymer sharsharaga tutash hududda xalqaro qo‘riqxona tashkil etish imkoniyatini muhokama qilishgan. G‘oya tashabbuskori Olmsted bo‘lib, u o‘sha paytga kelib Nyu-Yorkdagi Markaziy bog‘ni yaratgani va Yosemiti vodiysida qo‘riqlanadigan hudud tashkil qilgani bilan tanilgan edi. Tabiatning faol himoyachisi Olmsted Nyu-York va Ontario maʼmuriyatlariga mulkdorlarning yerlarini sotib olib, Lui Enpen ko‘rgan davrdagidek tabiiy manzarani qayta tiklash uchun murojaat qilishni taklif etdi. «Erkin Niagara» (ingl. Free Niagara) deb tanilgan loyiha uzoq vaqt oldinga siljimadi: tashabbuskorlarning hukumatga taʼsiri yetarli emasdi, The Nation jurnali va ikki jildlik Picturesque America[ingl.] nashrlaridagi maqolalar ham kerakli munosabatni uyg‘otmadi. To‘qqiz yil o‘tib, 1878-yilda ularga rassom Frederik Cherch qo‘shildi. U Britaniya tojining vakili, Kanada general-gubernatori lord Dafferinni ham o‘z tomoniga og‘dira oldi. U Rassomlar jamiyati yig‘ilishida AQSH bilan birgalikda tashabbuskorlar tasavvur qilgan shakldagi bog‘ni barpo etish haqida eʼlon qildi. Nyu-York gubernatori Lusiyus Robinson[ingl.] ham tabiiy qo‘riqxona zarurligiga ishontirildi, ammo buning uchun shtat qonunchilik organining.
Parlament tayinlagan komissiya yerlarni majburiy sotib olish imkoniyatlari va xarajatini o‘rganayotgan paytda, Nyu-Yorkda bu g‘oyaga qarshi bo‘lgan yangi gubernator Alonso Kornell[ingl.]. Ontarioda Mouat qirolicha vakilining ko‘rsatmasiga rozi bo‘lsa-da, barcha xarajatni federal hukumatga yuklagan. Makdonald hukumatining Kvebek va kambag‘al Dengizbo‘yi provinsiyalari vakillari eʼtiroz bildirdi: AQSHda bu ishni alohida shtat moliyalashtirayotgan bo‘lsa, nega Kanadada qo‘riqxona uchun butun mamlakat pul to‘lashi kerak? Hukumat qarshiligiga uchragan Olmsted jamoaviy murojaat tashkil qildi. Uni davrning yuzlab nufuzli kishilari, jumladan Garvard universiteti professori Charlz Norton, tarixchi Frensis Parkman, turlar evolyutsiyasi nazariyasining asoschilaridan Charlz Darvin, yozuvchilar Tomas Karleyl, Ralf Emerson, Genri Longfello, Jon Ryoskin, Oliver Xolms va Jon Uittiyer, AQSH Oliy sudi raisi Morrison Ueyt ham bor edi. Jurnalistlar Genri Norman[ingl.] va Jonatan Xarrisonning[ingl.] gazetalariga Nyu-York va Boston gazetalariga yo‘llagan qator maktublari jamoatchilik fikrining o‘zgarishiga katta hissa qo‘shdi.

Vaziyat faqat Nyu-York gubernatori yana almashgach o‘zgardi: 1883-yil boshida bu lavozimga «Erkin Niagara» harakatining tarafdori Grover Klivlend keldi. Shu yil 14-martda shtat qonunchilik organi hududda Niagara qo‘riqxonasini tashkil etish haqidagi qonun loyihasini maʼqulladi (ingl. Niagara Reservation, hozirgi Niagara sharsharasi davlat bog‘i[ingl.]); yana bir qonun bilan buning uchun zarur mablag‘ ajratildi. 1886—1887-yillarda landshaft meʼmorlari Frederik Olmsted va Kalvert Voks loyihasi asosida dam olish hududi keng ko‘lamda qayta qurildi. Barcha xo‘jalik binolari buzib tashlandi yoki ko‘mildi. Qirg‘oq bo‘ylab yo‘laklar yotqizildi, kuzatuv maydonchalari jihozlandi. Ilk tadqiqotchilar ko‘rgan tabiiy manzarani tiklash uchun ko‘plab daraxtlar ekildi. Echki oroliga yangi ko‘prik qurildi. Hojatxonalar, chiroqlar va chiqindi qutilari o‘rnatildi, biroq inson faoliyati izlari imkon qadar ko‘zga tashlanmaydigan qilib yashirildi.
Ontario hukumati yuqori darajadagi moliyalashtirishni ololmagach, xususiy biznesni jalb etishga qaror qildi. Ikki tadbirkorlar guruhi tijoratdan xoli jamoat bog‘ini yaratish va boshqarish uchun ariza berdi. Shu bilan birga, biznesmenlarning eʼlon qilinmagan maqsadlari ham bor edi: avvalo dam olish hududida yangi temiryo‘l qurish va zarur infratuzilmani rivojlantirish. Ikkala guruh ortida nufuzli siyosatchilar turgan. Oliver Mouat ikki loyihadan birini tanlash uchun komissiya tuzib, qaror masʼuliyatini o‘zidan soqit qildi. Rossiya imperiyasidan kelgan polyak muhojiri Kazimir Gzovskiy[ingl.] boshchiligidagi komissiya gubernator uchun kutilmagan xulosaga keldi: barpo etiladigan 118 akrlik dam olish hududi iloji boricha dastlabki tabiiy manzarasini tiklashi va davlat organi tomonidan boshqarilishi kerak. Gzovskiyning rejasiga ko‘ra, faqat gid xizmatidan foydalanish uchun qo‘riqxona budjetiga oz miqdorda haq undirilishi, qolgan barcha kirish bepul bo‘lishi lozim edi. Qirolicha Viktoriya bog‘i[ingl.] deb nomlangan yangi dam olish hududi 1887-yil bahorida eʼlon qilindi va oradan bir yil o‘tib, monarxning tug‘ilgan 24-may kuni tashrif buyuruvchilar uchun ochildi. AQSH tomonidagi kabi, bu yerda ham ko‘pchilik binolar buzilib, ko‘kalamzorlar barpo etildi. Shunga qaramay, hukumat ayrim xiyobonlarga kirish, yopiq ko‘priklar hamda kanyon tubiga tushadigan liftdan foydalanish uchun oz miqdorda haq belgiladi.
Hozirgi holati




Hozir sharshara yonidagi ommaviy dam olish hududi «Erkin Niagara» faollari tasavvur qilganidan ancha farq qiladi. Qirolicha Viktoriya bog‘i hech qachon «daxlsiz o‘rmon orolchasi»ga aylangani yo‘q: bugun u qirqilgan maysazorlar, gulzorlar, xiyobonlar, favvoralar va tosh bog‘laridan iborat klassik uslubdagi bog‘dir. Bog‘ ichidagi Niagara sohili sharsharalar va yuqori oqim ostonalari ko‘rinadigan asfalt sayrgohdan iborat. Bir paytlar dar ustiga osilib turgan Table Rock qoyasi yaqinida 1925—2008-yillarda Table Rock Centre (dastlab Table Rock House) nomli binolar majmuasi qurilgan. Unda axborot markazi, restoran va kuzatuv inshooti joylashgan. Bog‘da Kanadadagi dastlabki ikkita elektr stansiya — Toronto Power va Ontario Power binolari saqlanib qolgan. Birinchi bino bo‘sh, ikkinchisidan kino va televideniye xodimlari foydalanadi.
Yarmarka va karnaval uslubidagi biznes daryoga olib boruvchi Clifton Hill[ingl.] ko‘chasi va unga tutash tor ko‘chalarga ko‘chgan. Bu yerda ko‘plab mum haykallar muzeylari, ««arvohli qalʼalar», arkada o‘yin avtomatlari zallari, esdalik sovg‘alari do‘konlari, mini-golf maydonchalari va boshqa ko‘ngilochar maskanlar joylashgan. Shuningdek, bir vaqtlar sharsharani «bo‘ysundirgan» odamlar o‘z tomoshalarida foydalangan ashyolarning nusxalari ham ommaga namoyish etiladi. Masalan, raqs o‘qituvchisi Enni Teylorning bochkasi shular jumlasidan. 1965-yilda Kanada qirg‘og‘ida 52 qavatli kuzatuv minorasi «Skaylon»[ingl.] ochildi. Uning tepasidan sharsharalar va Baffalo hamda Toronto shaharlari, butun atrof 360 daraja ko‘rinadi. Qirolicha Viktoriya bog‘idan tashqarida, lekin sharsharaga juda yaqin va unga qaragan bir necha kazino.
ochilgan. Nyu-Yorkda 1924-yildan 1935-yillargacha Niagara vodiysidagi muhofaza etiladigan hudud yana 2000 akrga (≈8 km²) kengaydi. Bunga shtat tasarrufidagi beshta yangi shtat tasarrufidagi bog‘ sabab bo‘ldi. Echki orolidagi yashil maydonlarning katta qismi hozirgacha saqlangan. Bu yerda hanuz qayin, tol va gikori daraxtlari orasida yolg‘iz sayr qilish mumkin. 1951-yilda o‘rmonning boshqa qismi avtomobil to‘xtash joylari va vertolyot maydonchasi uchun kesilgan. XIX asrda Kanada sharsharasi etagidagi Terrapin Rocks tosh uyumi ustida minora turgan; hozir bu hudud Echki orolining sunʼiy davomi bo‘lib, «Taqa»ga AQSH tarafidan qarash imkonini beradigan, yo‘lakli uzun yashil maysazor — Terrapin Pointga aylangan. Dastlabki «Shamollar g‘ori» bir necha qulash va yopilishlardan so‘ng 1955-yilda portlatib butunlay yo‘q qilingan. Hozir issiq mavsumda ilgari g‘or joylashgan «Fata» sharsharasi orti tomon eski nomini saqlagan yog‘och yo‘laklar orqali boriladi. 1976-yilda orolda Nikola Teslaning yugoslav haykaltaroshi Franyo Krshinich.
yaratgan yodgorligi o‘rnatilgan. 1961-yilda ko‘chki vayron qilgan Prospect Point kuzatuv maydonchasi o‘rnida shu nomli[ingl.] 86 metrlik kuzatuv minorasi ochilgan. Undan sharsharalar panoramasi ko‘rinadi. Minora yaqinidagi bandargohdan oldingidek Maid of the Mist sayyohlik katerlari jo‘naydi. 2020-yildan boshlab Niagaradagi eng mashhur ko‘ngilochar qatnovni tashkil etuvchi kompaniya o‘nlab yillardan beri ishlatilgan dizel dvigatellaridan voz kechib, elektr kemalaridan foydalanishga o‘tdi. 1971-yilda Shyolkopfning dastlabki Niagara elektr stansiyasi o‘rnida Niagara darasini o‘rganish markazi (Niagara Gorge Discovery Center) — sharsharaning geologik tarixini hikoya qiluvchi muzey ochilgan. Bog‘da tashrif buyuruvchilarga yordam beradigan axborot markazi ham ishlaydi.
Qorong‘i tushgach, sharsharalar yoritiladi. Bu anʼana 1925-yilda tungi doimiy yoritish yo‘lga qo‘yilganidan boshlangan. 2016-yildan beri yoritishda yorug‘lik diodli lampalardan foydalaniladi..
Tashrif buyuruvchilar soni
XIX va XX asrlar chegarasida Niagara sharsharasini har yili qariyb bir million kishi ko‘rgan, biroq ayrim tadbirlar sabab bundan istisnolar bo‘lgan. Masalan, 1901-yilda yaqin Baffalo shahrida Panamerika ko‘rgazmasi 1901-yilda yaqin atrofdagi Buffaloda o‘tkazilganda qo‘riqxona mehmonlari soni 3 millionga yetgan. Sayyohlar orasida ushbu tabiiy diqqatga sazovor joyning shuhrati Birinchi jahon urushi tugagach, avtomobil qatnovining kengayishi tufayli sezilarli oshdi: 1925-yilga borib o‘rtacha tashrifchilar soni ikki millionga yetdi.
Yana ham keskin o‘sish Ikkinchi jahon urushidan keyin, ayniqsa yosh turmush qurgan juftliklar soni ko‘payishi bilan yuz berdi. Kanadada sharsharaga tutash dam olish hududi qayta qurilib, sayyohlik infratuzilmasi yaxshilandi. Mutaxassislarning hisobiga ko‘ra, 1960-yillar o‘rtalarida Niagaraga yiliga 5 million sayyoh kelgan. Asal oyi sayohatining ommalashishiga «Niagara» (1953) filmi ham yordam bergan. Unda bosh rollarni ijro etgan Merilin Monro va Jozef Kotten sharshara fonida joyida suratga tushishgan. Film chiqqach, mahalliy korxonalar xodimlariga film qahramonlari yashagan, aslida esa mavjud bo‘lmagan moteldan xona band qilishni so‘ragan ko‘plab xatlar kelgan. 1990-yilda mashhur illyuzionist Devid Kopperfild tomoshalaridan birida yonayotgan sol ustida sharsharadan «tushib», bu maskan mashhurligini yana oshirgan.
Hozirgi tashrifchilar soni haqidagi maʼlumotlar bir-biriga zid: turli manbalarda yiliga 22—30 million kishi qayd etiladi. Kanada davlat agentligi Qirolicha Viktoriya bog‘iga 2017-yilda 14 million sayyoh kelganini baholagan. Nyu-York rasmiy idoralari 2019-yilda Amerika bog‘iga 9,5 million kishi tashrif buyurganini bildirgan, ammo The Buffalo News jurnalistlari bu raqamni ancha oshirib ko‘rsatilgan deb shubha qilishgan.
Energiyadan foydalanish
XIX—XX asrlar bo‘sag‘asida elektr energetikasining paydo bo‘lishi va jadal rivojlanishi o‘sha davr uchun inqilobiy hisoblangan juda ko‘p texnologiyalar yaratilishi va takomillashishiga olib keldi. Hozirgi tarixshunoslikda bu davr «ikkinchi sanoat inqilobi» deb ataladi. Bu jarayonda Niagara muhim rol o‘ynagan: atigi yigirma yil ichida daryoda toza va nisbatan arzon elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi bir necha gidroelektr stansiya qurilgan. Nikola Teslaning ixtirolari suv energiyasini elektrga aylantirib, uni uzoq masofaga uzatish imkonini yaratgan. Fizikadagi boshqa kashfiyotlar esa elektr energiyasini yorug‘lik, issiqlik va mexanik ishga aylantirishga yordam bergan.
AQSHdagi dastlabki elektr stansiyalar
Sharsharaning ulkan quvvati uzoq vaqt bitmas-tuganmas energiya manbai sifatida ko‘rilgan. Dastlabki urinish 1757-yilga to‘g‘ri keladi: fransuz zobiti Daniel-Mari de Jonkar (Daniel-Marie Chabert de Joncaire) sharsharadan biroz yuqoriroqda daryoning o‘ng qirg‘og‘ida o‘z yog‘och tilish korxonasini suv energiyasi bilan taʼminlash uchun kichik ariq qazigan. XIX asrning birinchi yarmida eski fransuz arig‘i joylashgan yer egalari Ogyst va Piter Porterlar suv chiqarish kanali qurishni taklif qilgan. Undan oqayotgan suv tegirmonlarning turbinalarini aylantirib, keyin quyi oqimdagi qirradan pastga quyilishi kerak edi. Ularning ko‘magida 1853-yilda Nyu-Yorkning sobiq meri Kaleb Vudxall[ingl.] «Niagara gidravlika kompaniyasi»ni (Niagara Falls Hydraulic Company) tashkil etib, zarur yer maydoni va gidrotexnik inshootni qurish shartnomasini olgan. Qurilish rejasi tuzilgan, ammo ishlar avval mablag‘ yetishmagani, keyin ikkala homiyning vafoti sabab boshlanmagan.

Vudxall ishini tadbirkor Xoras Dey (Horace H. Day) davom ettirgan. U korxona nomini «Niagara sharsharasi kanali kompaniyasi»ga (ingl. Niagara Falls Canal Company) o‘zgartirib, 1861-yilda rejalashtirilgan suv chiqarish kanalini ishga tushirgan. Biroq loyiha zarar keltirgan: fuqarolar urushi boshlangach, kanal uzoq vaqt foydalanilmay qolgan. Faqat 1870-yillarning birinchi yarmida undan Charlz Gaskill (Charles Gaskill)ning un tegirmoni Dey xizmatlaridan foydalana boshlagan. Bu vaqtga kelib yillar davomida inshoot qurilishini davom ettirgan korxona butunlay tanazzulga yuz tutgan edi. 1877-yilda Xoras Dey bankrot deb topildi va kanal auksionga qo‘yildi.
1878-yilda kanalni Yakob Shyolkopf[ingl.] sotib olib, undan foydalanishning yangi imkoniyatlarini ko‘rdi. U o‘zining Niagara gidroenergetika va konchilik kompaniyasini[ingl.] tashkil etdi, Dey inshootini ancha kengaytirdi, asosiy oqimdan ikkita tarmoq qazdi va to‘sqichlar o‘rnatdi. Yangi inshoot yordamida tadbirkor yettita korxonani gidroenergiya isteʼmoliga uladi; ulardan ikkitasini o‘zi boshqardi. Dastlab gidroturbinalar energiyani mexanik uzatmalar orqali yetkazgan. 1881-yilda u dar tubida dunyodagi ilk gidroelektr stansiyalardan biri — «Station No. 1»ni qurdi. U o‘zgarmas tok ishlab chiqargan. Energiya sharsharani va yaqin shaharcha ko‘cha chiroqlarini yoy lampalari Charlz Brashning[ingl.].
Qo‘riqxona tashkil etilgach, sanoat ishlab chiqarishi muhofaza etilgan hudud chegarasidan tashqariga ko‘chdi. 1889-yilda bankir Edvard Adams[ingl.] boshchiligidagi «Cataract Company» (keyinroq «Niagara Power Company») Niagara-Fols shaharchasi ostidan uzunligi ikki kilometr bo‘lgan suv chiqarish tunnelini qazdi. Uning loyihachisi Nyu-Yorkning mashhur muhandisi Tomas Evershed (Thomas Evershed) edi. Dastlab tunnelga ko‘plab kichik suv g‘ildiraklari chuqurlarini o‘rnatish va ularga zavod-fabrikalarni ulash rejalashtirilgan, biroq atrofda yetarlicha sanoat isteʼmolchilari yo‘q edi. Energiyani uzoqqa, eng avvalo sharsharadan 32 km naridagi sanoat shahri Baffaloga uzatish yo‘lini topish kerak edi. Shu maqsadda Adams 1890-yilda lord Kelvin boshchiligida energiyani gidromexanika, pnevmatika yoki elektr energiyasi yordamida uzatish bo‘yicha texnik yechimlar ko‘rib chiqilgan nufuzli xalqaro tanlov tashkil etdi. Taklif etilgan loyihalarning hech biri, jumladan AQSHning yetakchi elektrotexnika ixtirochisi Tomas Edisonning loyihasi ham yaroqli deb topilmadi. Uch yil o‘tib tanlov tashkilotchilari o‘zgaruvchan tok generatori Nikola Teslaning ixtirosiga eʼtibor qaratdi. Tesla muhandis Jorj Vestingauz bilan birga Chikagodagi Butunjahon ko‘rgazmasini.

1883-yilda Adams Vestingauz kompaniyasini Teslaning ikkita ikki fazali o‘zgaruvchan tok generatorini o‘rnatish uchun yollagan. Ularning umumiy quvvati 15 ming ot kuchi edi (keyinchalik ikki fazali tizim uch fazali tizimga almashtirildi). 1896-yilga kelib, Jon Pirpont Morgan, , Jon Astor IV va Vanderbiltlar oilasi vakillari kabi yirik sarmoyadorlarning moliyaviy ko‘magi bilan generatorlar soni o‘ntaga, jami quvvat esa 50 ming ot kuchiga (37 megavatt) yetdi. 1899—1904-yillarda GESning ikkinchi navbati qurilib, ishlab chiqariladigan energiya ikki baravar oshdi. Gidroagregatlarga ulangan ulkan yerosti quvurlari qurildi; ular ishlab chiqargan yuqori kuchlanishli elektr atrofdagi shaharlarga uzatildi. Niagara-Fols aholisi tez ko‘paydi: 1889-yilda qishloqda taxminan 500 kishi yashagan bo‘lsa, o‘n yil o‘tib, asrlar bo‘sag‘asida 20 mingga yaqin kishiga yetdi. Shu paytda shahar elektrokimyo va elektrometallurgiya sanoatining markaziga aylandi. Bu yerda birinchi bo‘lib alyuminiyni yordamida elektroliz usulida olish yo‘lini ixtiro qilgan Charlz Xoll hamda kremniy karbidini sintez qilish jarayonining kashfiyotchisi Edvard Acheson ish boshladi. 1909-yilga kelib shaharda 25 ta yirik sanoat korxonasi mavjud edi. Jumladan atsetilen, ishqorlar, o‘yuvchi natriy (kaustik soda), xlor va ohak, keyinchalik qo‘shimcha ravishda ferroqotishmalar, grafit buyumlari va abraziv materiallar.
ishlab chiqarilgan. 1927-yilda GESga Adams nomi berilgan. Vaqt o‘tishi bilan uning ahamiyati kamaygan va kuchliroq, samaraliroq GESlar ishga tushirilgach, 1961-yilda butunlay to‘xtatilgan. Inshootlarning aksariyati buzib tashlangan; hozirgacha tarixiy yodgorlik maqomiga ega transformatorlar binosigina saqlanib qolgan. Shyolkopf elektr stansiyasining quvvati esa bosqichma-bosqich oshirilgan: 1898—1924-yillarda GESning bir necha navbati qurilib, uning quvvati 400 MW ga yetgan va u o‘sha davrda dunyoning eng yirik GESiga aylangan. 1918-yilda Shyolkopf kompaniyasi Niagara Falls Power Company bilan birlashtirilgan. 1956-yil 8-iyunda suv yetkazish tizimidagi ko‘p yillik sizib chiqishlar keltirib chiqargan ko‘chki natijasida elektr stansiya inshootlarining katta qismi vayron bo‘lgan. O‘sha paytda stansiyada 40 xodim ishlayotgan edi; bittasidan boshqa barchasi omon qolgan. Stansiyani tiklab bo‘lmaydi deb topilib, qoldiqlari buzib tashlangan va suv keltirish kanali ko‘milgan.
Kanadadagi dastlabki elektr stansiyalar
Niagara Falls and River Railway temiryo‘l kompaniyasi chap qirg‘oqda tashkil qilgan, «International Railway Plant» deb atalgan birinchi kichik (taxminan 2 MW) GES 1893-yilda ishga tushirilgan. U ishlab chiqargan o‘zgarmas tokda tramvaylar yurgan va yo‘lovchilarni Chippava (Chippewa, hozir Kanadadagi Niagara-Fols shahrining tarixiy hududi) bilan Kvinston orasida tashigan. Stansiya 1932-yilgacha ishlagan.

Keyingi asr boshida qirg‘oqda amerikaliklarga tegishli va ular boshqargan ikkita yirikroq korxona — Canadian Niagara Power (1904) va Ontario Power (1905) ish boshlagan. Nomlariga qaramay, ikkala stansiyaning ham Kanada iqtisodiyoti bilan aloqasi bo‘lmagan: ular ishlab chiqargan elektrning barchasi qarama-qarshi qirg‘oqqa uzatilgan, u yerda iqtisodiyot juda tez rivojlanayotgan edi.
1905-yilda Canadian Niagara Power kompaniyasi GESi ishga tushirilgan (uning investorlari Adams stansiyasining investorlariga bir xil edi). Keyinchalik unga Uilyam Renkin nomi berilgan — kompaniya asoschisi va rahbari bo‘lgan Renkin GES ishga tushirilganidan uch kun o‘tib vafot etgan. Stansiyaning 11 gidroagregatidan oxirgisi 1927-yilda ish boshlagan va jami quvvat 102 500 ot kuchiga (taxminan 75 MVt) yetgan. GES ishga tushganidan keyin 100 yil davomida — 2005-yilgacha — 25 Gs chastotali o‘zgaruvchan tok ishlab chiqargan. Shu yili yanada yirikroq Ontario Power kompaniyasi GESi ham ishga tushgan. U yerda umumiy quvvati 132,5 MVt bo‘lgan 15 gidroagregat o‘rnatilib, 25 Gs chastotali o‘zgaruvchan tok ishlab chiqarilgan (1972—1976-yillarda 60 Gs chastotaga o‘tkazish uchun qayta jihozlangan). Bu GES 1999-yilda yopilgan, chunki uning transformatorlari joylashgan yerda kazino qurishga qaror qilingan.
Kanada hukumati dastlab elektr energiyasini asosiy energiya manbai deb ko‘rmagan, ustuvorlik bug‘ dvigatellariga berilgan. Vaziyat 1902-yilda Pensilvaniyadagi keng ko‘lamli konchilar ish tashlashi tufayli antratsit narxi keskin ko‘tarilgach o‘zgara boshlagan. Nizo hal bo‘lganidan keyin ham AQSH xaridorlari xomashyoni birinchi navbatda olgan, kanadaliklar esa uning jiddiy tanqisligiga duch kelgan.
O‘zgaruvchan tok ishlab chiqarish orqali Toronto shahridagi sanoat korxonalarini taʼminlash vazifasini uch kanadalik tadbirkor uddalagan: temiryo‘l magnati Uilyam Makkenzi (William Mackenzie), General Electric kompaniyasining Kanada bo‘linmasi vitse-prezidenti Frederik Nikolls (Frederic Thomas Nicholls) va moliyachi Genri Pellatt (Henry Pellatt). Ular tuzgan sindikat — Electrical Development Company — 1906-yilda Toronto Power Generating Station[ingl.] elektr stansiyasini (125 ming ot kuchi) ishga tushirdi. Sharsharaning eng kuchli oqimi joylashgan «Taqa» qirrasidan biroz yuqorida boshlangan uzunligi qariyb 700, chuqurligi 150 fut bo‘lgan suv chiqarish tunnellari asosiy oqim pardasi orqasida, sharsharaning aynan chetida tugagan. Shu yo‘l bilan quruvchilar Amerika qirg‘og‘iga xos ko‘rimsiz manzaradan qochgan. Shaxta tubidagi gidroturbinalar uzun vallar orqali yer yuzasida joylashgan gidrogeneratorlarga ulangan va elektr shu generatorlarda ishlab chiqarilgan. Tadbirkorlar generatorlar o‘rnatiladigan asosiy binoni qurish uchun mashhur meʼmor Edvard Lennoksni yollagan. Uning bozar (Beaux-Arts) uslubida loyihalagan, 1913-yilda bitkazilgan va ko‘proq saroyni eslatuvchi hashamatli binosi portik va kolonnada bilan bezatilgan. Bular Indianadan keltirilgan ohaktoshdan.
yasalgan. 1917 va 1922-yillarda Ontario Power hamda Toronto Power stansiyalari Ontario Hydro[ingl.] davlat korporatsiyasi tasarrufiga o‘tdi. Toronto Power 1974-yilgacha elektr ishlab chiqardi, so‘ng rahbariyat uni yopishga qaror qildi. Sababi stansiya hanuz 25 Hz chastotali tok ishlab chiqarar, isteʼmolchilarning aksariyati esa yangi 60 Hz standartiga o‘tgan edi. Isteʼmolchilar Niagaraning quyi oqimidagi zamonaviyroq ikki «Ser Adam Bek»[ingl.] GESi tarmoqlariga ulandi. 1983-yilda Kanada federal idoralari saqlanib qolgan mashinalar zali binosini mamlakatning «milliy tarixiy obyekti» deb eʼtirof etdi. Asosda shunday deyiladi: «Bu Niagara sharsharasi hududidagi to‘liq Kanadaga tegishli birinchi gidroelektr inshootidir; uning mashinalar zali Kanada sanoat meʼmorchiligida bozar uslubining ilk va noodatiy namunasidir».
Energetikaning keyingi rivojlanishi

Kanadada ilk stansiyalar ishga tushgach, elektr tarmoqlarini jamoat boshqaruviga o‘tkazish tarafdorlari harakati yuzaga keldi. Harakat rahbari Adam Bek[ingl.] Ontario hukumatini gidroenergetikani rivojlantirish uchun maxsus idora tashkil etishga ko‘ndirdi. Uning boshchiligidagi Hydro-Electric Power Commission tashkiloti keyinchalik Ontario Hydro[ingl.] davlat korporatsiyasiga aylantirilib, Shimoliy Amerikadagi eng yirik energetika kompaniyalaridan biriga aylandi. Kompaniyaning dastlabki loyihasi Kvinston yaqinida «Kvinston–Chippava» GESini qurish edi. Qurilish 1917-yilda boshlandi, dastlabki gidroagregatlar 1922-yilda elektr ishlab chiqara boshladi, oxirgi — o‘ninchi — agregat 1930-yilda ishga tushirildi. Suvni GESga yetkazish uchun uzunligi 13,7 km, kengligi 13,7 m va o‘rtacha chuqurligi 10,4—12 m bo‘lgan, 549 m³/s suv uzatuvchi kanal qazildi. Bundan tashqari, Velland daryosining 6 km lik o‘zani kengaytirilib, chuqurlashtirildi va shu qismda oqim yo‘nalishi teskarisiga o‘zgartirildi — endi undan Niagara suvi oqadigan bo‘ldi. Dastlab bu stansiya ham, Niagara sharsharasining boshqa ilk GESlari kabi, 25 Gs chastotali tok ishlab chiqargan; keyinchalik agregatlar bosqichma-bosqich 60 Gs chastotaga o‘tkazilgan. Manbada bu jarayonni ikkita eng eski agregatni almashtirish bilan 2022-yilda tugatish rejalashtirilgani aytiladi. 1950-yilda stansiyaga kompaniya asoschisi sharafiga «Ser Adam Bek 1» nomi berilgan. Dastlab uning quvvati 403,9 MVt bo‘lgan, keyinchalik 432 MVt ga oshirilgan. 1951-yilda yonida ancha kuchli «Ser Adam Bek 2» GESi qurilishi boshlanib, uning 16 gidroagregati 1954—1958-yillarda foydalanishga topshirilgan. Dastlab quvvati 1223,6 MVt bo‘lgan stansiyaning quvvati hozir 1499 MVt. Suv dastlab har biri taxminan 8 km uzunlik va 13,7 m diametrga ega bo‘lgan ikki tunnel orqali yetkazilgan; ular qurilgan paytda o‘z sinfida dunyodagi eng kattasi bo‘lib, 3,6 km lik kanalga tutashgan. 2006—2013-yillarda uzunligi 10,2 km, diametri 12,7 m bo‘lgan uchinchi tunnel qurilib, eski GESlar to‘xtatilgach bo‘shagan qo‘shimcha 500 m³/s suvni uzatishga imkon yaratgan. Shu bilan birga GES yonida gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiya — quvvati 174 MVt bo‘lgan «Ser Adam Bek» GAESi (6 ta qaytar ishlaydigan gidroagregat) qurilib, 1957-yilda ishga tushirilgan. U uchun uzunligi 3,8 km va kengligi 0,8 km bo‘lgan suv to‘plash havzasi barpo etilgan. Kechasi, kelishuvga muvofiq GES elektrni eng ko‘p ishlab chiqargan, ammo isteʼmol kamaygan vaqtda bu stansiya nasos rejimida ishlaydi: elektr energiyasini sarflab, suvni yuqori havzaga haydaydi. Yuklama eng yuqori bo‘lganda esa generator rejimiga o‘tib, havzadagi suvdan elektr energiyasi ishlab chiqaradi va ayni paytda GES turbinalariga ham suv uzatadi.
AQSHda Nyu-York shtati boshqaruvidagi yangi GES qurilishi uzoq vaqt AQSH Senatining roziligini ololmagan. Bunga Senatda ustun bo‘lgan «antikommunistik» qarashlar ham sabab bo‘lgan: ular xususiy kapital ishtirokisiz iqtisodiy loyihalarni rad etgan. Shyolkopf GESi vayron bo‘lgach, Amerika sanoati energiya inqirozi yoqasiga keldi va vaziyat o‘zgardi. Nyu-York energetika boshqarmasi (NYPA)ga qarashli yangi yirik elektr inshooti qurilishini Robert Mozes[ingl.] boshqargan. Bu shtat amaldori o‘sha paytga kelib Nyu-York shahridagi ko‘plab infratuzilma loyihalari bilan tanilgan edi. Mozes nomini olgan yangi GES (ingl. Robert Moses Niagara Power Plant) qurilishi 1957-yilda boshlandi va 1961-yildayoq elektr ishlab chiqarishga kirishdi. GESda jami quvvati 2525 MVt (dastlab 2300 MVt) bo‘lgan 13 gidroagregat o‘rnatilgan; ularga suv har birining uzunligi 7,2 km, kengligi 14 m, balandligi 20 m bo‘lgan ikki tunnel orqali keladi. «Ser Adam Bek 2» stansiyasidagi kabi, Robert Mozes GESi bilan bir vaqtda «Lyuston» nasosli GESi qurilgan (ingl. Lewiston Pump Generating Plant) — quvvati 240 MVt bo‘lgan, 12 ta qaytar ishlaydigan gidroagregatli stansiya; uning katta yuqori suv havzasi mavjud.
2021-yil holatiga ko‘ra, Kanadadagi «Ser Adam Bek 1», «Ser Adam Bek 2» GESlari va «Ser Adam Bek» GAESi, shuningdek AQSHdagi «Robert Mozes» GESi va «Lyuston» GAESi Niagara sharsharasi yaqinida ishlayotgan yagona gidroenergetika korxonalari edi. 2020-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Niagara sharsharasi gidroenergetika majmuasining jami quvvati 4870 MW (shundan GESlar 4456 MW, GAESlar 414 MW) bo‘lgan. GES binolari sharsharadan pastroqda Niagara qirg‘oqlarida deyarli bir-birining ro‘parasida joylashgan. Niagara orqali oqadigan barcha suvning 50—75 foizi sharsharadan yuqorida boshlanadigan beshta tunnel va bitta kanalga buriladi.
Kemalar sharsharani Velland kanali orqali aylanib o‘tadi. Kanal 1960-yillarda takomillashtirilib, «Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘li» tizimiga kiritilgan. Shu tufayli kemalar Atlantika okeanidan ga olib kirib, Buyuk ko‘llarga kirishda Baffalo portini chetlab o‘tishi mumkin bo‘lgan. 1970-yillargacha energiya manbalariga yaqinligi tufayli gullab-yashnagan mahalliy kemasozlik va po‘lat eritish zavodlari, nonvoyxonalar va boshqa korxonalar yopilishga yoki ishini keskin qisqartirishga majbur bo‘lgan. Mintaqa iqtisodiyoti tanazzulga yuz tutgan.
«Saqlash va yaxshilash» loyihalari

XX asrda Niagara sharsharasida «qayta tiklovchi» (ingl. remedial) va «nazorat qiluvchi» (ingl. control) ishlar deb atalgan muhandislik loyihalari ommalashgan. Bu loyihalar daryo gidrologiyasi va manzarasini o‘zgartirishga, jumladan sharshara qirralarining shaklini almashtirishga qaratilgan edi. Ular to‘g‘onlar, dambalar, suv chiqarish kanallari qurilishi, daryo tubi relyefi va qirg‘oq chizig‘ining o‘zgartirilishini o‘z ichiga olgan. Niagara sharsharasining hozirgi, ko‘p jihatdan sunʼiy holati asosan shu asrning ikkinchi yarmida, AQSH va Kanada bu borada hamkorlik qilishga kelishib olganida shakllangan.
Suv olishni cheklash
XX asr boshlarida gidroenergetikaning tez rivojlanishi Niagara suvining katta qismi sharsharalarga yetmay, kanallar va tunnellarga burilib ketishi hamda bu tabiiy obyektning ko‘rinishiga putur yetkazishi mumkinligi haqida xavotir uyg‘otgan. AQSHdagi Horas Makfarland (J. Horace McFarland) kabi jamoat arboblari daryoning har ikkala qirg‘og‘idan suv olishni qonun bilan cheklashni talab qilgan. Makfarlandning murojaatini prezident Teodor Ruzvelt, keyinchalik AQSH Kongressi.
ham qo‘llab-quvvatladi. AQSH va Kanada o‘rtasidagi Niagaradagi suv sarfini tartibga soluvchi dastlabki hukumatlararo kelishuv Chegaraoldi suvlari to‘g‘risidagi shartnoma[ingl.] bo‘ldi. Uni 1909-yilda prezident Uilyam Taft va qirol Eduard VII 1909-yilda imzolagan. Tomonlar elektr ishlab chiqarish uchun olinadigan suv miqdorini cheklashga kelishgan: Kanada qirg‘og‘ida soniyasiga 36 ming kub futdan (1020 m³/s), AQSH qirg‘og‘ida 20 ming kub futdan (566 m³/s) oshmasligi kerak edi. Bu jami oqimning qariyb chorak qismiga teng.

Shartnoma doirasida Xalqaro qo‘shma komissiya[ingl.] (ingl. International Joint Commission) tuzildi. U davlat chegarasi o‘tgan suv havzalaridan foydalanish, avvalo suv sathini nazorat qilish bilan shug‘ullanadi. Keyingi yillarda bu kelishuv bir necha marta, xususan Ikkinchi jahon urushi davrida, ikki mamlakat GESlari to‘liq quvvat bilan ishlaganida buzilgan.
1920—1930-yillarda davlat komissiyalari sayyohlar sharsharaning go‘zalligidan bahramand bo‘lishi uchun uning chiroyli ko‘rinishini saqlashga qancha suv yetarli ekanini hisoblashgan. Oqim hajmidan tashqari sharsharaning kengligi, balandligi, suvning tiniqligi va rangi ham hisobga olingan. So‘nggi omil alohida muhim bo‘lgan: rassomlar asarlarida aks etgan daryoning zumrad-yashil rangi tabiat manzarasiga o‘ziga xos joziba bag‘ishlaydi deb hisoblangan.
1950-yilda mamlakatlar «Niagara suvini burish to‘g‘risidagi shartnoma»ni imzoladi (ingl. Niagara Diversion Treaty). U Niagara suvidan foydalanishning yangi qoidalarini belgiladi. Hozirgacha amal qilayotgan bu bitimga muvofiq, suv ikki tomon o‘rtasida tenglik tamoyili asosida taqsimlanadi: har bir mamlakat gidroenergetika ehtiyojlari uchun oqimning teng ulushidan foydalanishi mumkin. Hujjatda AQSH va Kanada «Niagara sharsharasi hamda daryosining betakror manzarali go‘zalligini saqlash va oshirish bo‘yicha bosh majburiyatini» tan olishi, shu majburiyatdan kelib chiqib, daryo suvidan eng samarali foydalanishdan birdek manfaatdorligi taʼkidlangan. Ilk bor suv olish chegaralari sayyohlar eng ko‘p keladigan soatlarga bog‘landi. Shartnomaga binoan, 1-apreldan 15-sentabrgacha soat 8:00—22:00 da, shuningdek 16-sentabrdan 31-oktabrgacha soat 8:00—20:00 da sharsharadan soniyasiga kamida 100 ming kub fut (2832 m³/s) suv oqib o‘tishi shart. Qolgan vaqtda bu miqdorni 50 ming kub fut/soniya (1416 m³/s) gacha kamaytirishga ruxsat berilgan. Kelishuv kuchga kirgach, Niagara suvining yarmidan uchdan to‘rt qismigacha bo‘lgan ulushi daryoga parallel tunnellar orqali sharsharani chetlab o‘tib, elektr energiyasi ishlab chiqarishga sarflanadigan bo‘ldi.
Oqimlarni qayta taqsimlash va qirg‘oqlarni o‘zgartirish

Eroziyani sekinlashtirish bo‘yicha ilk qadamlar 1880-yillarda, AQSHda muhofaza etiladigan hudud tashkil etilayotgan paytda qo‘yilgan. Echki orolining qirg‘oq chizig‘i tekislanib, kontrforslar — yog‘och va toshdan yasalgan tik tayanch inshootlari bilan mustahkamlangan. O‘sha vaqtda mavjud bo‘lgan gidrotexnika inshootlari — dambalar, kanallar va suv tashlagichlar — olib tashlangan. Kanada tarafida qirg‘oqni mustahkamlash ishlari 1905-yilda o‘tkazilgan: Qirolicha Viktoriya bog‘i hududida umumiy maydoni qariyb 50 akr (≈ 20000 m²) bo‘lgan dar qismi quvur qurilishidan qolgan tuproq bilan to‘ldirilgan.
XX asrning birinchi yarmida suvning bir qismini tunnellarga yo‘naltirish maqsadida bir necha suvosti dambalari qurilgan. Birinchi urinishni Kanada muhandislari 1905-yilda qilgan: Toronto Power Generating Station yonidagi suvga 50 futlik (≈15 m) beton ustun tashlangan. Ustun suvdan chiqib turgan toshlarga qisman tushib qolganiga qaramay, energetiklar kichik to‘g‘on hosil qilib, shu yerda suv sathini bir necha santimetrga ko‘tarishga muvaffaq bo‘lgan. Samaraliroq dambalar 1929 va 1942-yillarda qurilgan, ikkinchisi AQSH va Kanada mutaxassislarining hamkorligida amalga oshirilgan. Bu ishlar hamda chap qirg‘oq bo‘ylab daryo o‘zanining yirik toshlardan tozalanishi oqimni daryo eni bo‘ylab bir tekisroq taqsimlash va «Taqa» qirrasining botiqligini kamaytirishga imkon berdi. Amerika sharsharasi orqali qulayotgan suv hajmi qariyb ikki baravar oshdi.
1950-yildan keyin, AQSH va Kanada o‘rtasida Chegaraoldi suvlari shartnomasi imzolanib, sharsharani o‘zgartirish bilan qo‘shma komissiya shug‘ullana boshlagach, yanada keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. AQSH armiyasi muhandislik korpusi Echki oroli bo‘ylab tubni chuqurlashtirib, daryoning o‘rtadagi chuqur qismidan oqimni «Taqa»ning sharqiy tomoniga yo‘naltirdi. Chiqarilgan tuproq Terrapin Rocks qoyalarini qo‘shib, orolni kengaytirish uchun ishlatildi; bu joyda Terrapin Point deb atalgan kuzatuv maydonchasi vujudga keldi. Kanada qirg‘og‘i bo‘ylab ham Ontario Hydro kompaniyasi tubni chuqurlashtirdi; bu gal oqim sharsharaning g‘arbiy chekkasiga yo‘naltirildi. Echki oroli va Kanada qirg‘og‘ida tayanch vazifasini bajaruvchi ulkan beton inshootlar qurildi. Tosh bilan qoplangani uchun ular tabiiy qirradek ko‘rinadi. Niagaraning chekkalardagi chuqurligi oshib, daryo kanalga ko‘proq o‘xshab qoldi, «Taqa»ning kengligi esa 400 futga (122 m) qisqardi. 1957-yilda AQSH va Kanada hamkorligida sharsharadan yuqorida, Kanada qirg‘og‘idan daryo o‘rtasidagi kichik orolgacha cho‘zilgan suvni tartibga solish to‘g‘oni qurib bitkazildi. Uning 18 ta zatvori sharsharaga yuboriladigan va GESlarda elektr ishlab chiqarish uchun olinadigan suv miqdorini boshqaradi.
Amerika sharsharasini quritish

Niagara sharsharasini o‘zgartirish bo‘yicha eng yirik loyihalardan biri 1969-yilda uning Amerika qismini quritish bo‘lgan. O‘sha paytga kelib Amerika tarafida tashrifchilar soni biroz kamaygan: buning bir sababi avvalgi yirik ko‘chkilar, ikkinchisi esa qarama-qarshi qirg‘oqdagi sayyohlik infratuzilmasining yaxshilanishi edi. Bir necha katta qoya qulashi qirra ostida tosh uyumini hosil qilgan; «Taqa»dan farqli o‘laroq, bu toshlar suv ostida qolmagan va oqim bilan olib ketilmagan. Mashhur Prospect Point kuzatuv maydonchasi (ingl. Prospect Point) va eski «Shamollar g‘ori»dan deyarli hech narsa qolmagan. Mutaxassislar ko‘chkilar jinslarning keyingi yemirilishini tezlashtirib, Amerika sharsharasini past-baland qirralardan qulaydigan bir qator kichik sharsharalarga — kaskadga aylantirishi mumkinligidan xavotirlangan. Shtat idoralari kelgusi eroziyaning oldini olish uchun o‘zanni tozalash va qoyali yonbag‘irni mustahkamlash imkoniyatini tekshirishga qaror qilgan.
O‘sha yil iyunida muhandislar korpusi daryoning o‘ng qirg‘og‘i bilan Echki oroli o‘rtasida tosh-tuproq damba qurgan. Natijada Niagara oqimining bir qismi daryoning boshqa tarmog‘i orqali «Taqa»dan oqib tushgan, boshqa qismi esa aylanma tunnellarga ketgan. Qurigach, daryo o‘zanida ko‘plab tangalar, boshqa tarixiy ashyolar va ehtimol o‘z joniga qasd qilgan ikki kishining qoldiqlari ochilib qolgan. Geologlar daryo tubini o‘rganib, ko‘p sonli kernlar — silindr shaklidagi tog‘ jinsi namunalarini burg‘ilab olgan. Quduqlarga yoritgichli fotoapparatlar tushirilib, har bir santimetr tasvirga olingan. Olimlar Niagara tubi va qirrasi ko‘plab, jumladan keng va chuqur yoriqlar bilan qoplanganini aniqlagan. Bo‘yoq yordamida suv ayrim joylarda yoriqlardan sizib, yonbag‘irni chetlab, pastki kanyonga tushishi maʼlum bo‘lgan. Mutaxassislar qirra ostidagi tosh uyumi tayanch vazifasini bajarishini, uni olib tashlash yaqin kelajakda yana qulashga sabab bo‘lishi mumkinligini xulosa qilgan. Shu bois hammasini o‘z holicha qoldirishga qaror qilingan va 1969-yil noyabrida «Amerika sharsharasi» hamda «Fata»ga suv yana qaytarilgan. Sharsharalar orasidagi kichik Luna oroli (ingl. Luna Island) istalgan vaqtda qulab tushishi mumkin degan xavotir sabab yana bir necha yil yopiq qolgan.
Tomoshalar, tavakkalchiliklar va hodisalar
«Michigan» kemasi
Sharshara yaqinidagi yer egalari boshidanoq sayyohlarga parom yoki cho‘milish joyi kabi qo‘shimcha xizmatlar va ko‘ngilochar mashg‘ulotlar taklif etgan. Sharsharadan tomosha tashkil qilish g‘oyasi ilk bor 1827-yil sentabrida amalga oshirilgan. Uilyam Forsayt, Jon Braun va Parkxerst Uitni sharshara ostonalari orqali eski ko‘l shxunasi — «Michigan» nomli «qaroqchilar kemasi»ni oqizib yuborishgan. Uning bortiga «vahshiy hayvonlar»: bizon, ikkita ayiq, ikkita tulki, yenot, burgut, it va o‘n beshta g‘oz joylashtirilgan. Tadbirkorlik tadbiri tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli bo‘lgan: mehmonxonalar to‘lgan, kema halokatini ko‘rishga turli baholarga ko‘ra 10—20 ming kishi yig‘ilgan. Kema qirraga yetmasdan, ostonalarning o‘zida ustunlarini yo‘qotgan va ikkiga bo‘lingan. Bizon va ayiqlar suvga sakragan, ayiqlardan biri tutib olinib qayta bortga chiqarilgan. Sharsharadan keyin g‘ozlardan bittasi omon qolgan, qolgan hayvonlar nobud bo‘lgan.
Sakrashlar va qulashlar

1829-yilda qirg‘oqda ilk dovyurak — 23 yoshli Sem Patch paydo bo‘ldi. U «Sakrovchi yanki» (ingl. The Yankee Leaper) laqabi bilan tanilgan, ilgari tegirmon to‘g‘onlaridan sakrab shuhrat qozongan edi. «Michigan» kemasi misolida bo‘lgani kabi, tadbirkorlar oldindan reklama qilingan tomosha uyushtirdi. Unda yigit sharshara ustidan 120—130 fut balandlikdan suvga sho‘ng‘ishi kerak edi. Uning uchun maxsus maydoncha yasalib, Echki orolining chetidan arqonlar bilan tushirildi. Patch suvga sakrab, qirg‘oqqa sog‘-salomat yetib oldi. Biroq bir necha kundan so‘ng u yaqinidagi Jenezi daryosida shunga o‘xshash tomosha vaqtida halok bo‘ldi.
Vaqt o‘tishi bilan bu tabiat maskani o‘z joniga qasd qilish hodisalari ko‘pligi bilan ham yomon nom chiqardi: faqat XIX—XX asrlar bo‘sag‘asida u bilan bog‘liq qariyb mingta o‘lim holati rasmiy qayd etilgan. Mahalliy politsiyachilardan biri shunday degan:
Go‘yo bu joyda odamlarni o‘z qudrati bilan tortib oladigan qandaydir sehrli gipnoz bor. Odamlar bu yerga sog‘lom kelib, sharsharaning ulug‘vorligi va kamalakday go‘zalligiga maftun bo‘lishadi. Boshlariga tashvish tushgach, aynan shu joyni o‘ylay boshlashadi. Xayollariga... g‘alati, bezovta o‘ylar kelganda, sharshara ularni chaqiryapti deb o‘ylashadi. Garchi yigirma besh mil uzoqda bo‘lishsa ham, bu taʼsirdan qutula olmay, sehrlangandek shu yerga oshiqishadi. So‘ng gazetalar yana bir kishining bedarak ketganini xabar qiladi.
Asl matn (ingl.)Bu joyda odamlarni o‘z qudratiga rom etadigan qandaydir gipnoz bordek. Ular bu yerga sog‘-salomat kelib, sharsharaning ulug‘vorligi va kamalak rangli go‘zalligiga maftun bo‘ladilar. Tashvish boshlangan zahoti bu joy haqida o‘ylay boshlaydilar. Aqliga... bezovta xayollar kirganida sharshara ularni chaqiryapti deb o‘ylaydilar. Yigirma besh mil uzoqda bo‘lsalar-da, uning taʼsiridan chiqolmay, go‘yo sehrlangandek shu yerga keladilar. So‘ng gazetalar yana bir odam yo‘qolgani haqida yozadi.— Pyer Berton. «Sharshara tarixi», 258-bet
Ilgari ham sharsharada baxtsiz hodisa bilan yakunlangan o‘ylamay qilingan harakatlar bo‘lgan. Masalan, 1889-yilda ikki yigit — Artur Midli (Arthur Midleigh) va Alonzo Gardner (Alonzo Gardner) eshkakli qayiqda qirradan yuqorida Niagara daryosini kesib o‘tmoqchi bo‘lgan. Ostonalar va shiddatli oqimni yengolmay, ikkovi ham jarlik yaqinida suvdan chiqib turgan qoyaga kelib qolgan. Qutqaruvchilar ikki kun davomida ular tutib olishi uchun arqonga bog‘langan xodani uzatishga urinib, muvaffaqiyatsiz qolgan. Oxir-oqibat ikki yigit ham girdobga qulab halok bo‘lgan.

1960-yil iyulida keyinchalik «Niagara mo‘jizasi» deb nom olgan hodisa yuz berdi. Jim Xannikat motorli qayig‘ida ikki bolani — 17 yoshli Deanna Vudvord (Deanne Woodward) va uning 7 yoshli ukasi Rojer (Roger Woodward)ni sayr qildirayotgan edi. To‘satdan dvigatel to‘xtab, boshqaruvsiz kema oqimga tushib qoldi; oqim oxirida sharshara bor edi. Ilgari qutqaruvchi bo‘lib ishlagan qayiq egasi jon-jahdi bilan qirg‘oq tomon eshkak esha boshlagan, ammo to‘lqinlar taʼsirida qayiq ag‘darilib, uchalasi ham suvga tushgan. Deanna mo‘jiza tufayli Echki orolidagi qirradan atigi 6 m narida qutqaruv chambaragi bilan chiqarib olingan. Faqat qutqaruv jiletini kiygan Rojer «Taqa» tubiga qulagan, ammo tirik va sog‘ qolgan. «Maid of the Mist» sayyohlik kemasi unga qutqaruv chambaragi tashlab qutqargan. Xannikatning jasadi bir necha kundan keyin quyi oqimdan topilgan.
Hech qanday maxsus jihozsiz sharsharadan tushib omon qolgan yagona kishi ishsiz Kirk Jons (Kirk Jones) bo‘lgan. 2003-yil oktabrida qattiq mast Jons, ehtimol o‘z joniga qasd qilish niyatida Niagaraga sakragan, ammo faqat tirnalish va ko‘karishlar bilan qutulgan. U qanday qilib yana shu daryoga tushgani nomaʼlum. Oradan 14 yil o‘tib, 2017-yil iyunida uning suvga cho‘kib o‘lganligi alomatlari bo‘lgan jasadi Niagaraning Ontario ko‘liga quyilish joyidan topilgan.
Dor ustida yurish
XIX asr o‘rtalarida Niagara ustidan dor bo‘ylab o‘tish tomoshalari urfga kirdi. Birinchi va eng mashhur dorboz fransuz Jan Fransua Gravele bo‘lib, Sharl Blonden (frans. Charles Blondin) laqabi bilan 1858—1860-yillarda ko‘plab chiqishlar qilgan. Niagara darining chuqur qismidan, sharsharadan pastroqda tarang tortilgan arqon bo‘ylab o‘tgan akrobat nafaqat favqulodda muvozanat saqlash qobiliyatini, balki sanʼatkorlik mahoratini ham namoyish qilgan. Har bir yangi tomoshada yangi mashqlar ko‘rsatgan: ko‘zi bog‘langan holda, qop ichida va hodalar ustida yurgan, qo‘l va boshi ustida turgan, salto bajargan, g‘ildirakli aravachani itargan, yelkasida odam ko‘targan, dor bo‘ylab yotgan, omlet tayyorlab yegan. Uning zamondoshi Uilyam Xant[ingl.] «Buyuk Farini» («The Great Farini») nomi bilan Blondenning izdoshi bo‘lgan. U Graveledan ko‘plab mashqlarni takrorlagan, hatto ayrim hollarda undan ham o‘tib ketgan. Masalan, bir chiqishida Xant daryoning o‘rtasida dordan osilgan arqon bo‘ylab tomoshani kuzatayotgan Maid of the Mist kemasiga tushib, yo‘lovchilardan biri bilan qadah urishtirgan, keyin qaytib ko‘tarilib, narigi qirg‘oqqa yo‘lini davom ettirgan.
Dorbozlik asr oxirigacha mashhur bo‘lgan, ko‘plab akrobatlar o‘zini kumirining izdoshi deb atagan: «Amerikalik Blonden», «Kanadalik Blonden», «Avstraliyalik Blonden». Niagarada dor bo‘ylab yurgan yagona ayol italiyalik Mariya Spelterina (Maria Spelterina) bo‘lib, u 1876-yil yozida bir necha tomosha bergan. O‘zini «Blondenlarning Blondeni» (ingl. out Blondin Blondin) deb atagan akrobatka bir qirg‘oqdan boshqasiga dorda 11 daqiqada o‘tgan va orqasi bilan yurib qaytishga ham shuncha vaqt sarflagan. Tomoshalardan birida Spelterina daryodan oyog‘iga shaftoli savatlari kiyib o‘tgan. 1896-yilda Nyu-York va Ontario maʼmuriyatlari ruxsatsiz dorbozlikni taqiqlagan, bunday ruxsat faqat bir marta — 2012-yilda Nik Vallendaga berilgan. Mashhur akrobat «Taqa» qirrasi bo‘ylab metall trosda 25 daqiqada o‘tgan. Tomoshaga bevosita yig‘ilgan 125 ming kishidan tashqari, ABC telekanali jonli efirida yana qariyb 13 million tomoshabin uni kuzatgan.
Suzuvchi Metyu Uebb
1883-yil yozida sharshara yaqiniga ingliz kapitani Metyu Uebb[ingl.] — La-Mansh bo‘g‘ozini suzib o‘tgan ilk kishi keldi. Dengizchi haq evaziga Niagara daryosining osma ko‘prik yonidan suzib o‘tishga rozi bo‘lgan. Bu yerda oqim ostonalar orqali o‘tadi. Suzish 24-iyulda katta odamlar to‘dasi oldida o‘tkazildi: qirg‘oq va ko‘priklarda minglab kishilar to‘plandi. Uebb xotirjam ko‘rinib, daryodan uch soatdan ko‘p bo‘lmagan vaqtda o‘tishini qatʼiy aytgan. U kichik baliqchi qayig‘idan sakrab, narigi qirg‘oq sari tez suza boshlagan, baʼzan suv ostida ko‘zdan yo‘qolgan. Uni taxminan 15 daqiqa tirik ko‘rishgan, keyin butunlay g‘oyib bo‘lgan. Suzuvchining jasadi to‘rt kundan keyin 7 mil quyi oqimdan topilgan. Autopsiya (murda yorib tekshiruvi) Uebbning kuchli to‘lqin zarbidan hushini yo‘qotganini, zarba uning nerv va nafas tizimlari faoliyatini izdan chiqarganini ko‘rsatgan.
Bochkalar va boshqa «suzish vositalari»dagi tomoshalar
XIX asr oxirida sharsharadan pastdagi ostonalar, jumladan daryoning burilishidagi o‘tish qiyin bo‘lgan girdob bo‘ylab bochkalarda suzish ommalashdi. Baʼzan bu fojia bilan tugagan. Masalan, Mod Uillard (Maud Willard) ismli ayol o‘zining foksteryer iti bilan allaqachon xatarli bo‘lgan suzishga chiqib, bo‘g‘ilib o‘lgan. Bochkasi girdobda olti soat aylanib yurgan, it esa tumshug‘i bilan yagona shamollatish teshigini berkitib qo‘ygan.

Eman bochkada sharsharadan muvaffaqiyatli tushgan birinchi odam sobiq bal raqslari o‘qituvchisi Enni Edson Teylor bo‘lgan. Yoshi ulg‘aygach ish va tirikchilik mablag‘idan ayrilgan ayol noodatiy ish bilan moliyaviy ahvolini yaxshilashga qaror qilgan. U 1901-yil oktabrida, 63 yoshga to‘lgan kuni sakragan. Umidsiz taxminlarga qaramay, Enni tirik qolgan, ammo jurnalistlarga bu tavakkalni boshqa takrorlamaslikka qasam ichgan. Oradan 10 yil o‘tib, uning o‘ta xavfli tomoshasini restoran egasi Bobbi Lich takrorlab, bu safar metalldan yasalgan moslamadan foydalangan.
Bochkada sharsharadan tushishning keyingi urinishi fojia bilan tugagan: sartarosh va sirk artisti Charlz Stivens[ingl.] 1920-yil iyulida oyog‘iga bog‘langan sandon uni tubga tortib ketgach, halok bo‘lgan. Ehtimol, bochka suvga qulaganda parchalanib ketgan: qutqaruvchilar suvdan faqat yigitning uzilgan qo‘li va bir necha yog‘och parchasini chiqargan. Gretsiyadan kelgan muhojir Jorj Statakis (George Stathakis)ning ham qismati shunday tugagan. U yozuvchi bo‘lishni orzu qilgan, buning uchun boshlang‘ich mablag‘ kerak edi. 1930-yilda uning o‘zi va toshbaqasi bo‘lgan yaxshilab yopilgan eman bochka sharshara pardasi ortida 14 soat tiqilib qolgan. Bochka nihoyat qirg‘oqqa chiqarilganda uning ichida faqat sudralib yuruvchi hayvon tirik qolgan.
Yana bir fojia mashhur Niagara qutqaruvchisining[ingl.] o‘g‘li Red Xill-kichik (William (Red) Hill, Jr.) bilan sodir bo‘lgan. Otasi vafot etgach, Red uning xotirasiga yodgorlik qurishni istagan, ammo mablag‘i yetmagan. Statakisning saqlanib qolgan bochkasida Niagaraning quyi ostonalari bo‘ylab suzishlari muvaffaqiyatsiz tugagach, u «shou» uchun chiptalar sotib, sharsharadan o‘tishga qaror qilgan. U bochka o‘rniga 13 ta avtomobilning ichki rezina kameralaridan yasalgan va baliq ovlash to‘riga joylangan moslamada suzgan. Yo‘l davomida kameralar sochilib ketgan, yigitning jasadi ertasi kuni topilgan.
Red Xill o‘sha payt anʼanaviy bo‘lib qolgan bochkadan boshqa suzish vositasini tanlagan birinchi odam emas edi. Undan avval savdogar va poygachi Jan Lyusye[ingl.] 1928-yilda po‘lat karkasli rezina sharda sharsharadan tushgan. Shar qattiq shikastlanib, qisman suvga to‘lgan, ammo sayohatchi ko‘karishlar bilan bo‘lsa-da, tirik qolgan. 1961-yilda AQSH va Kanadada bunday harakatlar ruxsatsiz taqiqlanganiga qaramay, uning ishini Uilyam Fitsjerald takrorlagan. U Niagara dovyuraklari orasidagi birinchi afroamerikalik bo‘lib, Natan Boya (Nathan Boya) taxallusi bilan tanilgan. O‘tmishdoshlaridan farqli ravishda, Fitsjerald omma eʼtiborini istamagan va jurnalistlardan qochgan. U o‘z harakatining sababini faqat 2012-yilda National Geographic telekanaliga bergan intervyusida aytgan. Uilyamning so‘zlariga ko‘ra, bu Niagara sharsharasida birga asal oyini o‘tkazishni mo‘ljallagan ayol bilan janjal uchun o‘ziga xos tavba bo‘lgan.
1984-yil 2-iyulda Ontarioning Hamilton shahridan Karel Sousek (ingl. Karel Soucek) bochkada sharsharadan muvaffaqiyatli o‘tib, faqat yengil lat yegan. Ruxsatsiz tomosha qilgani uchun unga 500 dollar jarima solingan. Keyinchalik Xyustondagi stadionda shunga o‘xshash mashqni bajarayotganda halok bo‘lgan. 1985-yil avgustida 22 yoshli kaskadyor Stiv Trotter bochkada sharsharadan tushgan eng yosh odamga aylangan. O‘n yil o‘tib Stiv yana shu ishni uddalab, tarixda uni muvaffaqiyatli takrorlagan ikkinchi kishi bo‘ldi.
Uchuvchi Linkoln Bichi

1911-yil iyunida Niagara qirg‘oqlarida «karnaval» tashkil qilindi. Avvalgidek, tadbirkorlar sharsharani katta tomoshabinlarni jalb qiladigan rang-barang shou uchun manzara sifatida ko‘rishdi. Bu gal bayramning bosh yulduzi havo akrobati, ilk amerikalik uchuvchilardan biri Linkoln Bichi[ingl.] bo‘ldi. Avtomobillardan, farqli ravishda, samolyotlar hali keng jamoatchilikka uncha tanish emas edi, shu sabab tomoshani ko‘rishga 150 mingga yaqin odam yig‘ildi.
Bichiga o‘zining «D biplan»ini bergan Glenn Kertiss uchuvchini bu fikrdan qaytarishga behuda urindi: bu tomoshani haddan tashqari xavfli deb hisoblagan. Tomosha davomida Bichi Kanada va Amerika sharsharalari ustidan suvga deyarli tegib uchgan, dar ichiga tushgan yoki aksincha baland ko‘tarilgan. Navbatdagi mashqda uchuvchi «Taqa» qirrasidan kanyon tubiga 45° burchak ostida sho‘ng‘ib, samolyotni boshqargan. Son-sanoqsiz suv sachratmalari taʼsirida biplan dvigateli bir muddat o‘chib qolgan, biroq Bichi samolyotni tekislab, uni yaqin atrofdagi Asal oyi ko‘prigi arkasi ostidan muvaffaqiyatli olib o‘ta olgan.
Linkoln Bichi to‘rt yil o‘tib, San-Fransisko ko‘rfazi osmonida navbatdagi murakkab uchish mashqlarini bajarayotganda halok bo‘ldi. Tik halqadan chiqish paytida samolyotining ikkala qanoti sinib, apparat suvga qulab tushdi. Bichi qulash oqibatida oyog‘ini sindirdi va qutqaruvchilar yetib kelgunicha suvga cho‘kib halok bo‘ldi.
Barja bilan bog‘liq hodisa

1918-yilda nomi bo‘lmagan grunt tashuvchi barja, keyinchalik norasmiy ravishda «Niagara barjasi»[ingl.] deb atalgan kema, tubni chuqurlashtirish ishlarini suv olish inshooti yaqinida bajarayotgan edi. Bir payt barjani shatakka oluvchi kemaga bog‘lab turgan arqon uzilib, barja oqim bo‘ylab sharshara tomon surila boshladi. Qoyali jarlik chetigacha taxminan 750 m qolganda, kemadagi ikki ishchi uning tubidagi qopqoqlarni ochib, tryumni qisman suvga to‘ldirdi va barjani toshli daryo tubiga ilintirishga muvaffaq bo‘ldi. Daryo o‘rtasida qolgan odamlarni qutqarish 17 soat davom etib, muvaffaqiyatli yakunlandi. Avval barja ilgakli langar bilan tutib olindi — langar to‘pdan otib yuborildi. So‘ng qiyin ahvoldagi ishchilar tomon arqon orqali qutqaruv savatchasi[ingl.] tushirildi. Dastlab langar va savatchaning arqonlari chigallashib qoldi. Qutqaruvchi Red Xill[ingl.] tugunlarni yechish uchun arqon ustidan emaklab borishiga to‘g‘ri keldi. 2021-yil holatiga ko‘ra, barja hamon daryoning tez oqimli qismida turardi, ammo 2019-yilda kuchli bo‘ron shamoli uni sharsharaga deyarli 50 m yaqinroqqa surib qo‘ygan.
Muz bo‘ylab ko‘tarilish
2015-yil yanvarida Uill Gedd (Will Gadd) tarixda ilk marta qisman muzlagan sharshara bo‘ylab yuqoriga ko‘tarildi. Yanvarda sharshara atrofidagi havoning o‘rtacha harorati Farengeyt shkalasi bo‘yicha 16 dan 32 darajagacha (Selsiy bo‘yicha −9 dan 0 darajagacha) bo‘ladi. Bu sharsharaning to‘liq muzlashiga olib kelmaydi, ammo qattiq sovuqda uning chetlarida muz qatlamlari paydo bo‘ladi. Gedd ko‘tarilish uchun ana shu muz bo‘rtmalaridan foydalangan.
Sharshara zamondoshlar nigohida
Dahshatdan ulug‘vorlikkacha
Sharshara haqidagi dastlabki taʼriflar, jumladan, uni birinchi bo‘lib ko‘rgan sayohatchilarning qaydlari g‘amgin va vahimali ohanglarga boy: tashrif buyurganlar jilovlab bo‘lmaydigan tabiat qudratidan hayratga tushgan. Bunday hikoyalar o‘z davri ruhiga mos bo‘lib, XVIII asrda shakllangan gotika adabiyoti janriga kirardi. 1688 va 1720-yillarda sharsharani ko‘rgan Lui-Arman de Laontan hamda Pyer-Fransua de Sharlevuaning qaydlari shunday edi. Ko‘rilgan manzaradan tug‘ilgan qo‘rquv badiiy asarlarga ham ko‘chdi. Masalan, shoir va ornitolog Aleksandr Uilson sharsharani shunday tasvirlagan: «Gumburlagan, g‘azabli bu manzara // Birdan ko‘zimiz oldida dahshatli ulug‘vorligi bilan namoyon bo‘ldi; // Go‘yo tilimizni lol qoldirib, // Qalbimizni vahima va bezovtalikka to‘ldirdi.».

Shu bilan birga, XVIII asr oxiridan ko‘plab mualliflar sharsharani «Ulug‘vorlik» (ingl. Sublime» tushunchasi bilan tavsiflay boshladi. Antik davrda vujudga kelib, Maʼrifatparvarlik davrida G‘arbiy Yevropa mutafakkirlari asarlarida yangidan taʼriflangan ushbu falsafiy tushuncha Xudo yaratgan, ham qo‘rqinchli, ham muqaddas, ham buyuk hodisani anglatardi. Sharshara oddiy «go‘zal» deb atash uchun haddan tashqari ulkan va qudratli tabiat hodisasi sifatida talqin etildi. Niagaraning ulug‘vorligi haqida birinchi bo‘lib Krevkyor yozgan, biroq uning shaxsiy yozishmalari mazmuni uzoq vaqt nomaʼlumligicha qolgan. 1787-yilda britaniyalik zobit Jon Enis (John Enys) yozgan hisobotlar keng tarqaldi. U nafaqat sharsharaning ulug‘vorligi haqida yozdi, balki bu atamani izohlagan risolaga — Edmund Berk asariga ham murojaat qildi..
XIX asrda Niagara sharsharasiga nisbatan «ulug‘vor» taʼrifi o‘ziga xos qolip iboraga aylandi. Undan sanʼatkorlar bilan birga jurnalistlar va tadbirkorlar ham foydalana boshlashdi. Texnologiyalar rivojlangani sari bu so‘z o‘zining dastlabki maʼnosini yo‘qotdi: «sanoat ulug‘vorligi», «elektr ulug‘vorligi» kabi iboralar paydo bo‘ldi.
Adabiyot klassiklarining taassurotlari
1821-yilda, ijodiy faoliyatining boshida, Niagaraga Ketrin Sedjvik — ilk romantizm vakili bo‘lgan amerikalik yozuvchi tashrif buyurdi. U kanyon tubida, sharshara etagida turib, «ko‘z o‘ngida namoyon bo‘lgan manzaraning butun go‘zalligi va ulug‘vorligini so‘z bilan ifodalab bo‘lmasligidan» deb shikoyat qilgan. Xuddi shunday tuyg‘ularni shoir va balladalar Tomas Mur ham his etgan. U onasiga yozgan xatida bu manzarani tasvirlash uchun yangi til kerakligini tan olgan. «Ko‘z oldimda ochilgan manzaraning tobora ortayotgan shuhrati», — deb eslagan Mur, — «tez orada butun ongimni egalladi, kun sayin yangi go‘zallik yoki mo‘jizani namoyon etib, tabiat yoxud sanʼatdagi barcha eng ulug‘vor narsalar kabi g‘amgin, yuksak fikrlarni uyg‘otdi.»».
XIX asrda Niagara sharsharasining go‘zalligiga Nataniel Gotorn, Garriyet Bicher-Stou, Lidiya Sigurni, Genri Jeyms, Jek London va Amerika adabiyotining boshqa klassiklari ham qoyil qolgan. Ingliz yozuvchisi Charlz Dikkens Niagara sharsharasiga ikki marta — 1842 va 1867-yillarda tashrif buyurgan. Uning dunyoning ko‘plab tillariga tarjima qilingan «Amerika qaydlari»[ingl.] asarida Yangi dunyoga birinchi safari haqidagi taassurotlari bayon etilgan. Aprelning tumanli va izg‘irin tongida Amerika sharsharasi yonida poyezddan tushgan muallif parom bilan Kanada qirg‘og‘iga zo‘rg‘a o‘tadi. U jiqqa ho‘l bo‘lgan va yaqin atrofdagi sharsharaning shovqinidan karaxt tortgan edi. Faqat Teybl-Rok (Table Rock) qoyasiga yetib borgach, u «bu ulkan manzaradan taralgan osoyishtalikni». «, ruhiy xotirjamlikni, sokinlikni, o‘tganlar xotirasini, abadiy orom va baxt haqidagi yuksak o‘ylarni his etdi — unda na qorong‘i xavotir, na qo‘rquv bor edi», — deb eslagan Dikkens.
Fantast yozuvchi Gerbert Uells 1906-yilda, u yerda elektr stansiyalari allaqachon faol ishlayotgan paytda Niagaraga bordi. O‘sha yil iyul oyida «Amerikaning kelajagi» ocherkida (ingl. The Future in America: A Search after Realities) jurnalning Harper’s sahifalarida eʼlon qilingan matnida, Uells sharsharaning tabiiy go‘zalligidan ko‘ra, tinimsiz quyilayotgan ulkan suv oqimini inson ehtiyojlari uchun ishlatishga qaratilgan eng yangi «insoniyat yutuqlari» undan kuchliroq taassurot qoldirganini tan oldi. «Dinamo mashinalari va Niagara Falls Power kompaniyasining turbinalari menda “Shamollar g‘ori”ga qaraganda ancha chuqurroq taassurot uyg‘otdi», — deb yozgan Uells.
Detektiv Sherlok Xolms haqidagi hikoyalar muallifi Artur Konan Doyl sharsharaga ikki marta — 1894 va 1922-yillarda kelgan. Yozuvchining rafiqasi va farzandlari bilan qilgan ikkinchi safari xotiralari «Amerikadagi sarguzashtlarimiz» ocherkida saqlangan (ingl. Our American Adventure, 1923). Yozuvchi Kanada qirg‘og‘ida davlat energetika tizimining rivojlanganidan hayratga tushdi: bunday holat bungacha dunyoning hech bir mamlakatida kuzatilmagan edi. U bu tashabbusda «amaliy sotsializm» yutug‘ini ko‘rdi. O‘zidan oldingi mualliflar singari Konan Doyl ham sharshara qudratini so‘z bilan tasvirlab bo‘lmasligini taʼkidladi. «Niagaraning ulkan qudratini va u uyg‘otadigan taassurotni hech qachon so‘z bilan ifodalab bo‘lmagan va bo‘lmaydi ham», — deya xulosa qilgan muallif.
Tasviriy sanʼatda


Niagara sharsharasining ilk tasvirlarini Amerika qitʼasida hech qachon bo‘lmagan musavvirlar yaratgan. Ular foydalangan yagona dastlabki manba ruhoniy Lui Enpenning sharshara haqidagi taʼrifi edi. Ruhoniyning matniga nomaʼlum rassom chizgan surat ilova qilingan bo‘lib, bu rassom ham, aftidan, sharsharani o‘z ko‘zi bilan ko‘rmagan. Masalan, Sebastyan Leklerk o‘zining gravyurasida Elie enlevé dans un char de feu (taxminan 1706-yil) Ilyos payg‘ambarni olovli aravada sharshara fonida ketayotgan holda tasvirlagan. Sharshara nisbati Enpen suratidagi kabi haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi. German Mollning «Qunduzlar xaritasi» deb atalgan rasmi (ingl. Beaver map) Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy qismi geografik xaritasiga bezak sifatida qo‘shilgan. Unda muallif qunduzlarni balandligi meʼyordan ortiq, eni esa haddan tashqari tor qilib chizilgan Niagara sharsharasi etagida to‘g‘on qurayotgan holatda tasvirlagan — bu manzara haqiqatdan ancha yiroq edi.
Niagara sharsharasini tasvirlashga ixtisoslashgan birinchi amerikalik manzara rassomi Jon Vanderlin bo‘ldi. U 1802—1804-yillarda bir nechta kartina yaratgan, ulardan ayrimlari ancha katta hajmli edi. 1804-yilda Jon Trambull bir necha eskiz ishlagan va keyinchalik ular asosida «Britaniya tomonidagi baland qirg‘oqdan Niagara sharsharasining ko‘rinishi» kartinasini yaratgan (ingl. Niagara Falls from an Upper Bank on the British Side).
Amerika jamiyatida maʼlum muvaffaqiyat qozongan asarlardan biri «Niagara sharsharasining uzoqdan ko‘rinishi» (ingl. A Distant View of the Falls of Niagara, 1830) bo‘lib, uni rassom Tomas Koul yaratgan. Keyinchalik Gudzon daryosi maktabiga asos solgan manzara ustasi sharsharalarni kuz faslida, romantik va ulug‘vor ruhda tasvirlagan. U o‘sha paytga kelib daryoning ikkala qirg‘og‘ida ko‘paygan xo‘jalik binolari va mehmonxonalarni ko‘rsatmagan, buning o‘rniga tegilmagan o‘rmon hamda kanyon ustida osilib turgan qoyadan suvning qulashini yolg‘iz tomosha qilayotgan ikki mahalliy hindu qiyofasini qo‘shgan. Yangi dunyo tub aholisining romantik qiyofasi — amerikaliklarning «olijanob yovvoyi» tasavvuri — o‘sha davrdagi ko‘plab mahalliy rassomlarga xos edi. Sharshara fonida hindular Tomas Devis[ingl.] (1762, 1766), Iogann Fyusli (1776), Ayzek Ueld[ingl.] (1799) va boshqa mualliflarning asarlarida uchraydi. Vaholanki, AQSh mustaqilligining ilk yillaridanoq hindular kamsitilgan va doimiy yashab kelgan hududlaridan siqib chiqarilgan.
1830-yillarning boshidan AQSh va Yevropaning yirik shaharlarida tabiat manzaralarini panoramali installyatsiyalar shaklida namoyish etish urf bo‘ldi. Turli fasllar va har xil rakurslarda sharsharani tasvirlagan ushbu janrning eng mashhur vakili nemis kelib chiqishli amerikalik Godfri Frankenshteyn (Godfrey Frankenstein) edi. U yaratgan kartinalar ketma-ket almashib turadigan tomosha 1853—1857-yillarda Nyu-Yorkdagi Brodveyda 1853—1857-yillarda katta mashhurlikka erishdi.
1857-yil may oyida Nyu-York sanʼat galereyasida namoyish etilgan Frederik Chyorchning ««Niagara» kartinasi katta shov-shuv uyg‘otdi: ko‘rgazmaga faqat birinchi haftaning o‘zida 100 mingdan ortiq odam tashrif buyurdi. Rassom sharsharani fotosuratga xos aniqlik bilan tasvirlab, shiddatli oqimning gidrodinamikasiga alohida sinchkovlik bilan eʼtibor qaratdi — ungacha hech kim bunday qilmagan edi. Muallif tanlagan nuqtai nazar ham yangilik bo‘ldi: u go‘yoki qulayotgan suv chetidan sal yuqorida joylashgan, aslida mavjud bo‘lmagan quruqlikdan qarayotgandek tasvir yaratdi. Kartinada madaniy artefaktlar deyarli yo‘q; faqat Echki orolining g‘arbiy uchidagi Terrapin minorasi zo‘rg‘a ko‘zga tashlanadi. Tanqidchilar ham, tomoshabinlar ham asarni katta zavq bilan kutib oldi. Tanqidchilarga ko‘ra, kartinada Jon Ryoskinning «Zamonaviy rassomlar» asaridagi nazariy g‘oyalar o‘z ifodasini topgan. Ko‘rgazma ochilganidan ko‘p o‘tmay uni ko‘rgan Ryoskin kartinada chizilgan kamalak derazadan tushgan quyosh nuri aksi emas, haqiqatan ham rangtasvir mahsuli ekaniga ishonolmagan. Nyu-Yorkdan so‘ng kartina Angliyada va AQShning bir qancha shaharlarida namoyish etildi, keyin esa o‘sha davr uchun rekord summa — 12,5 ming dollarga sotildi. Chyorchning yana bir mashhur asari — «Amerika tomonidan Niagara sharsharasi» kartinasi 1867-yilda yaratilgan.
- Rassomlar asarlari
- German Moll. «Qunduzlar xaritasi» (1715)
- Elizabet Simko[ingl.]. «Niagara sharsharasi, Ontario» (1792)
- Jon Vanderlin. «Niagara sharsharasining ko‘rinishi» (taxm. 1803)
- Jak-Ippolit van der Byurx. «Niagara sharsharasi ostidagi boshpana» (taxm. 1841)
- Albert Birshtadt. «Niagara sharsharasining pastdan ko‘rinishi» (1869)
Fotografiyada
Niagara sharsharasini birinchi bo‘lib suratga olgan odam britaniyalik kon muhandisi va kimyogar olim Xyu Li Pattinson[ingl.] edi. 1840-yilda u foydali qazilmalarni o‘zlashtirish imkoniyatlarini o‘rganish maqsadida Nyu-York shtati bo‘ylab sayohat qildi. Safar davomida sharsharaga ham borib, «Taqa» va Clifton House mehmonxonasi tasvirlangan ikkita havaskorlik dagerotipini yaratdi.
XIX asrda sharsharani suratga olishga ixtisoslashgan eng mashhur fotograflardan biri Kanadada tug‘ilgan amerikalik Jorj Barker[ingl.] edi. U 1863-yilda Nyu-York shtatidagi Niagara-Folsda 1863-yilda fotostudiya ochgan va ko‘p yillar davomida stereotasvirlar yaratish bilan shug‘ullangan. 1866-yilda Amerika fotograflari assotsiatsiyasi (Photographers Association of America) Barkerga manzara fotografiyasi bo‘yicha oltin medal bergan. 1870-yilda uning fotostudiyasi yong‘indan katta zarar ko‘rgan, ammo negativlarning aksariyatini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lishgan. Barkerning ayrim ishlari Metropoliten sanʼat muzeyi, Milliy sanʼat galereyasi, Chikago sanʼat instituti, Smitson Amerika sanʼat muzeyi va boshqa muzeylarning ekspozitsiyalarida namoyish etiladi.
Panorama
Adabiyotlar
- Alexander, Jeff. Pandora's Locks: The Opening of the Great Lakes-St. Lawrence Seaway. — Michigan State University Press, 2011. — 431 p. — ISBN 978-0870138720.
- American Institute Of Electrical Enginee. The Niagara Falls Electrical Handbook: Being a Guide for Visitors From Abroad Attending the International Electrical Congress, St. Louis, Mo., September, 1904. — Palala Press, 2015. — 226 p. — ISBN 978-1341051111.
- Arrington, Joseph Earl. Godfrey N. Frankenstein's Moving Panorama of Niagara Falls // New York History. — 1968. — Vol. 49, no. 2. — P. 169—199.
- Berton, Pierre. Niagara: A History of the Falls. — State University of New York Press, 2009. — 481 p. — ISBN 978-1438429281.
- Blackwell, E.R.; Allen, Z. On the Volume of the Niagara River, as deduced from measurements made in 1841 // American Journal of Science. — 1843. — Vol. 46. — P. 67—73.
- Bogart, John. Report on the outline of the crest of the Falls of Niagara in 1890 and the recession of the falls since 1842. // NY Comm St Reservation at Niagara, Annual Report. — 1891. — Vol. 7. — P. 89—116.
- Brett, Carlton E.; Tepper, D. H.; Goodman, W. M.; LoDuca, S. T.; Bea-Yeh. Eckert. Revised stratigraphy and correlations of the Niagaran provincial series (Medina, Clinton, and Lockport groups) in the type area of western New York // U.S. Geological Bulletin. — 1995. — No. 2086. — doi:10.3133/b2086.
- Bowman, Donna Janell. King of the Tightrope: When the Great Blondin Ruled Niagara. — Peachtree Publishing Company, 2019. — 2019 p. — ISBN 978-1561459377.
- Burke, James. The Life of Thomas Moore. Centenary Ed. — Dublin : James Duffy and Sons, 1879. — 262 p.
- Calkin, Parker E.; Brett, Carlton E. Ancestral Niagara River drainage: Stratigraphic and paleontologic setting // GSA Bulletin. — 1978. — Vol. 89, no. 8. — P. 1140—1154. — doi:10.1130/0016-7606(1978)89.
- Calkin, Parker; Wilkinson, Thomas A. Glacial and Engineering Geology Aspects of the Niagara Falls and Gorge. — В: Field Trip Guidebook // New York State Geological Association. 54th Annual Meeting. — 1982. — P. 247—282.
- Carr, Jamie M. Niagaras of Ink: Famous Writers at the Falls. — Excelsior Editions, 2020. — 204 p. — ISBN 978-1438479989.
- Carter, Kenneth. Buzz!: Inside the Minds of Thrill-Seekers, Daredevils, and Adrenaline Junkies. — Cambridge University Press, 2019. — 242 p. — ISBN 978-1108738101.
- Chambers, Melanie. Frommer's Niagara Region. — Frommers, 2008. — 240 p. — ISBN 978-0470153246.
- Champlain, Samuel de. Voyages of Samuel de Champlain. — Outlook Verlag, 2018. — 250 p. — ISBN 978-3734017773.
- Cooper, Christopher. The Truth About Tesla: The Myth of the Lone Genius in the History of Innovation. — Race Point Publishing, 2018. — 200 p. — ISBN 978-1631065798.
- Corrigan, Patricia; Nash, Geoffrey H. Extreme Earth: Waterfalls. — Chelsea House Publications, 2007. — 146 p. — ISBN 978-0816064366.
- Curl, James Stevens; Wilson, Susan. The Oxford Dictionary of Architecture. — 3rd edition. — Oxford University Press, 2016. — 896 p. — ISBN 978-0199674992.
- Dillaway, Diana. Power Failure: Politics, Patronage, And the Economic Future of Buffalo, New York. — Prometheus, 2006. — 266 p. — ISBN 978-1591024002.
- DiPietro, Joseph A. Geology and Landscape Evolution: General Principles Applied to the United States. — Elsevier, 2018. — 636 p. — ISBN 978-0128111918.
- Dombrowski, Joel A. Moon Niagara Falls: With Buffalo. — Moon Travel, 2020. — 200 p. — ISBN 978-1640493926.
- Dow, Charles Mason. Anthology and Bibliography of Niagara Falls. — State of New York, 1921. — Vol. 1.
- Dumych, Daniel M. Niagara Falls: Volume II. — Arcadia Publishing, 1998. — 128 p. — ISBN 978-0738557854.
- Eisenstadt, Peter; Moss, Laura-Eve; Huxley, Carole F. Encyclopedia of New York State. — Syracuse University Press, 2005. — 2000 p. — ISBN 978-0815608080.
- Fram, Mark (Author); Weiler, John (Editor). Continuity With Change: Planning for the Conservation of Man-Made Heritage. — Dundurn Pr Ltd, 1984. — ISBN 978-0919670877.
- Gardiner, James Terry (Ed.); New York (State). Special Report of New York State Survey on the Preservation of the Scenery of Niagara Falls. — C. Van Benthuysen & sons, 1880.
- Goldman, Mark. High Hopes: The Rise and Decline of Buffalo, New York. — State University of New York Press, 1983. — 324 p. — ISBN 978-0873957342.
- Goldstone, Lawrence. Birdmen: The Wright Brothers, Glenn Curtiss, and the Battle to Control the Skies. — Ballantine Books, imprint of Random House, 2014. — 448 p. — ISBN 978-0345538031.
- Tammis Groft (Editor); Mackay, Mary Alice. Albany Institute of History & Art: 200 Years of Collecting. — Hudson Hills, 1998. — 328 p. — ISBN 978-1555951009.
- Gromosiak, Paul; Stoianoff, Christopher. Niagara Falls: 1850-2000. — Arcadia Publishing Library Editions, 2012. — 130 p. — ISBN 978-1531650971.
- Hall, Roger; Westfall, William; MacDowell, Laurel Sefton. Patterns of the Past: Interpreting Ontario's History. — Dundurn, 1996. — 408 p. — ISBN 978-1550020342.
- Halpenny, Francess G.; Hamelin, Jean (eds). Dictionary of Canadian Biography. — University of Toronto Press, 1988. — Т. VII. — 1088 p. — ISBN 978-0802034526.
- Hampton, Howard. Public Power: Energy Production in the 21st Century. — Insomniac Press, 2009. — 299 p. — ISBN 978-1897414880.
- Holley, George Washington. Niagara. Its History & Geology, Incidents & Poetry. — Sheldon, 1872. — 165 p.
- International Joint Commission. The boundary Water Treaty of 1909. — International Joint Commission, 2016. — ISBN 978-0-9970448-0-5.
- Irwin, William R. The New Niagara: Tourism, Technology, and the Landscape of Niagara Falls, 1776—1917. — Penn State University Press, 1996. — 300 p. — ISBN 978-0271015934.
- Johnson, Paul E. Sam Patch, the Famous Jumper. — Hill and Wang, 2004. — 256 p. — ISBN 978-0809083886.
- Kearney, Mark; Ray, Randy. The Great Canadian Trivia Book 2. — Dundurn, 1998. — 264 p. — ISBN 978-0888821973.
- Kennedy, J. Gerald (Ed.); Person, Leland S. (Ed.). The Oxford History of the Novel in English. — Oxford University Press, 2014. — Vol. 5: The American Novel to 1870. — 656 p. — ISBN 978-0195385359.
- Khatri, Vikas. 101 Wonders of the World. — Om Books International, 2011. — 128 p. — ISBN 978-9380070780.
- Kostoff, Robert. Nuggets of Niagara County history. — iUniverse, 2003. — 184 p. — ISBN 978-0595280889.
- Kowsky, Francis R. Country, Park & City: The Architecture and Life of Calvert Vaux. — Oxford University Press, 1998. — 392 p. — ISBN 978-0195114959.
- LaMoreaux, Philip E.; LaMoreaux, James W.; Soliman, Mostafa M.; Memon, Bashir A.; Assaad, Fakhry A. Environmental Hydrogeology. — CRC Press, 2008. — 375 p. — ISBN 978-1420054859.
- Larkin, Janet Dorothy. Overcoming Niagara: Canals, Commerce, and Tourism in the Niagara-Great Lakes Borderland Region, 1792–1837. — SUNY Press, 2018. — 300 p. — ISBN 978-1438468235.
- Livingston, Sonja. Ladies Night at the Dreamland. — University of Georgia Press, 2016. — 216 p. — ISBN 978-0820349138.
- Macfarlane, Daniel. Fixing Niagara Falls: Environment, Energy, and Engineers at the World’s Most Famous Waterfall. — University of British Columbia Press, 2020. — 274 p. — ISBN 978-0774864220.
- Mansfield, John Brandt (Ed). History of the Great Lakes.. — J.H. Beers & Company, 1899.
- Martin, Justin. Genius of Place: The Life of Frederick Law Olmsted. — Da Capo Press, imprint of Hachette, 2012. — 496 p. — ISBN 978-0306821486.
- Maude, John. Visit to the Falls of Niagara in 1800. — Longmans, Rees, Orme, Brown & Green, 1826. — 313 p.
- McCullough, David. The Great Bridge: The Epic Story of the Building of the Brooklyn Bridge. — Simon & Schuster, 2012. — 608 p. — ISBN 978-1451683233.
- Mullins, G. W.; Hause, C. L. Supernatural Tales Of The Native American Indians. — Light Of The Moon Publishing, 2017. — 260 p. — ISBN 978-1640077195.
- Nye, David E. American Technological Sublime. — MIT Press, 1994. — 384 p. — ISBN 978-0262140560.
- Pierson, Ruth Roach; Chaudhuri, Nupur; McAuley, Beth (eds). Nation, Empire, Colony: Historicizing Gender and Race. — Indiana University Press, 1998. — 328 p. — ISBN 978-0253211910.
- Pohl, Frances K. Framing America: A Social History of American Art. — Thames & Hudson, 2007. — 600 p. — ISBN 978-0500287156.
- Revie, Linda L. The Niagara Companion: Explorers, Artists, and Writers at the Falls, from Discovery through the Twentieth Century. — Wilfrid Laurier University Press, 2003. — 222 p. — ISBN 978-0889204331.
- Routte, Jane Carroll; Barnell, Ann Greenman. Canada. — Teacher Created Resources, 2004. — 176 p. — ISBN 978-0743936309.
- Shields, Rob. Places on the Margin: Alternative Geographies of Modernity. — Routledge, 2016. — 352 p. — ISBN 978-1138142046.
- Severance, Frank Hayward. Studies of the Niagara Frontier. — Buffalo, NY : Buffalo historical society, 1911. — 437 p.
- Simons, Lisa M. Bolt. Niagara Falls. — Focus Readers, 2018. — ISBN 978-1635175165.
- Stewart, George R. Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States. — NYRB Classics, 2008. — 432 p. — ISBN 978-1590172735.
- Strand, Ginger. Inventing Niagara: Beauty, Power, and Lies. — Simon & Schuster, 2008. — 352 p. — ISBN 978-1416546566.
- Sweda, Jennifer Erica. Exploring Travel and Tourism: Essays on Journeys and Destinations. — Cambridge Scholars Publishing, 2012. — 245 p. — ISBN 978-1443837941.
- Tesmer, Irving H.; Bastedo, Jerold C. Colossal Cataract: The Geologic History of Niagara Falls. — SUNY Press, 1981. — 219 p. — ISBN 978-0873955225.
- Troyano, Leonardo Fernyyndez. Bridge Engineering: A Global Perspective. — Thomas Telford, 2003. — 775 p. — ISBN 978-0727732156.
- Vanderwilt, Dirk. Niagara Falls: With the Niagara Parks, Clifton Hill, and Other Area Attractions. — Channel Lake, 2007. — 200 p. — ISBN 978-0979204371.
- Walker, Dorothy. A Village In The Shadows: The Remarkable Story of St Davids, Ontario. — Friesen Press, 2018. — 180 p. — ISBN 978-1525522512.
- White, Marian Emily. Iroquois Culture History in the Niagara Frontier Area of New York State. — Literary Licensing, LLC, 2012. — 164 p. — ISBN 978-1258493219.
- Wilson, Alexander; Grosart, Alexander B. (Ed.). Memoir and remains of Alexander Wilson, the American ornithologist. — Alex. Gardner, 1876.
- Woyce, Kevin. Niagara: The Falls and the River: An Illustrated History. — Kevin Woyce, 2015. — 186 p. — ISBN 978-0692522523.
Havolalar
- Niagara sharsharasining rasmiy veb-sayti (ingl.). Murojaat qilingan sana: 22-fevral 2007-yil. Arxivlangan: 14-mart 2010-yil.
- Niagara sharsharasi — Thunder Alley (ingl.). Murojaat qilingan sana: 17-sentabr 2006-yil. Arxivlangan: 22-avgust 2006-yil.
- Niagara sharsharasi tarixi (ingl.). Murojaat qilingan sana: 29-noyabr 2019-yil. Arxivlangan: 25-sentabr 2019-yil.
1954-yilda Niagara sharsharasi qirg‘og‘ining halokatli qulab tushishi
1901-yilda Niagara sharsharasi etagida oqim bo‘ylab suzish videosi
Devid Kopperfildning Niagara sharsharasidagi fokusi

