Tayfun nima

1980—2005-yillarda Tinch okeanidagi tayfunlar harakat yo‘nalishlarining umumlashtirilgan sxemasi

Tayfun (kelib chiqishi xitoycha an’anaviy yozuvda 颱風, soddalashtirilgan yozuvda 台风, pinyin táifēng, yaponcha 台風 (taifū) — «kuchli shamol» degan ma’noni anglatadi; yoki ingliz tili orqali qadimgi yunoncha Τυφῶν — Tifon (bo‘ronlar va shamollar timsoli bo‘lgan afsonaviy maxluq) nomidan kelib chiqqan), eskirgan nomi tifon — tropik siklonning shimoli-g‘arbiy Tinch okeani hududida keng tarqalgan turi. Tayfunlar markazida dengiz sathidagi havo bosimi eng past qiymatga tushib, 650 mm simob ustunigacha yetishi mumkin («Tip», 1979).

Rivojlangan tayfun — radiusi 500 km gacha yetadigan, baland devor shaklidagi to‘p-to‘p yomg‘ir bulutlaridan tashkil topgan kuchli girdob. Uning markazida ochiq hudud yoki patsimon bulutlardan iborat «bo‘ron ko‘zi» joylashadi; uning diametri 20 dan 40 km gacha bo‘ladi.

Tayfunning butun tizim sifatidagi harakat tezligi yo‘lining so‘nggi qismlarida 30 dan 50 km/soatgacha bo‘ladi, ba’zan 100 km/soatga yetadi. Tayfun ichidagi shamol tezligi ancha yuqori: rivojlangan tayfunlarning ko‘pchiligida 30 m/s dan oshadi, nihoyatda kuchli tayfunlarda esa 100 m/s ga yetishi mumkin (1961[xit.]).

Har yili o‘rtacha 30 ga yaqin tayfun shakllanadi. Yer yuzidagi barcha tropik siklonlarning uchdan bir qismi paydo bo‘ladigan tayfunlar hududi g‘arbda Sharqiy Osiyo qirg‘oqlari, janubda ekvator va sharqda sanani o‘zgartirish chizig‘i bilan chegaralangan. Tayfunlarning aksariyati maydan noyabrgacha shakllansa-da, ular yilning boshqa oylarida ham yuz beradi. Ayniqsa, 1991-yilgi tayfunlar mavsumi[ingl.] juda vayronkor bo‘lgan: o‘sha paytda Yaponiya qirg‘oqlari yaqinida bir nechta tayfun kuzatilgan, ulardagi bosim 870—878 mbar.

Rossiyaning Uzoq Sharq qirg‘oqlariga tayfunlar, odatda, asosiy zarbasi Koreya, Yaponiya va Ryukyu orollariga tekkanidan so‘ng yetib boradi. Tayfunlardan eng ko‘p zarar ko‘radigan hududlar — Kuril orollari, Saxalin, Kamchatka o‘lkasi va Primorye o‘lkasi.

Tashqi videofayllar
«Bolaven» tayfunining qirg‘oqdagi oqibatlari: Primorye o‘lkasining Livadiya posyolkasi, 2012-yil

Eng kuchli tayfunlar

Sana Ofat yuz bergan hudud Tayfun Halok bo‘lganlar soni
18-sentabr 1906-yil Britaniya Gonkongi Gonkong tayfuni taxminan 15 000
13-noyabr 1970-yil Sharqiy Pokiston, Hindiston Bxola 300 mingdan 500 minggacha
2-8-avgust 1981-yil Yaponiya, SSSR (Saxalin, Kuril orollari, Xabarovsk va Primorye o‘lkalari), shimoli-sharqiy Xitoy Fillis Noma’lum
2-sentabr 1984-yil Filippin Ayk 1363
20-oktabr — 7-noyabr 1995-yil Filippin Anjela (Rozin) 936
31-iyul — 1-avgust 1996-yil Tayvan Xerb 400
2—3-noyabr 1997-yil Vyetnam, Tailand Linda 3 500
17-sentabr — 23-oktabr 1998-yil Filippin Vikki, Zeb, Bebs >1 000
10 — 15-dekabr 1998-yil markaziy Vyetnam, Filippin Feyt >45
5 — 9-sentabr 2005-yil Yaponiya Nabi >20
10 — 11-avgust 2006-yil Xitoy Saomay 134
14-oktabr — 13-noyabr 2007-yil Vyetnam Lekima va boshqalar 155
7-avgust — 10-avgust 2009-yil Filippin, Tayvan, Xitoyning janubi-sharqiy qirg‘og‘i Morakot >700
21-sentabr — 24-sentabr 2013-yil Xitoy Usagi[ingl.] 50
8-noyabr 2013-yil Filippin, Vyetnam, Xitoy Xayyan 5680
12-oktabr 2019-yil Yaponiya Xagibis >79
24-sentabr 2025-yil Tayvan, Filippin, Xitoy (Gonkong, Makao, materik qismi) Ragasa >100

Adabiyotlar

Havolalar