
Tayfun (kelib chiqishi xitoycha an’anaviy yozuvda 颱風, soddalashtirilgan yozuvda 台风, pinyin táifēng, yaponcha 台風 (taifū) — «kuchli shamol» degan ma’noni anglatadi; yoki ingliz tili orqali qadimgi yunoncha Τυφῶν — Tifon (bo‘ronlar va shamollar timsoli bo‘lgan afsonaviy maxluq) nomidan kelib chiqqan), eskirgan nomi tifon — tropik siklonning shimoli-g‘arbiy Tinch okeani hududida keng tarqalgan turi. Tayfunlar markazida dengiz sathidagi havo bosimi eng past qiymatga tushib, 650 mm simob ustunigacha yetishi mumkin («Tip», 1979).
Rivojlangan tayfun — radiusi 500 km gacha yetadigan, baland devor shaklidagi to‘p-to‘p yomg‘ir bulutlaridan tashkil topgan kuchli girdob. Uning markazida ochiq hudud yoki patsimon bulutlardan iborat «bo‘ron ko‘zi» joylashadi; uning diametri 20 dan 40 km gacha bo‘ladi.
Tayfunning butun tizim sifatidagi harakat tezligi yo‘lining so‘nggi qismlarida 30 dan 50 km/soatgacha bo‘ladi, ba’zan 100 km/soatga yetadi. Tayfun ichidagi shamol tezligi ancha yuqori: rivojlangan tayfunlarning ko‘pchiligida 30 m/s dan oshadi, nihoyatda kuchli tayfunlarda esa 100 m/s ga yetishi mumkin (1961[xit.]).
Har yili o‘rtacha 30 ga yaqin tayfun shakllanadi. Yer yuzidagi barcha tropik siklonlarning uchdan bir qismi paydo bo‘ladigan tayfunlar hududi g‘arbda Sharqiy Osiyo qirg‘oqlari, janubda ekvator va sharqda sanani o‘zgartirish chizig‘i bilan chegaralangan. Tayfunlarning aksariyati maydan noyabrgacha shakllansa-da, ular yilning boshqa oylarida ham yuz beradi. Ayniqsa, 1991-yilgi tayfunlar mavsumi[ingl.] juda vayronkor bo‘lgan: o‘sha paytda Yaponiya qirg‘oqlari yaqinida bir nechta tayfun kuzatilgan, ulardagi bosim 870—878 mbar.
Rossiyaning Uzoq Sharq qirg‘oqlariga tayfunlar, odatda, asosiy zarbasi Koreya, Yaponiya va Ryukyu orollariga tekkanidan so‘ng yetib boradi. Tayfunlardan eng ko‘p zarar ko‘radigan hududlar — Kuril orollari, Saxalin, Kamchatka o‘lkasi va Primorye o‘lkasi.
Eng kuchli tayfunlar
| Sana | Ofat yuz bergan hudud | Tayfun | Halok bo‘lganlar soni |
|---|---|---|---|
| 18-sentabr 1906-yil | Britaniya Gonkongi | Gonkong tayfuni | taxminan 15 000 |
| 13-noyabr 1970-yil | Sharqiy Pokiston, Hindiston | Bxola | 300 mingdan 500 minggacha |
| 2-8-avgust 1981-yil | Yaponiya, SSSR (Saxalin, Kuril orollari, Xabarovsk va Primorye o‘lkalari), shimoli-sharqiy Xitoy | Fillis | Noma’lum |
| 2-sentabr 1984-yil | Filippin | Ayk | 1363 |
| 20-oktabr — 7-noyabr 1995-yil | Filippin | Anjela (Rozin) | 936 |
| 31-iyul — 1-avgust 1996-yil | Tayvan | Xerb | 400 |
| 2—3-noyabr 1997-yil | Vyetnam, Tailand | Linda | 3 500 |
| 17-sentabr — 23-oktabr 1998-yil | Filippin | Vikki, Zeb, Bebs | >1 000 |
| 10 — 15-dekabr 1998-yil | markaziy Vyetnam, Filippin | Feyt | >45 |
| 5 — 9-sentabr 2005-yil | Yaponiya | Nabi | >20 |
| 10 — 11-avgust 2006-yil | Xitoy | Saomay | 134 |
| 14-oktabr — 13-noyabr 2007-yil | Vyetnam | Lekima va boshqalar | 155 |
| 7-avgust — 10-avgust 2009-yil | Filippin, Tayvan, Xitoyning janubi-sharqiy qirg‘og‘i | Morakot | >700 |
| 21-sentabr — 24-sentabr 2013-yil | Xitoy | Usagi[ingl.] | 50 |
| 8-noyabr 2013-yil | Filippin, Vyetnam, Xitoy | Xayyan | 5680 |
| 12-oktabr 2019-yil | Yaponiya | Xagibis | >79 |
| 24-sentabr 2025-yil | Tayvan, Filippin, Xitoy (Gonkong, Makao, materik qismi) | Ragasa | >100 |
Adabiyotlar
- Tifon // Tirik buyuk rus tilining izohli lug‘ati : 4 jildda / muallif-tuzuvchi V. I. Dal. — 2-nashr — Sankt-Peterburg : «M. O. Volf» bosmaxonasi, 1882. — J. 4. — B. 417.
- Tayfun // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Tayfun / B. A. Semenchenko // Katta Rossiya ensiklopediyasi / Ilmiy-tahririy kengash raisi Yu. S. Osipov. Mas’ul muharrir S. L. Kravets. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2016. — J. 31 : Ijtimoiy sheriklik — Televideniye. — B. 593, 594. — 35 000 nusxa — ISBN 978-5-85270-368-2.
- Tayfun / S. P. Xromov // Katta Sovet ensiklopediyasi / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1976. — J. 25 : Strunino — Tixoretsk. — B. 216, 217. — 631 000 nusxa
Havolalar
- Unisys Data (ingl.)
- Dovullar: asosiy atamalar, toifalar va shkalalar. Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limining Hisoblash matematikasi va matematik geofizika instituti. Murojaat sanasi: 4-yanvar 2015-yil. Arxivlangan 13-noyabr 2013-yil.