| Dnepr | |
|---|---|
| belaruscha Dnyapro, ukraincha Dnipro | |
| Dnepr daryosi Kiyevda | |
| Tavsifi | |
| Uzunligi | 2201 км |
| Havzasining maydoni | 504 000 км² |
| Suv sarfi | 1670 м3/с (quyilish joyida) |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | |
| • Joylashuvi | Rojdestvo mavzesi, Bocharovo |
| • Balandligi | 220 м |
| • Koordinatalari | 55°52′21″ sh. k. 33°43′27″ shq. u.HGЯO |
| Quyilish joyi | Dnepr limani |
| • Joylashuvi | qishlog‘i yaqinida Ribalche |
| • Balandligi | 0 м |
| • Koordinatalari | 46°29′47″ sh. k. 32°17′14″ shq. u.HGЯO |
| Daryo nishabligi | 0,09 м/км |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Qora dengiz |
|
|
|
| Rossiya | Smolensk viloyati |
| Belarus | Vitebsk viloyati, Mogilyov viloyati, Gomel viloyati |
| Ukraina | Chernigov viloyati, Kiyev viloyati, Kiyev, Cherkassi viloyati, Kirovograd viloyati, Poltava viloyati, Dnepropetrovsk viloyati, Zaporojye viloyati, Xerson viloyati |
| Mamlakatlar | |
| Kodi в GVR | 04010000112105000007040 |
| Raqami в GKGN | 0176642 |
Dnepr (belaruscha Dnyapro, Dnepr, ukraincha Dnipro) — Yevropada uzunligi bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turadigan daryo; u Yevropa daryolari orasida Volga, Dunay va Uraldaryolaridan keyin turadi. Dneprning o‘zani eng uzun bo‘lgan davlat — Ukraina.
Dneprning boshlanish joyidan quyilish joyigacha bo‘lgan tabiiy uzunligi 2285 (2139) km edi. Hozir esa suv omborlari kaskadi qurilib, ko‘p joylarda kema qatnovi yo‘li to‘g‘rilangach, uning uzunligi 2201 km; Ukraina hududida 1121 km, Belarus hududida 595 km (shundan 115 km Belarus bilan Ukraina chegarasidan o‘tadi), Rossiya hududida esa 485 km. Suv yig‘ish havzasi maydoni — 504 000 km², shundan Ukraina hududida 291 400 km². Quyilish joyida o‘rtacha suv sarfi 1670 m3/s. Daryoning nishabligi 0,09 m/km.
Etimologiyasi
Daryo nomining kelib chiqishi haqida bir qancha farazlar mavjud.
- “Dnepr” nomi Sharqiy Yevropadagi boshqa don-, dn- (“daryo, suv”) bilan boshlanuvchi daryo nomlari singari eroniy kelib chiqishga ega. Taklif etilgan etimologiyaga ko‘ra, V. I. Abayev, skifcha Dan-Apr (Δαναπρις), “Dnepr” so‘zma-so‘z “daryo” (dān) + “chuqur” (āpr). Skifcha apr hozirgi osetin tilidagi arf — “chuqur” so‘ziga mos keladi (eroniy tillarda “r” va “p” (“f”) tovushlarining qonuniy metatezasi , yaʼni o‘rin almashishi).
- Dnepr va Dnestr — kelt kelib chiqishiga ega bo‘lgan, umumiy don (“suv”), don-ieper va don-iestero‘zaklaridan yasalgan so‘zlar bo‘lib, tegishlicha “yuqori daryo” va “quyi daryo” maʼnosini bildiradi.
- Dnepr — frakiycha kelib chiqishga ega so‘z.
- “ Dnepr ” so‘zi (qadimgi manbalarda Danapris) turkiy Dinporis so‘ziga borib taqaladi (turkiycha tin — “tinch” va boris — “egri-bugri” so‘zlaridan).
Tabiiy geografiyasi


Uzunligi va oqish yo‘nalishi
Dnepr — sekin va sokin oqadigan tekislik daryosi. O‘zani egri-bugri bo‘lib, tarmoqlar, sayoz toshli o‘tish joylari, orollar, o‘zanlar va sayozliklarhosil qiladi. Uch qismga bo‘linadi: yuqori oqimi — boshlanishidan Kiyevgacha (1320 km), o‘rta oqimi — Kiyevdan Zaporojyegacha (555 km), quyi oqimi esa Zaporojyedan quyilish joyigacha (325 km).
Oqish yo‘nalishi bir necha marta o‘zgaradi: boshlanish joyidan Orshagacha Dnepr janubi-g‘arbga, undan Kiyevgacha to‘g‘ri janubga, Kiyevdan Dnepr shahrigacha janubi-sharqqa oqadi. Zaporojyeda daryoning janubga yo‘nalgan ikkinchi, qisqaroq (uzunligi 90 km) qismi boshlanadi. So‘ngra Dnepr limanigaqarab janubi-g‘arbiy yo‘nalishda oqadi. Shunday qilib, Dnepr Ukraina hududida sharqqa qaragan ulkan yoyga o‘xshash shakl hosil qiladi. Natijada Markaziy Ukrainadan Dnepr orqali Qora dengizgaborish yo‘li ikki baravar uzayadi: Kiyevdan Dnepr quyilish joyigacha to‘g‘ri chiziq bo‘yicha masofa 450 km, daryo bo‘ylab esa 950 km.
Daryo vodiysining kengligi 18 km gacha yetadi. Qayirining kengligi 12 km gacha. Deltasining maydoni — 350 km².
Boshlanishidan Zaporojyegacha (yuqori va o‘rta oqim)
Dnepr o‘z manbaini kichik Mshara botqog‘idan oladi. Bu botqoq Akseninskiy Moxmavzesida, Okovskiy Les o‘rmon massivida va Valday qirlariningjanubiy yonbag‘rida, Bocharovo qishlog‘i yaqinida, Sichyovka tumanida, Smolensk viloyatida, Rossiyadajoylashgan. Valday qirlarining yonbag‘irlaridan shuningdek Volga, G‘arbiy Dvina, Lovat, Syas va Mologadaryolari oqib chiqadi. Dnepr quyiladigan joy — Dnepr–Bug limani (Qora dengiz)..
Yuqori qismida, DorogobujdaDnepr hali kam suvli bo‘lib, o‘rmonli tekislikdan oqadi; kengligi 30 m gacha. U asosan o‘rmon va botqoqliklar bilan qoplangan o‘ng qirg‘og‘idan keladigan suvlar bilan to‘yinadi. Quyiroqda, Dorogobujdan Orshagacha g‘arbga qarab oqadi, 40—120 m gacha kengayadi va yog‘och oqizish uchun yaroqli, suv ko‘payganda esa hatto kemalar qatnovi uchun yaroqlibo‘ladi. Orshadan yuqorida Dnepr devon davriga oid ohaktoshlarnikesib o‘tib, kichik Kobelyatskiye ostonalarinihosil qiladi. Orshadan Kiyevgacha daryo to‘g‘ri janubga oqadi va Rogachyov yaqinida Polesye pasttekisligigachiqadi, Loyevdan boshlab esa Ukraina hududidan oqadi.
Kiyevdan Dnepr shahrigacha daryo Dneprbo‘yi qirlari bilan Dneprbo‘yi pasttekisligichegarasi bo‘ylab oqadi. Bu yerda daryo vodiysi yaqqol asimmetrik: o‘ng yonbag‘irlari tik va baland, chap yonbag‘irlari esa past va yotiq. O‘ng qirg‘oq 100—150 m ko‘tarilib turadi, chuqur vodiylar va jarliklar bilan kesilgan bo‘lib, manzarali tog‘li relyef hosil qiladi. Ana shunday Dnepr tog‘larida Kiyev joylashgan. Undan quyiroqda, Kanevyaqinidagi Chernechya (Taras) tog‘ida Taras Shevchenkoningqabri bor. Chap qirg‘oq past, qumli, ko‘pincha qarag‘ayzor bilan qoplangan; sharqqa tomon keng terrasalarshaklida balandlashadi. Daryo vodiysi kengligi 6—10 km, Pereyaslav va Cherkassi yaqinida hatto 15—18 km; daryoning o‘zi 200—1200 m kenglikda. Cherkassidan quyida Kremenchug suv ombori qurilishidan avval Dnepr tarmoqlanib, orollar hosil qilgan.
Quyidagi ikki shahar — Dnepr va Zaporojye o‘rtasida daryo Ukraina kristall qalqoninikesib o‘tadi. Ilgari aynan shu yerda ostona toshlaribo‘lgan; endilikda ularni Dnepr suv omborining suvlari qoplagan.
Zaporojye — quyilish joyi (quyi oqim)
Quyiroqda, Zaporojyedan keyin Dnepr yiliga 300—400 mm yog‘in tushadigan quruq dasht tekisligiga — Qora dengizbo‘yi pasttekisligiga kirib, asta-sekin janubi-g‘arbga, dengiz tomon oqadi. Zaporojyening Dnepr tumanida o‘zan toraygan joydan pastroqda daryo 2 tarmoqqa ajralib, yirik, qoyali granit orol — Xortitsaniaylanib o‘tadi. Bu yerda Dnepr vodiysining kengligi 4 km, undan keyin 20 km gacha kengayadi.
Ilgari Xortitsadan pastda daryo botqoqli tekislik bo‘ylab ko‘plab o‘zanlardan oqardi. Bahorda va yozgi toshqinlar paytida bu yerlarni suv bosardi. Bunday joylar suv bosadigan qayir botqoqliklarideb ataladi; ular bargli o‘rmon, qamish, qo‘g‘a, suv bosadigan o‘tloqlar, ko‘llar va botqoqliklar bilan qoplangan. Eng yirik qayir botqoqliklari Dnepr bilan uning chap irmog‘i Konka o‘rtasida joylashgan bo‘lib, Velikiy Lug deb atalgan (kengligi 20 km gacha, uzunligi 60 km gacha). Ular Nikopol shahri yaqinidagi tor botqoqli qayirlar orqali ikkinchi yirik majmuadan — Bazavluk qayir botqoqliklaridanajralib turgan. Biroq Dneprda ikkinchi yirik to‘g‘on va katta Kaxovka suv omboriqurilgach, daryo vodiysi o‘zgardi. Hozir Velikiy Lugning deyarli butun hududini, Xortitsa orolining janubi-sharqiy qismidagi va chap qirg‘oqdagi bir necha yuz gektar maydondan tashqari, Kaxovka suv omborining suvlari qoplagan; bu omborni Kaxovka dengizi.
deb ham atashadi. O‘ng irmoq — Bazavluk daryosidan quyida Dnepr vodiysi yana torayadi; qayirining kengligi bu yerda 3—7 km, limanga quyiladigan joyida esa 10 km gacha yetadi. Kaxovka shahrida daryoning ikkala qirg‘og‘i baland ( Nikopol yaqinida 80 m ga yaqin), Kaxovkadan boshlab chap qirg‘oq past bo‘ladi.
Kaxovkadan quyida Dneprning quyilish qismi boshlanadi. Xersondan boshlab daryo tarmoqlanib, katta delta (350 km²) hosil qiladi. Unda ko‘plab orolchalar va ko‘llar bor. Deltaning taxminan 2/3 qismini qayir botqoqliklari, 1/3 qismini esa suv egallaydi.
Dnepr Dnepr–Bug limaniga bir nechta kichik quyilish tarmoqlari orqali quyiladi. Ulardan eng muhimlari Zburivske, Kizilmitske va Bokach yoki Rvach. Oxirgisining chuqurlashtirilishi dengiz teploxodlariga Xersongacha yetib borish imkonini beradi.
Suv yig‘ish maydoni

Dneprning suv rejimi bahorgi kuchli suv ko‘tarilishi, yozgi past suv sathi va vaqti-vaqti bilan yuz beradigan yozgi toshqinlar, kuzda suv sathining muntazam ko‘tarilishi hamda qishki kam suvli davr bilan tavsiflanadi. Havzasining maydoni 504 000 km², shundan Ukraina hududida 291 400 km². Ukraina hududiga Dnepr suv yig‘ish havzasining 48 % dan ortig‘i to‘g‘ri keladi.
Dnepr havzasining yuqori qismi namlik ortiqcha va yetarli bo‘lgan mintaqada (o‘rmon zonasida), o‘rta qismi namlanishi beqaror mintaqada ( o‘rmon-dasht zonasida, dashtningshimolida), quyi qismi esa namlik yetishmaydigan mintaqada (dasht zonasida) joylashgan. Dnepr aralash manbalardan to‘yinadi. Havzaning yuqori qismida qor suvlari asosiy ulushni (taxminan 50 %) tashkil etadi; yomg‘ir va yerosti suvlarining ulushi mos ravishda 20 va 30 %. Pastroqda, dasht zonasida qor suvlarining ulushi 85—90 % gacha ortadi, yerosti suvlari 10—15 % gacha kamayadi, yomg‘ir suvlari esa deyarli ishtirok etmaydi. Dnepr yillik oqimining taxminan 80 % i ko‘p yog‘in tushadigan va bug‘lanish kam bo‘lgan yuqori havzada shakllanadi. Jumladan, yuqori Dnepr Berezina va Soj bilan birga yillik suv hajmining 35 % ini, Pripyat 26 % ini, Desna esa 21 % ini beradi. Kiyev yaqinida daryoning o‘rtacha yillik oqimi 43,4 mlrd m3 (1370 m3/s), quyilish joyida esa 53,5 mlrd m3 (1700 m3/s). Suvning eng katta ulushi (yillik miqdorning 55—57 % i) bahor oylarida (mart–may), qor eriganda Dneprga oqib tushadi; eng kami qishda (12 %). Yozga (iyun–avgust) yillik oqimning 17—21 % i, kuzga (sentabr–noyabr) esa 12—14 % i to‘g‘ri keladi. Ushbu ko‘rsatkichlardan ancha katta og‘ishlar ham bo‘ladi: masalan, Kiyevdagi bahorgi suv oqimi turli yillarda 46 dan 78 % gacha o‘zgaradi.
Daryoning suv rejimi suv omborlari kaskadi qurilgach, sezilarli o‘zgardi: Dnepr to‘g‘onlar va sunʼiy sharsharalar bilan ajratilgan, uzun sunʼiy ko‘llar zanjiriga aylandi. Daryoning tabiiy qismlarining ikki tomonida kanallar qazilib, ko‘plab shlyuzlarqurilgan. Suv omborlari Dnepr suv sathini barqarorlashtiradi, to‘g‘onlardan pastda muz qoplami qisqaroq vaqt saqlanadi. Ammo ularning qurilishi ekologik muvozanatni buzib, suv almashinuvi sharoitlarini tubdan o‘zgartirdi. Tabiiy holatga nisbatan suv almashinuvi 14—30 baravar sekinlashdi.
Irmoqlari


Dneprning irmoqlari soni kattaligi o‘xshash bo‘lgan boshqa daryolarnikiga nisbatan kam. Ular daryo bo‘ylab juda notekis taqsimlangan: eng ko‘p irmoq boshlanish joyidan Kiyevgacha bo‘lgan qismda to‘plangan. Dnepr havzasida 15 380 ta kichik daryo oqadi, bu Ukrainadagi barcha kichik daryolarning taxminan 25 % ini tashkil etadi. Ularning umumiy uzunligi 67 156 km. Shundan uzunligi 10 km dan kam bo‘lgan 13 998 ta daryoning jami uzunligi 35 041 km.
Yuqori qismida, Dorogobuj shahriyaqinida Dnepr hali kichik daryocha. Ukraina hududiga kelib ancha sersuv bo‘ladi, chunki ungacha o‘zining eng yirik irmoqlarini qabul qiladi. Belarus hududida o‘ngdan sersuv Berezina (uzunligi 613 km, suv yig‘ish maydoni 24 530 km²) va chapdan Soj (648 km va 42140 km²), Ukraina hududida esa Pripyat (802 km va 114 300 km²) va Desna (1187 km va 88 840 km²), shuningdek, kichik Teterev va Irpenirmoqlarini qabul qiladi. Ushbu daryolar quyilgach, Dneprning kengligi 700 m, chuqurligi 8 m gacha yetadi. Suv sarfi (daryodan 1 soniyada oqib o‘tadigan suv miqdori) 45 m3 dan, Orsha yaqinida 108 m3 ga, Rogachyov yaqinida esa 1380 m3 — Kiyev yaqinida.
Dneprning o‘rta oqimida qabul qiladigan irmoqlari yuqori oqimdagilarga qaraganda kichikroq va ancha kam suvli. O‘ng irmoqlari: Stugna, Ros va Tyasmin — qisqa bo‘lib, asosan granit asosda o‘yilgan tor o‘zanlardan oqadi. Chap irmoqlari asosan O‘rta Rossiya qirlaridan boshlanib, butun Dneprbo‘yi pasttekisliginikesib o‘tadi; ular uzun, keng, past qirg‘oqli va terrasalidaryolardir. Bular: Trubej, Supoy, Sula (457 km, havzasi — 19 640 km²) va uning Uday, irmog‘i, Psyol (806 km va 22 820 km²), ), Vorskla (421 km va 21 400 km²) hamda Samara (391 km va 23 180 km²). Ammo ularning barchasi Dnepr suvini juda oz miqdorda ko‘paytiradi.
- Bazavluk
- Adamenka
- Adrov
- Artislovka
- Yuqori Berezina
- Berezina
- Quyi Berezina
- Beryozovka
- Bolshaya Belozyorka
- Bolshoy Vopets
- Borzdna
- Verja
- Vita
- Vodva
- Volost
- Vopets
- Vop
- Vorskla
- Vyazma
- Darnitsa
- Desyonka
- Desna
- Dobritsa
- Dobisna
- Drut
- Dubroyenka
- Dima
- Ingulets
- Irpen
- Kozinka
- Konka
- Krapivnya
- Krivaya Rechka
- Kuteinka
- Laxva
- Losvinka
- Losmena
- Libed
- Maliy Vopets
- Mereya
- Mokraya Moskovka
- Mokraya Sura
- Nagat
- Nemoshchenka
- Okra
- Olshanka
- Orel
- Orleya
- Orshitsa
- Osma
- Peremcha
- Polovitsa
- Pochayna
- Pripyat
- Psyol
- Rekotun
- Rechishche
- Ros
- Rusanovskaya tarmog‘i
- Rusanovskiy kanali
- Samara
- Soj
- Solya
- Stabna
- Starik
- Starik
- Eski Dnepr
- Sula
- Supoy
- Teterev
- Trubej
- Tyasmin
- Uja
- Ustrom
- Xmost
- Sheyka
Muzdan ochilishi va muzlashi
Qishda Dnepr odatda 20 kun davomida harorat 0 °C dan past bo‘lib turgach muzlaydi. Muzlash shimoldan, muz qoplamining ochilishi esa janubdan boshlanadi. Shu sababli muz tiqinlari va ular keltirib chiqaradigan suv toshqinlari Dneprda kam uchraydi.
Jadvalda ayrim shaharlar yaqinida daryoning muzlash va muzdan ochilishining o‘rtacha muddatlari keltirilgan.:
Shahar |
Muzlash |
Muzdan ochilish |
| Kiyev | 17-dekabr | 24-mart |
| Cherkassi | 23-dekabr | 22-mart |
| Zaporojye | 5-yanvar | 9-mart |
| Xerson | 3-yanvar | 3-mart |
Dneprda kema qatnovi bahorgi muz ko‘chishining davomiyligi va kuzgi muz ko‘chishining boshlanishiga bog‘liq. XIX asr oxirida daryoda tashkil etilgan kuzatuv punktlari maʼlumotlariga ko‘ra, o‘sha davrda Dneprning bahorgi muzdan ochilishi o‘rtacha 5—12 kun davom etgan. Eng uzoq muz ko‘chishi daryoning yuqori qismida, Dorogobuj bilan Mogilyovo‘rtasida, shuningdek, o‘rta qismida Kiyevdan ostona toshlargacha kuzatilgan. Kuzgi muz ko‘chishi kema qatnovigataʼsir ko‘rsatmagan, garchi u har doim ancha uzoq — o‘rtacha 9—37 kun davom etgan bo‘lsa ham. Ayniqsa, Pripyat quyilish joyidan ostona toshlargacha bo‘lgan qismda uzoq davom etgan.
Gidrologik tavsifi
Dneprning hozirgi uzunligi (suv omborlari kaskadi qurilgandan so‘ng) 2201 km, Ukraina hududida 981 km, suv yig‘ish havzasining maydoni 504 ming km². Quyilish joyida o‘rtacha yillik suv sarfi 1700 m3/s (53,5 km3/yil), Kiyev shahri yaqinida o‘rtacha suv sarfi 1370 m3/s (bahorda 7000 m3/s). Desna daryosining quyilish joyigacha bo‘lgan qismda oqim tezligi 0,3 dan 1,2 m/s gacha o‘zgaradi; undan quyi qismlarda odatda 0,6—0,7 m/s atrofida; suvning minerallashuvi 300—350 mg/dm³.
Daryo Valday qirlarining janubiy qismida, Bocharovo qishlog‘i Smolensk viloyatining Sichyovka tumanida, Gavrilovskoye ko‘li yaqinida, Rossiyadaboshlanib, Dnepr limaniga Qora dengizdagi.

Siyosiy geografiyasi
Dnepr boshlanish joyidan quyilish joyigacha uch davlat hududidan oqadi: Rossiya, Belarus va Ukraina. Daryo va uning irmoqlari ayrim qismlarda davlatlar o‘rtasida tabiiy chegara vazifasini bajaradi. Ular, shuningdek, aholisi zich joylashgan 12 ta viloyatni sug‘oradi: 1 tasi Rossiyada (Smolensk viloyati), 3 tasi Belarusda (Vitebsk, Mogilyov, Gomel viloyatlari), 9 tasi Ukrainada (Chernigov, Kiyev, Cherkassi, Kirovograd, Poltava, Dnepropetrovsk, Zaporojye, Xerson va Nikolayev viloyatlari). Daryo qirg‘oqlarida ellikdan ortiq katta-kichik shahar, jumladan, Ukrainaning poytaxti Kiyev.
joylashgan. Dneprning Ukraina hududidagi qismida 25 ta shahar bor: Vishgorod (22 933 nafar aholi), Kiyev (2 950 702), Ukrainka (13 978), Kanev (26 426), Cherkassi (295 500), Svetlovodsk (49 938), Kremenchug (232 000), Gorishniye Plavni (51 832), Verxnedneprovsk (16 680), Kamenskoye (273 700 nafar), Dnepr (984 423), Zaporojye (710 052), Vasilevka (15 507), Dneprorudnoye (21 900), Energodar (55 800), Nikopol (128 369), Kamenka-Dneprovskaya (15 406), Berislav (15 425), Kaxovka (38 000), Novaya Kaxovka (52 611), Tavriysk (11 757), Alyoshki (31 100), Xerson (312 000), Golaya Pristan (15 902), Ochakov (14 705).
Flora
Suv o‘tlari
Dnepr va uning suv omborlarida 1-yanvar 1999-yil holatiga ko‘ra, suv o‘tlarining 8 ta sistematik bo‘limi vakillari aniqlangan: ko‘k-yashil, diatom, yashil, dinofit, evglen, sariq, oltinrang, kriptofitsuv o‘tlari. Ayniqsa, yashil suv o‘tlari xilma-xildir. Ular orasida volvokslar, protokokklar, ulotrikslar, zignemalar, desmidiyalar guruhiga mansub suv o‘tlari jadal rivojlangan.
Dneprning turli qismlaridagi suv o‘tlari turlari va ularning rivojlanish jadalligi suv havzalari qismlarining ekologik xususiyatlariga, yil fasllariga, chuqurlikka va sutka vaqtiga bog‘liq holda sezilarli o‘zgaradi. 1-yanvar 1999-yil holatiga ko‘ra, Dneprning planktoni va suv omborlarida aniqlangan suv o‘tlarining umumiy soni 1192 tur, tur ichidagi shakllar bilan birga 1574 tani tashkil etgan.
Yuqori Dneprdan quyilish joyigacha
Dneprning turli qismlarida oqim tartibga solinishidan avval hamda suv omborlari mavjud bo‘lgan turli yillarda 69 turdagi yuksak suv o‘simliklari — makrofitlaruchragan. Suv omborlari qurilishi Dnepr va uning qayiriningsuv hamda qirg‘oqbo‘yi o‘simliklariga katta taʼsir ko‘rsatdi. Ayrim o‘simliklar yangi sharoitga moslasha olmadi, boshqalari esa, aksincha, yaxshiroq rivojlandi. Natijada Dneprning barcha qismlarida suv bosishidan oldingi va keyingi o‘simlik turlari tarkibi o‘zgardi. Hozir suv omborlarining har birida yuksak suv o‘simliklarining bir necha o‘n turi o‘sadi, biroq turlar sonida sezilarli farq qayd etilmagan.
Eng jadal o‘simlik qoplamining ko‘payishi Kiyev va Kremenchug suv omborlarida kuzatiladi. Kremenchug suv ombori mavjudligining 7-yilidayoq yirik o‘simlikzorlar shakllangan. Kaxovka suv omborida bunday holat faqat 12-yilda, ancha kichik ko‘lamda kuzatilgan.
Dneprning quyilish hududidagi yuksak suv o‘simliklarining umumiy turlari soni ( Dnepr–Bug limanidantashqari) 72 ta bo‘lib, ular 28 oila va 42 turkumga mansub. Suv ostida o‘sadigan o‘simliklar (gidrofitlar) — 33 tur, suv yuzasida suzuvchi barglari bo‘lgan o‘simliklar (gidatofitlar) — 19 tur, suv-havo muhitida o‘sadiganlari esa 20 tur.
Dnepr–Bug limani
Yuksak suv o‘simliklari Dnepr–Bug limanida 26 tur bilan ifodalangan. Suvning minerallashuvi Dnepr deltasidan boshlab Kinburn qum tiligacha ortib borgani sari turlar soni kamayadi (limanning sharqiy qismida 25 turdan g‘arbiy qismida 7 turgacha). O‘simliksiz sayozliklarning katta maydonlari limanning dengiz suvi taʼsiri kuchli bo‘lgan g‘arbiy qismida to‘plangan. Asosiy o‘simlikzorlar esa sharqiy qismda, Dnepr deltasining old chekkasi bo‘ylab va chap qirg‘oq yaqinida joylashgan.
Limanda o‘sadigan turlarning deyarli yarmi botqoq o‘simliklari bo‘lib, asosan qamish va ingichka bargli qo‘g‘ahisoblanadi. Suv ustida ko‘tarilib o‘sadigan o‘simliklar — qamish, ko‘l qamishi va qisman ingichka bargli qo‘g‘a — o‘simlikzorlarning beshdan bir qismini, suvga botib o‘sadigan o‘simliklar esa taxminan 30 % ini egallaydi. Yetakchi turlar: taroqsimon rdest (рдест гребенчатый), jingalak rdest (рдест курчавый), boshoqli urut (уруть колосистая), suvga botgan shoxbarg (роголистник погружённый), spiralsimon vallisneriya, dengiz nayadasi. Suzuvchi bargli o‘simliklar orasida eng katta maydonni oq nilufar, sariq nilufar (кубышка жёлтая) va qalqonsimon nimfoides (плаун щитовидный)egallaydi. Suv yong‘og‘ining o‘simlik uyushmalari hozir juda kichik maydonlarda qayd etiladi, holbuki yaqindagina ular Dnepr deltasining qo‘ltiqlari va bo‘g‘ozlarida keng tarqalgan edi.
Hayvonot dunyosi


Dneprda Ukrainada maʼlum bo‘lgan baliqlarning deyarli barcha turlari — 70 dan ortiq tur uchraydi. Daryoning quyi qismi baliqqa boyroq: u yerda 60—65 tur, Kiyev atrofida esa atigi 40 tur yashaydi. Eng keng tarqalganlari karpsimonlar (leshch, karas, sazan, yaz, podust, plotva, gustera, lin), o‘tkinchi va yarim o‘tkinchi baliqlar (seld, osyotrsimonlar, taran va boshqalar) bo‘lib, ilgari daryo bo‘ylab ancha yuqoriga ko‘tarilgan. Suv omborlari qurilgach, ular to‘g‘onlarda to‘xtab qoladigan yoki umuman quyi oqimdan nariga o‘tmaydigan bo‘ldi. Shuningdek, laqqa, sudak, cho‘rtan, olabug‘auchraydi. Alohida ekotizimni Dnepr deltasitashkil etadi; u qadimdan baliqchilarni qiziqtirib kelgan.[manba 2816 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Yuqori Dneprda daryoga xos ko‘plab baliqlar butunlay yo‘qolgan. Jumladan, o‘tkinchi baliqlar — beluga, Qora dengiz–Azov osyotri va seld, losos, daryo ilonbalig‘iyo‘qolgan; shuningdek, sterlyad, podust, golavl, yaz, jerex, linbaliqlarining soni kamaygan. Ularning o‘rnini ko‘l sharoitiga moslashgan turlar egallamoqda: leshch (ovning taxminan 40 % i), cho‘rtan, laqqa, karp ( sazanningxonakilashtirilgan shakli; daryoga hovuz baliqchilik xo‘jaliklaridan kelib qolgan), plotva, olabo‘g‘a.
Umuman olganda, suv omborlari mavjudligi davomida Kaxovka suv omborida baliq turlarining soni 67 dan 56 gacha, boshqalarida esa 58 dan 45—50 turgacha kamaygan. Dnepr suv omborlaridagi mavjud 56 tur baliqdan 2006-yil holatiga ko‘ra, 13 turi mayda o‘lchamlari sababli sanoat ahamiyatiga ega bo‘lmagan, xo‘jalik uchun keraksiz baliqlar hisoblangan. Faqat 23 tur foydali bo‘lgan.
1950-yillarning o‘rtalarida daryodan Ukraina SSR daryolarida ovlangan barcha baliqning taxminan 80 % i — yiliga Ukraina SSR baliq: 7800—11 000 tonna olingan. 1990-yillarning o‘rtalarida 18 500 tonna baliq ovlangan, uning puldagi qiymati 33 million grivnadanortiq bo‘lgan; 2000-yilda esa yiliga 7000—8000 tonna ovlangan.
Dneprda, quyi oqimdan Kiyevgacha, ignabaliq — Syngnathus abasteruchraydi. 2010-yilda u Belarusda ham topilgan.
Shuningdek, Dneprda 2 turdagi qisqichbaqalarning: ingichka panjali va yo‘g‘on panjali.
Tarixiy maʼlumotlar


Dneprning tarixiy nomlari: Borisfen (qadimgi yunoncha Βορυσθένης), lotincha Danapris, qadimgi‑slavyancha Дънѣпръ, qirim-tatarcha Özü.
Qadimda Dnepr o‘zani boshqa yo‘nalishda bo‘lgan. XVI asrdan boshlab Berezina (Dnepr irmog‘i) nomining Dneprning qadimgi yunoncha nomi — Borisfenbilan bog‘liqligi haqida taxminlar bildirilgan. Ammo Fasmertaʼbiri bilan aytganda, bu faraz “havoda osilib turibdi”, chunki “qadimgi odamlar Dneprning yuqori va o‘rta oqimi haqida aniq maʼlumotga ega bo‘lmagan”. Qadimgi quyilish joyi Qrimdagi Donuzlav. hududida bo‘lgan degan taxmin ham mavjud. Gerodot Borisfen ikki tarmoqqa ajralishini xabar qiladi: biri Gipanisbilan birga limanga quyiladigan Borisfenning o‘zi, ikkinchisi esa Gipakirisbilan qo‘shiladigan Gerr bo‘lib, ular katta orol hosil qiladi. “O‘tgan yillar qissasi” da “Dnepr Pont dengiziga uchta quyilish joyi orqali quyiladi”, deyiladi.
Daryo haqida dastlabki maʼlumotlar yunon manbalarida miloddan avvalgi V asrdauchraydi. Gerodot uni Borisfen (shimoldan oqadigan daryo) deb atagan; Rim tarixchilarida esa daryo Danaprisdeb nomlangan. Kiyev Rusi — davridagi slavyancha nomi — Slavutich.
Dnepr Boltiqbo‘yini с Qora dengizbo‘yi bilan («bog‘lagan muhim savdo yo‘lining (“Varyaglardan yunonlargacha bo‘lgan yo‘l”)bir qismi edi. Quyi Dneprda ostona toshlarko‘rinishidagi tabiiy to‘siq mavjud edi. Uni faqat zamonaviy davrda, Dnepr GESito‘g‘oni qurilgach, yengib o‘tish mumkin bo‘ldi. IX asrda Dneprning o‘rta oqimi atrofidagi yerlarda Kiyev Rusining asosiy markazi shakllangan, Rusning poytaxti (hozirgi Ukrainaningpoytaxti) — Kiyevshahri shu yerda joylashgan. Umuman, X—XIII asrlarga oid qadimgi rus shaharchalarining qariyb yarmi Dnepr havzasida bo‘lgan. XVI asrda quyi Dneprning burilishida ukrain kazaklarining — Zaporojye Sechideb atalgan qarorgohi shakllangan. U shimoli-g‘arbdagi dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi slavyan hududlari va dasht ko‘chmanchilari o‘rtasida bufer bo‘lib xizmat qilgan. Aynan shu yerdan 1648-yilda Bogdan Xmelnitskiy boshchiligidagi kazak otryadlari g‘arbga yurish boshlagan.
1653—1793-yillarda o‘rta Dnepr bo‘ylab Rossiya va Rech Pospolita.
o‘rtasidagi chegara o‘tgan. Keyinchalik O‘rta Dneprbo‘yi janubdagi eng yirik sanoat mintaqasiga aylangan: Rossiya imperiyasi, undan keyin SSSR va Ukrainatarkibida. Bu yerda Kremenchug, Kamenskoye (Dneprodzerjinsk), Dnepr (Yekaterinoslav, Dnepropetrovsk), Zaporojye (Aleksandrovsk), Nikopolkabi sanoat markazlari to‘plangan. Energodar shahrida Ukrainadagi eng yirik Zaporojye atom elektr stansiyasi.
joylashgan. 1943-yilda Dnepr uchun ulkan jang SSSR va natsistlar Germaniyasiarmiyalari o‘rtasida bo‘lib o‘tdi. Harbiy operatsiya davomida Dneprdan kechib o‘tilgan; Gitler qo‘shinlari ushbu tabiiy to‘siqni yengib bo‘lmaydigan mudofaa chizig‘iga aylantira olmagan.
Kema qatnovi
Dnepr Ukrainaningtransporti va iqtisodiyoti uchun juda muhim: barcha suv omborlari yirik shlyuzlarbilan jihozlangan bo‘lib, uzunligi 270×18 metr bo‘lgan kemalarning Kiyev portiga kirishiga imkon beradi. Bu ajoyib transport yo‘lagini yaratadi. Daryoda yo‘lovchi kemalari ham qatnaydi: Dunay va Dnepr bo‘ylab kruizlardan keladigan daromad so‘nggi o‘n yilliklarda o‘sib bormoqda.[manba 4516 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Kiyevdan yuqorida Dneprga Pripyatquyiladi. Kema qatnovi mumkin bo‘lgan bu daryo Dnepr–Bug kanalibilan tutashadi va G‘arbiy Bugbilan bog‘langan. G‘arbiy Yevropa suv yo‘llari bilan aloqa nazariy jihatdan mumkin, ammo Brest shahri yaqinidagi shlyuzsiz to‘g‘on muhim xalqaro suv yo‘lini uzib qo‘yadi. Shuningdek, Loyev shahar tipidagi posyolkasi yaqinida Dneprga Sojdaryosi quyiladi. Ilgari shu daryolar orqali Gomel — — Kiyev yo‘nalishida “Raketa», «” va “Belarus”rusumli teploxodlar bilan muntazam yo‘lovchi qatnovi bo‘lgan. Hozir esa Dneprning bu qismida faqat chegara katerlari qatnaydi.
Ko‘priklar
Dnepr ustida turli xil ellikka yaqin kechuv va o‘tish inshootlari, jumladan, yigirmadan ortiq temiryo‘l ko‘prigibarpo etilgan. Transport qatnovi Kiyev, Kanev, Kremenchug, O‘rta Dnepr, Dnepr va Kaxovka gidroelektr stansiyalari to‘g‘onlari orqali ham amalga oshiriladi.
Gidroelektr stansiyalari

Daryo o‘z to‘g‘onlari bilan mashhur. Eng taniqlisi Dnepr GESi bo‘lib, Zaporojyeda1927—1932-yillarda qurilgan va quvvati 558 MVtbo‘lgan. Ikkinchi jahon urushi davrida stansiya chekinayotgan sovet qo‘shinlari tomonidan qisman vayron qilingan, 1950-yilgacha tiklangan; 1969—1975-yillarda stansiyaning ikkinchi navbati — Dnepr GES-2 ishga tushirilgan.
Kaxovka GESi ikkinchi bo‘lib 1950—1956-yillarda qurilgan. Undan keyin Kremenchug GESi 1954—1960-yillarda, Kiyev GESi 1960—1964-yillarda, O‘rta Dnepr GESi (Dneprodzerjinsk) 1956—1964-yillarda qurilgan. Nihoyat, 1963—1975-yillarda Kanev GESi Dnepr to‘g‘onlari kaskadini yakunlagan. 6-iyun 2023-yilda Kaxovka GESi vayron qilingan Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi davrida.
Suv omborlari


O‘rta va quyi oqimda ( Pripyat quyilish joyidan Novaya Kaxovkagacha) suv omborlari kaskadijoylashgan. U Dnepr GESlari kaskadi qurilishi natijasida hosil bo‘lgan:
- Kiyev suv ombori,
- Kanev suv ombori,
- Kremenchug suv ombori,
- Kamenskoye suv ombori,
- Dnepr suv ombori,
- Kaxovka suv ombori.
Dneprning yirik suv omborlari kaskadidan tashqari, daryo havzasida 498 ta kichikroq suv ombori mavjud (bu mamlakatdagi barcha suv omborlari sonining 45 % i, yaʼni Ukrainadagi suv omborlari). Ularning umumiy suv yuzasi maydoni 1532,8 km² , to‘liq suv sig‘imi 2,09 km3 ni tashkil etadi.
2000-yillarning boshida Ukrainadagi suv havzalari ijaragaberila boshlangan. Dnepr havzasidagi suv omborlarining 41 % i, hovuzlarning 32 % i ijaraga berilgan.
Dnepr bo‘yidagi shaharlar
Dnepr bo‘yida joylashgan Rossiyashaharlari (boshlanishidan quyilish joyigacha): Verxnedneprovskiy, Dorogobuj, Smolensk.
Dnepr bo‘yida joylashgan Belarusshaharlari (boshlanishidan quyilish joyigacha): Dubrovno, Orsha, Kopis, Shklov, Mogilyov, Bixov, Rogachyov, Jlobin, Streshin, Rechitsa, Loyev, Komarin.
Dnepr bo‘yida joylashgan Ukrainashaharlari (boshlanishidan quyilish joyigacha): Lyubech, Vishgorod, Kiyev, Kozin, Ukrainka, Rjishchev, Pereyaslav-Xmelnitskiy, Kanev, Cherkassi, Svetlovodsk, Kremenchug, Gorishniye Plavni, Verxnedneprovsk, Kamenskoye, Dnepr, Zaporojye, Vasilevka, Dneprorudnoye, Energodar, Nikopol, Kamenka-Dneprovskaya, Novovorontsovka, Velikaya Lepetixa, Gornostayevka, Berislav, Kaxovka, Novaya Kaxovka, Dnepryani, Alyoshki, Xerson, Belozyorka, Golaya Pristan.
Kanallar
Dnepr suv resurslari hisobiga Ukrainaning janubiy va sharqiy hududlarida suv taʼminoti hamda sug‘orish muammolari hal etiladi:
- Dnepr — Donbass kanali ( Orel);
- daryosi bo‘ylab); Orel kanali — Orel daryosi quyilish joyini suv bosishining oldini olish uchun Orel daryosining quyi qismida 1967-yilda (Petrikovskiy tumani) Mogilyov qishlog‘idan (Orelning eski quyilish joyidan 18 km yuqorida) Oreldaryosining eski quyilish joyigacha bo‘lgan masofadan Obuxovka shahar tipidagi posyolkasigacha 61 km uzunlikdagi sunʼiy o‘zan qurilgan. Oreldaryosi hozir Orel Dneprga uning quyilish joyidan 450 km uzoqlikda, eski quyilish joyidan 41 km pastroqda quyiladi;
- Dnepr — Krivoy Rog kanali;
- Kaxovka kanali (Xerson viloyatining janubi-sharqida);
- Krasnoznamenskaya sug‘orish tizimi Xerson viloyatining janubi-g‘arbida;
- Shimoliy Qrim kanali — Qrimyarimorolini katta darajada suv bilan taʼminlaydi; Qrimning Rossiya tomonidan anneksiya qilinishi ortidan 2014-yilda Ukraina kanalni to‘sib qo‘ygan, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi davomida esa 2022-yilda Rossiya uni qayta ochgan;
- Ingulets sug‘orish tizimi (Dnepr — Ingulets kanali)).
Dnepr muammolari
Dneprdan, ayniqsa XX asrdan boshlab, intensiv foydalanish qator jiddiy ekologik muammolarni keltirib chiqardi:
- Dnepr suvlarining sanoat va maishiy oqova suvlar, shuningdek, suv yig‘ish havzasida ko‘p ishlatiladigan qishloq xo‘jaligi kimyoviy vositalari (o‘g‘itlar, pestitsidlar) bilan ifloslanishi. So‘nggi yillarda daryo va irmoqlari qirg‘oqlarining, jumladan, dam oluvchilar tashlab ketadigan maishiy va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi ham halokatli tus olmoqda.
- Dnepr suvlarining radioaktiv ifloslanishi Chernobil atom elektr stansiyasidagi avariya oqibatida 1986-yilda yuz berdi. (Stansiya Kiyev suv omboridan 30 km uzoqlikda joylashgan.)
- Dneprning muhofaza qilinadigan qirg‘oqbo‘yi hududini qurilish uchun o‘zlashtirish va undan foydalanish qoidalariga rioya qilinmasligi.
- Dneprning botqoqlashuvi: GESlar kaskadi qurilishi tufayli daryoning o‘rta va quyi oqimi deyarli harakatsiz suvli ko‘llar zanjiriga aylangan. Suv omborlari tomonidan Dnepr qayirining suv ostida qolishi natijasida noyob daryo landshaftlari va ekotizimlari, jumladan, Zelyoniy Lug yo‘qolgan.
- Mablag‘ning surunkali yetishmasligi sababli Dneprdagi ko‘pgina gidrotexnik inshootlar va ko‘priklar asta-sekin yaroqsiz holga kelmoqda, bu texnogen falokatlar xavfini tug‘diradi.
- Daryoning sayozlashuvi suv muvozanatining o‘zgarishiga olib kelib, o‘simlik va hayvonot dunyosiga salbiy taʼsir qiladi.
Dnepr sanʼatda

Adabiyotda
Yozuvchi Nikolay Gogol o‘zining “Dahshatli qasos» (1831” qissasining X bobini daryoga bag‘ishlagan. Qissa “Dikanka yaqinidagi xutorda oqshomlar” to‘plamidan o‘rin olgan. Dnepr tasvirining dastlabki satrlari rus adabiyotida mashhur namunaviy matnga aylangan:
Havo sokin paytda Dnepr naqadar ajoyib! U o‘zining to‘lib-toshgan suvlarini o‘rmonlar va tog‘lar orasidan erkin va ravon oqizadi. Na shivirlaydi, na gumburlaydi. Qaraysan-u, uning ulug‘vor kengligi harakatlanyaptimi yoki yo‘qmi, anglay olmaysan. Go‘yo butun daryo shishadan quyilgandek, go‘yo cheksiz uzun va behad keng moviy ko‘zguli yo‘l yashil olam uzra suzib, ilonizi bo‘lib yotgandek tuyuladi. O‘shanda jazirama quyosh ham yuksakdan unga boqib, nurlarini muzdek shishasimon suvga botirishni, qirg‘oqbo‘yi o‘rmonlari esa suvda yorqin aks etishni xush ko‘radi. Yashil jingalak sochli daraxtlar! Ular dala gullari bilan birga suv bo‘yiga to‘planib, egilib suvga qaraydilar, o‘zlarining yorqin aksiga to‘yib boqolmaydilar, unga mahliyo bo‘ladilar, shoxlarini tebratib jilmayadilar va salom beradilar. Ammo Dneprning o‘rtasiga qarashga jurʼat eta olmaydilar: quyosh va moviy osmondan boshqa hech kim uning bag‘riga boqmaydi. Kamdan-kam qush Dneprning o‘rtasigacha uchib boradi! Naqadar muhtasham daryo! Dunyoda unga teng keladigani yo‘q.
1913-yilda Fyodor Sologub “Go‘zal Dnepr, ukrain daryosi…” sheʼrini yozgan.
Taras Grigoryevich Shevchenko “Keng Dnepr o‘kiradi va ingraydi».
” poemasini yozgan.
- Tasviriy sanʼatda. A. I. Kuinji. 1880
- “Dneprdagi oyli tun”. A. I. Kuinji. “Dnepr tongda”. 1881
- N. A. Sergeyev. “Dneprdagi baliq ovlash joyi”. 1888
Musiqa va kinematografiyada
1941-yilda Mark Fradkin bastasi, Yevgeniy Dolmatovskiy so‘zlari asosida “Dnepr haqida qo‘shiq” yaratilgan.
1983-yilda “G‘alaba salyuti” turkumiga kiruvchi “Dnepr haqida qo‘shiq” konsert dasturi namoyish etilgan. Ushbu dasturning mazmuni g‘alabava ozodlik bilan bog‘liq bo‘lib, 40 yil avval Kiyev shahrining nemis-fashist bosqinchilaridan ozod qilinganimunosabati bilan tashkil etilgan. Dasturda sovet bastakorlarining qo‘shiqlari, ukrain xalq qo‘shiqlari va raqslari A. Pustovalov rahbarligidagi Kiyev harbiy okrugi ashula va raqs ansambli, P. Virskiy nomidagi Ukraina SSR davlat xalq raqslari ansambli, Ukrainaning xizmat ko‘rsatgan davlat bandurachilar kapellasi ( N. Gvozdrahbarligida), A. Kuzmenko rahbarligidagi Kiyev harbiy okrugi shtabi harbiy orkestri va xonandalar A. Mokrenko, L. Zikina, A. Solovyanenko, D. Gnatyuk, N. Oberenko, M. Stefyuk, N. Gnatyukijrosida yangragan. Suratga olish ishlari janglar bo‘lib o‘tgan joylarda, Kiyev ko‘chalari va maydonlarida amalga oshirilgan. Ssenariy muallifi — Viktor Meyerovskiy. Rejissyor — Viktor Cherkasov. Operator — Aleksandr Platonov.
Sharhlar
- ↑ В конце XIX века и первой половине XX века ближайшими населёнными пунктами к истоку Днепра были ныне исчезнувшие деревни Аксенино (Аксюнино) и Рождество (до 1917 года — Клёцово) Бельского уезда Смоленской губернии.
Adabiyotlar
- Maksimovich N. I. Dnepr va uning havzasi: daryo tarixi va gidrografiyasi. Dnepr va uning asosiy irmoqlari gidrologiyasiga oid zamonaviy maʼlumotlar. — Kiyev: S. V. Kuljenko bosmaxonasi, 1901. — (VIII+370+30) bet
- Mashtakov P. L. Dnepr havzasidagi daryolar ro‘yxati, xarita va alifbo ko‘rsatkichi bilan. — Sankt-Peterburg: Imperator Fanlar akademiyasi bosmaxonasi, 1913. — 292 bet
- Beling D. Ye. Dnepr ixtiofaunasi haqida ocherklar. — Kiyev, 1914.
- Beling D. Ye. Dnepr va uning baliq resurslari. — Kiyev, 1935.
- Shvets G. I. Dneprning sersuvligi (ukraincha). — Kiyev: Ukraina SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960. — 182 bet — [Arxivlangan: 25 2023-yil aprel yil.]
- Dnepr: yo‘lko‘rsatkich / Tuzuvchi A. B. Miroshnichenko; ilmiy muharrir, geografiya fanlari nomzodi I. O. Rechmedin. — Kiyev: Kiyev viloyat kitob-gazeta nashriyoti, 1962. — 352 bet + 4 qo‘shimcha varaq + xarita. — 25 000 nusxa.
- Bugachevskiy S. I., Buryakov I. Ye. Dnepr bo‘ylab sayyohlik yo‘nalishlari: maʼlumotnoma / Maʼlumotnomadagi yo‘nalishlar bo‘yicha maʼlumotlar 1974-yil yanvar holatiga keltirilgan. — Kiyev: Reklama, 1974. — 88 bet — 100 000 nusxa.
- Shvets G. I. Dnepr havzasi // SSSRning janubi-g‘arbida kuzatilgan noyob gidrologik hodisalar. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1972. — 9—165-betlar. Arxivlangan: 11 2024-yil avgust yil.
- Laponogov A. N. Dnepr: kecha, bugun, ertaga / Geografiya fanlari doktori I. V. Popov. — tahriri ostida. Leningrad: Gidrometeoizdat, 1978. — 72 bet — (Vatanimiz daryolari va ko‘llari). — 30 000 nusxa.
- Dnepr // Hozirgi geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; umumiy tahrir, akademik V. M. Kotlyakov. Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
- Aristov V. Dnipro — Slavutich (ukraincha) // Ruthenica. — Kiyev, 2017. — XIV jild. — 215—217-betlar.