Tambora vulqoni

Tambora
indonezcha Tambora, Tomboro
Космический снимок вулкана Тамбора
Tambora vulqonining kosmik surati
Xususiyatlari
Vulqon turiStratovulqon 
Krater diametri6500—7000 m
Krater chuqurligi700 m
Shakllangan davri57 ming yil avval 
So‘nggi otilishi1967 
Eng baland nuqtasi
Mutlaq balandligi2850 m
Nisbiy balandligi2722 m
Joylashuvi
8°14′43″ janubiy kenglik, 117°59′34″ sharqiy uzunlikHGYaO
Mamlakat
ProvinsiyaG‘arbiy Kichik Zond orollari
OrolSumbava 

Индонезия
Красная точка
Tambora
Азия
Красная точка
Tambora
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tambora (indonezcha Tambora, Tomboro) — faol stratovulqon, ya’ni qatlamli vulqon bo‘lib, Indoneziyaning Sumbava orolida joylashgan. Bu orol Kichik Zond orollari Malay arxipelagi tarkibiga kiradi. Sumbava okean po‘sti Yerning mantiyasi ostiga botadigan hududda joylashgan. Shu sababli Tambora vulqoni tagida faol subduksiya zonasi mavjud. Bu vulqonning o‘sishiga yordam bergan: ilgari uning balandligi 4300 m ga yetgan va u Malay arxipelagidagi eng baland cho‘qqilardan biri bo‘lgan. Vulqon ichidagi ulkan magma kamerasi uzoq vaqt mobaynida to‘lib borgan, nihoyat uning faolligi aprel oyidagi mislsiz kuchli otilish bilan cho‘qqiga chiqqan. Bu 1815-yilda sodir bo‘lgan.

Vulqonning 1815-yildagi otilishi VEI shkalasi bo‘yicha 7 darajaga yetgan. U ulkan otilish — Taupo vulqonining otilishi bilan taqqoslanadi. Taupo otilishi taxminan milodiy 180-yilda sodir bo‘lgan. Tamboradan otilib chiqqan materiallar hajmi 150—180 km³ deb baholanadi; shu sababli vulqonning 1815-yildagi otilishi insoniyat tarixida eng yirigi hisoblanadi. Portlash ovozi Sumatra orolida ham eshitilgan. Sumatra Tamboradan 2 ming km shimoli-g‘arbda joylashgan. Vulqon kuli hatto Kalimantan, Sulavesi, Yava, Molukka orollari kabi uzoq orollarga ham yog‘ilgan. Halok bo‘lganlar soni 71 ming kishiga yetgan (bu vulqon otilishi oqibatida tarixda qayd etilgan eng katta qurbonlar sonidir). Ulardan 11–12 ming nafari bevosita otilish ta’sirida halok bo‘lgan, qolganlari esa vulqondan otilib chiqqan moddalarning yog‘ilishi mahalliy qishloq xo‘jaligini vayron qilgani tufayli ochlik va kasalliklardan vafot etgan. Ko‘p keltiriladigan 92 ming qurbon haqidagi raqam oshirib ko‘rsatilgan deb hisoblanadi. Bundan tashqari, otilish oqibatida Sumbava oroli aholisi madaniyati yo‘q bo‘lgan, Tambora tili ham yo‘qolgan. Bu til, ehtimol, ma’lum bo‘lgan papuas tillarining eng g‘arbiy vakili.

Otilish global iqlim anomaliyalarini, jumladan, «vulqon qishi» hodisasini keltirib chiqargan: 1816-yil «yozsiz yil» deb nom olgan, chunki Yevropa va Shimoliy Amerikada misli ko‘rilmagan darajada past harorat kuzatilgan. G‘ayrioddiy sovuq hosilning katta qismini nobud qilgan. 1817-yil bahorida don narxi o‘n baravar oshgan, aholi orasida ocharchilik boshlangan. O‘n minglab yevropaliklar, buning ustiga hali Napoleon urushlari keltirgan vayronagarchilikdan aziyat chekayotgan odamlar Amerikaga ko‘chib ketgan.

2004-yilda Sumbavadagi qazishmalar vaqtida bir guruh arxeologlar 1815-yildagi otilishda yo‘q bo‘lgan rivojlangan madaniyat qoldiqlarini topgan. Ular uch metrlik piroklastik yotqiziqlar qatlami ostida ko‘milgan edi. Qazishma joyi «Sharq Pompeyi» deb atalgan, chunki topilgan artefaktlar 1815-yilda qanday holatda bo‘lgan bo‘lsa, aynan o‘sha holatda saqlangan.

2011-yil avgustida vulqon faolligi kuchaygani sababli xavf darajasi I (odatiy xavf darajasi) dan II (yuqori xavf darajasi) ga ko‘tarilgan. Kalderada zilzilalar va tutun ajralishi qayd etilgan. 2011-yil sentabrida xavf darajasi yana oshirilib, III darajaga (otilish ehtimoli mavjud) yetkazilgan.

Geografik joylashuvi

Sumbavaning topografik xaritasi; kaldera Tamboraning shimoliy yarimorolida joylashgan
Tambora kalderasi

Tambora vulqoni Kichik Zond orollari tarkibidagi Sumbava orolida joylashgan. Bu orollar Zond yoyi deb ataluvchi vulqon kelib chiqishiga ega orollar guruhini tashkil etadi va Malay arxipelagining janubiy zanjiri bo‘ylab cho‘zilgan. Tambora tog‘i Sanggar deb ataladigan yarimorolni hosil qiladi (indonezcha Semenanjung Sanggar) hosil qiladi. Uning uzunligi 86 km, kengligi esa 36 km ga yetadi; janubdan Saleh qo‘ltig‘i (indonezcha Teluk Saleh), shimoldan esa Flores dengizi suvlari bilan o‘ralgan. Saleh qo‘ltig‘ining kirish qismida Moyo nomli kichik orol bor (indonezcha Pulau Moyo).

Tambora nafaqat seysmologlar va vulqonshunoslar, ya’ni uning faolligini kuzatuvchi mutaxassislar, balki arxeologlar va biologlar uchun ham qiziqish uyg‘otadi. Vulqon turistlarni piyoda sayohat va yovvoyi tabiatni kuzatish imkoniyati bilan ham jalb etadi. Vulqonga eng yaqin ikkita shahar — Bima (indonezcha Bima) va Dompu (indonezcha Dompu). Vulqon atrofida yana bir qancha qishloqlar bor: Tamboradan sharqda Sanggar (indonezcha Sanggar), shimoli-g‘arbda Doro Peti (indonezcha Doro Peti) va Pesanggrahan (indonezcha Pesanggrahan), g‘arbda esa Chalabay (indonezcha Calabai).

Vulqonga ko‘tarilish uchun kalderaga olib boradigan ikki yo‘nalish mavjud. Birinchi yo‘nalish tog‘ning janubi-sharqidagi Doro Mboha qishlog‘idan (indonezcha Doro Mboha) boshlanadi. U keshyu plantatsiyalari orasidan o‘tuvchi asfalt yo‘l bo‘ylab davom etadi va kalderaning janubiy qismida, 1950 m balandlikda, dengiz sathidan yuqorida tugaydi. Bu joy vulqon faolligini kuzatish uchun odatda tayanch lager sifatida ishlatiladi, chunki mazkur yo‘nalish bo‘yicha kalderaga bor-yo‘g‘i bir soatda yetib olish mumkin. Ikkinchi yo‘nalish Tamboradan shimoli-g‘arbda joylashgan Pancasila qishlog‘idan (indonezcha Pancasila) boshlanadi. Bu yo‘nalishda kalderagacha faqat piyoda yetib borish mumkin.

Geologik tarixi

Shakllanishi

Tambora Yava botig‘idan 340 km shimolda va faol subduksiya zonasining shimoliy qismidan 180—190 km yuqorida joylashgan. Sumbava oroli shimoldan ham, janubdan ham okean po‘sti bilan o‘ralgan. Ikki tektonik plitaning yaqinlashish tezligi yiliga 7,8 sm ni tashkil etadi. Taxminlarga ko‘ra, Tambora vulqoni qariyb 57 ming yil avval shakllangan. Uning konusi minglab yillar davomida ulkan magma kamerasidan otilgan, qotib qolgan ko‘plab lava, tefra va vulqon kuli qatlamlaridan tashkil topgan.

Geologik tadqiqotlarga ko‘ra, 1815-yilgacha Tambora baland, simmetrik vulqon konusiga va bitta markaziy kraterga ega odatiy stratovulqon bo‘lgan. Vulqon asosining diametri 60 km ni tashkil etgan. Markaziy kraterdan tez-tez lava oqib chiqib, vulqonning tik yonbag‘irlari bo‘ylab pastga sharshara kabi tushgan.

1815-yildagi otilishdan keyin vulqon atrofi qalinligi bir necha metrga yetadigan qotgan lava va piroklastik material qatlamlari bilan qoplangan. Shuningdek, kamida yigirmata yon va parazit konus paydo bo‘lgan. Ularning ayrimlari o‘z nomiga ega: Tahe (diametri 877 m), Molo (602 m), Kubah (1648 m) va boshqalar. Ushbu parazit konuslarning aksariyatidan bazalt lavasi oqib chiqqan.

Otilishlar tarixi

Tambora vulqoni kalderasining havodan ko‘rinishi

Radiouglerod tahlili Tamboraning 1815-yildan oldingi uchta otilishi sanalarini aniqlash imkonini bergan. Ularning quvvati noma’lum. Ular taxminan miloddan avvalgi 3910±200-yilda, miloddan avvalgi 3050-yilda va milodiy 740±150-yilda sodir bo‘lgan. Bularning barchasi markaziy kraterdagi 1815-yilgi otilishga o‘xshash portlovchi otilishlar bo‘lib, ularda piroklastik oqimlar kuzatilmagan.

1812-yilda Tambora juda faollashdi. Bu faollik 1815-yil apreligacha davom etib, vulqon otilishlari shkalasi bo‘yicha 7 darajali nihoyatda kuchli otilish bilan cho‘qqiga chiqdi. Vulqon taxminan 150—180 km³ tefra chiqargan. Bu stratovulqonlarga xos markaziy kraterning portlovchi otilishi bo‘lib, kalderaning qulashiga, piroklastik oqimlar va sunami paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Otilishdan keyin ham vulqon faolligi davom etib, faqat 1815-yil iyulida susaygan. Keyingi faollik cho‘qqisi 1819-yil avgustiga to‘g‘ri kelgan: o‘shanda bir necha kichik otilish (VEI bo‘yicha 2 darajadan oshmagan) ro‘y bergan. Vulqonshunoslar ularni asosiy otilishning qoldiq oqibatlari deb hisoblaydi. Taxminan 1880 ± 30-yilda vulqon kalderasi ichida yana bir otilish (VEI bo‘yicha 2 daraja) sodir bo‘lgan. U kichik lava oqimlarini hosil qilib, ekstruziv lava gumbazlarini yaratgan. Bundan tashqari, otilish kaldera ichida kichik parazit konusni hosil qilgan.

Tambora vulqoni hozirgacha faol. XIX va XX asrlar davomida uning kalderasi ichida kichik lava gumbazlari va oqimlari shakllangan. Vulqonning so‘nggi portlovchi otilishi 1967-yilda qayd etilgan. Portlashsiz otilishlar (VEI = 0) kalderada ancha tez-tez sodir bo‘ladi.

1815-yildagi otilish

Otilish xronologiyasi

1815-yildagi otilish paytida kul yog‘ilgan hududlar (qizil rangda) aks etgan xarita. Kul bulutining cheti hatto Kalimantan va Sulavesi kabi vulqondan uzoq orollargacha yetib borgan

1815-yil aprelidagi halokatli otilish Niderlandiya Sharqiy Hindistoni — hozirgi Indoneziya — Buyuk Britaniya tomonidan vaqtincha bosib olingan davrda sodir bo‘lgan: inglizlar bu yerlarni 1811-yilda, hududlarning Napoleon Fransiyasi tomonidan egallab olinishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun bosib olgan. O‘sha vaqtga kelib Fransiya Niderlandiyani ham bo‘ysundirgan edi. Shu bois otilish va uning oqibatlari haqida eng muhim ma’lumotlar Britaniya mustamlaka ma’muriyati xodimlarining ma’ruzalari va xotiralarida, ayniqsa uning rahbari Tomas Stemford Rafflzning hisobotlari va xotiralari.

1815-yilgacha Tambora bir necha asr davomida faol bo‘lmagan. Bunga berk magma kamerasidagi suvga boy magmaning asta-sekin sovishi sabab bo‘lgan. 1,5—4,5 km chuqurlikda magma kristallanishi sodir bo‘lgan. Natijada kameradagi ortiqcha bosim 4—5 kbar ga yetgan, harorat esa 700—850 °C oralig‘ida o‘zgargan.

1812-yilda vulqon atrofidagi yerdan gumburlagan tovush chiqib, uning ustida qora bulut paydo bo‘la boshlagan.

5-aprel, 1815-yilda kuchli portlash sodir bo‘lgan. Momaqaldiroqqa o‘xshash tovushi hatto Molukka orollarida ham eshitilgan — bu orollar vulqondan 1400 km uzoqlikda joylashgan. Shu tariqa Tamboraning otilishi boshlangan. 6-aprel ertalab vulqon kuli Yava orolining sharqiy qismiga yog‘ila boshlagan. 10-aprelda vulqon ichidagi portlash tovushlari kuchaygan: ular hatto Tamboradan 2600 km uzoqlikdagi Sumatrada ham to‘p o‘qlari ovozi deb o‘ylangan.

Taxminan soat 19 da, 10-aprel kuni otilish kuchaygan. Vulqon ustidan ko‘tarilgan uchta olov ustuni birlashgan. Butun vulqon «suyuq olov» oqimiga aylangan. Taxminan soat 20 da pemzaning diametri 20 sm gacha yetadigan bo‘laklari yog‘ila boshlagan. Keyingi ikki soat ichida kul yog‘ishi kuchaygan. Qaynoq piroklastik oqimlar vulqon joylashgan yarimorolning barcha tomonlaridan dengizga qarab oqib, Sumbava qishloqlarini vayron qilgan. Kuchli portlashlar 11-aprel oqshomigacha eshitilgan. Kul pardasi G‘arbiy Yavaga va Janubiy Sulavesiga yetib borgan. Vulqon kuli aralashgan yomg‘irlar 17-aprelgacha davom etgan.

Birinchi portlashlar orolda 5-aprel oqshomida eshitilgan. Ular barcha aholi punktlarida eshitilib, keyingi kungacha vaqti-vaqti bilan davom etgan. Hamma joyda bu shovqin uzoqdan kelayotgan to‘p ovozi deb o‘ylangani sababli, qo‘shinlar Jokyakartadan qo‘shni postga hujum qilingan deb o‘ylab yo‘lga chiqqan. Sohil bo‘ylab esa falokatga uchragan bo‘lishi mumkin bo‘lgan kemani izlash uchun qayiqlar yuborilgan.

Taxminlarga ko‘ra, otilish vulqon otilishlari shkalasi bo‘yicha 7 darajaga yetgan. Taqqoslash uchun, Krakatau vulqonining otilishi 1883-yilda sodir bo‘lgan. Tamboradan esa bundan to‘rt baravar ko‘p energiya ajralgan. Bu Tambora otilishining quvvati 800 megatonna trotil portlashiga teng bo‘lganini anglatadi. Taxminlarga ko‘ra, 150—180 km³ vulqon materiali otilib chiqqan, uning umumiy massasi 1,4×1014 kg ni tashkil etgan. Otilish diametri 6—7 km, chuqurligi 600—700 m bo‘lgan ulkan kalderani hosil qilgan. Portlashdan oldin Tambora 4300 m balandlikka yetgan va Malay arxipelagidagi eng baland cho‘qqilardan biri sanalgan. Portlashdan keyin vulqonning balandligi 2700—2800 m gacha pasaygan.

Tambora otilishi insoniyatning ma’lum tarixida kuzatilgan eng yirik vulqon otilishi bo‘lgan (I-jadvalga qarang). Portlash ovozi 2600 km uzoqlikda eshitilgan, kul esa vulqondan kamida 1300 km masofagacha yog‘ilgan. Hatto vulqondan 600 km uzoqlikda ham ikki-uch kun davomida qop-qorong‘ilik hukm surgan. Piroklastik oqimlar Tambora cho‘qqisidan kamida 20 km masofagacha tarqalgan. Otilish natijasida Indoneziya orollariga balandligi to‘rt metrga yetgan sunami to‘lqinlari.

Oqibatlari

Orolning g‘arbiy qismiga qilgan safarimda Domponing deyarli hammasini va Bimaning katta qismini bosib o‘tdim. Aholi sonining keskin kamayishiga olib kelgan dahshatli sharoitni ko‘rib larzaga tushdim. Yo‘l chetlarida yotgan murdalar qoldiqlari, deyarli huvillab qolgan qishloqlar va vayron bo‘lgan uylar — tirik qolganlar oziq-ovqat qidirib har tomonga tarqalib ketgan edi.

…Otilishdan keyin juda ko‘p odamlarning hayotiga zomin bo‘lgan og‘ir diareya Bima, Dompo va Sangarda tarqalgan. Mahalliy aholi bunga kul aralashgan ichimlik suvi sabab bo‘lgan deb hisoblaydi. Xuddi shunday alomatlar bilan otlar ham ko‘plab nobud bo‘lmoqda.

— Stemford Rafflz topshirig‘i bilan Sumbavaga yuborilgan leytenant Fillips

Sumbava orolidagi barcha o‘simliklar nobud bo‘lgan. Suvga qulagan daraxtlar pemza va kul bilan aralashib, eni 5 km gacha yetadigan o‘ziga xos suzuvchi sollarni hosil qilgan. Shunday sollardan biri Hind okeanida, Kalkutta yaqinida 1815-yil oktabrida topilgan. Qalin kul bulutlari 23-aprelgacha butun hududni qoplab turgan. Vulqondagi portlashlar 15-iyulda to‘xtagan, ammo tutun ajralishi 23-avgustgacha kuzatilgan. Hatto to‘rt yil o‘tib, 1819-yilda ham vulqon hududida gumburlash va yer silkinishlari qayd etilgan.

Kechki soat 10 da, 10-aprel kuni Malay arxipelagining turli orollari sohillariga o‘rtacha kuchdagi sunami yopirilgan; Sangarda to‘lqinlar balandligi 4 m ga yetgan. Sharqiy Yavaga balandligi 1—2 m bo‘lgan sunami, Molukka orollariga esa ikki metrlik to‘lqinlar urilgan. Sunami oqibatida halok bo‘lganlarning umumiy soni taxminan 4600 kishi deb baholangan.

Otilish ustuni stratosferaga ko‘tarilib, balandligi 43 km ga yetgan. Og‘ir kul bulutlari otilishdan 1—2 hafta o‘tib tarqalgan, biroq eng mayda kul zarrachalari atmosferada 10—30 km balandlikda bir necha oydan bir necha yilgacha saqlanib qolgan. Shamollar bu zarrachalarni butun dunyoga tarqatib, noyob optik hodisalarga sabab bo‘lgan. Yorqin quyosh botishlari va uzoq shafaq Londonda 28-iyundan 2-iyulgacha va 3-sentabrdan 7-oktabrgacha, 1815-yilda ko‘p kuzatilgan. Ufq yaqinida shafaq osmoni odatda to‘q sariq yoki qizil, undan yuqorida esa binafsha yoki pushti rangda tovlangan.

Sumbava orolining deyarli butun hududi yashash uchun yaroqsiz bo‘lib qolgan. Mahalliy uchta davlat tuzilmasi — Pekat, Sanggar va Tambora knyazliklari butunlay tugatilgan. Otilishda halok bo‘lganlar soni manbalarga qarab farq qiladi. Zollinger (1855) vulqonning bevosita ta’siridan taxminan 10 000 kishi, ularning ko‘pchiligi piroklastik oqimlardan halok bo‘lgan deb baholagan. Bundan tashqari, Sumbavada taxminan 38 000 kishi ochlik va kasalliklardan, yana 10 000 kishi Lombok orolida vafot etgan. Petrushevskiy (1949) Sumbava va Lombokda halok bo‘lganlar sonini mos ravishda taxminan 48 000 va 44 000 kishi deb baholaydi. Stoters (1984) singari ayrim tadqiqotchilar jami qurbonlar sonini 88 000—92 000 kishi deb baholashda Petrushevskiy raqamlaridan foydalangan. Biroq Tangi (1998) kabi boshqa olimlar Petrushevskiy ko‘rsatkichlarini asossiz ravishda oshirib yuborilgan deb hisoblaydi. Tangi qurbonlar sonini ikkita ishonchli manba — otilishdan keyin Sumbavada bir necha oy yashagan Zollinger yozuvlari hamda Rafflz qaydlari asosida qayta ko‘rib chiqqan. Tangi ochlik va kasalliklar sababli Bali va Sharqiy Yavada ham qo‘shimcha qurbonlar bo‘lishi mumkinligini ta’kidlagan. U bevosita otilish ta’siridan 11 000 kishi, vulqon keltirib chiqargan epidemiyalar va ochlik kabi uzoq muddatli halokatli oqibatlardan 49 000 kishi halok bo‘lgan deb hisoblagan. Oppengeymer (2003) esa jami qurbonlar sonini taxminan 71 000 kishi deb baholagan; bu raqam quyidagi jadvalda keltirilgan.

Ayrim vulqon otilishlarining taqqoslanishi
OtilishlarMamlakatJoylashuvYilOtilish
ustuni balandligi,
km
Vulqon
otilishlari
shkalasi
O‘rtacha
harorat pasayishi,
°C
Halok bo‘lganlar
soni
VezuviyItaliyaO‘rta dengiz hududi79305?>2000
Xatepe (Taupo)Yangi ZelandiyaTinch okean olov halqasi186517??
PektusanXitoy / KXDRTinch okean olov halqasi969256-7??
UaynaputinaPeruTinch okean olov halqasi1600466−0,8≈1400
TamboraIndoneziyaTinch okean olov halqasi1815437−0,5>71 000

KrakatauIndoneziyaTinch okean olov halqasi1883366−0,336 600
Santa-MariyaGvatemalaTinch okean olov halqasi1902346o‘zgarish kuzatilmagan7000—13 000
KatmayAQSH, AlyaskaTinch okean olov halqasi1912326−0,42
Sent-XelensAQSH, VashingtonTinch okean olov halqasi1980195o‘zgarish kuzatilmagan57
El-ChichonMeksikaTinch okean olov halqasi1982324-5?>2000
Nevado-del-RuisKolumbiyaTinch okean olov halqasi1985273o‘zgarish kuzatilmagan23 000
PinatuboFilippinTinch okean olov halqasi1991346−0,51202

Global ta’sirlari

Muz kernidagi sulfatlar konsentratsiyasi (Markaziy Grenlandiya). Bu namuna orqali vulqon chiqindilari atmosferani qay darajada ifloslantirganini aniqlash mumkin. Bundan tashqari, kern 1810-yillarning boshida sodir bo‘lgan noma’lum otilishdan ham darak beradi. Manba: Dai (1991)

1815-yildagi otilish natijasida stratosferaga ulkan miqdorda oltingugurt oksidi chiqarilgan. U global iqlim anomaliyalariga sabab bo‘lgan. Olimlar chiqindilar hajmini baholash uchun turli usullardan foydalangan: petrologik usul, anatomik kuzatishlarga asoslangan optik o‘lchovlar va qutb muzliklaridagi sulfatlar konsentratsiyasini muz kernlari orqali o‘rganish. Kernlar Grenlandiya va Antarktidadan olingan. Oltingugurt chiqindilarining yakuniy bahosi qo‘llangan usulga qarab 10 dan 120 mln t S gacha o‘zgaradi.

1815-yil bahori va yozida AQSHning shimoli-sharqiy qismida doimiy quruq tuman kuzatilgan. Tuman quyosh nurida qizg‘ish tus olib, quyoshni to‘sib qo‘ygan. Na shamol, na yog‘ingarchilik bu «tuman»ni tarqata olgan. Keyinchalik u stratosfera sulfat aerozoli ekani aniqlangan. 1816-yil yozida Shimoliy yarimshar mamlakatlari hududda yuzaga kelgan favqulodda ob-havo sharoitlaridan qattiq zarar ko‘rgan. 1816-yil Yozsiz yil nomini olgan. Dunyo bo‘yicha o‘rtacha harorat 0,4—0,7 °C ga, ayrim hududlarda esa 3—5 °C ga pasaygan — bu butun dunyo qishloq xo‘jaligida jiddiy muammolar keltirib chiqarish uchun yetarli edi. 4-iyun, 1816-yilda Konnektikut shtatida keskin sovuq qayd etilgan; ertasi kuni esa Yangi Angliyaning katta qismini sovuq havo oqimi qamrab olgan. 6-iyunda Olbani, Nyu-York shtati, va Meyn shtatida qor yog‘gan. Bunday sharoit kamida uch oy davom etib, Shimoliy Amerika qishloq xo‘jaligiga jiddiy zarar yetkazgan. Kanada ham o‘ta sovuqdan aziyat chekkan. Kvebek hududida 6—10-iyun 1816-yilda qor yog‘ib, qor qoplamining qalinligi 30 sm ga yetgan.

1816-yil Shimoliy yarimsharda 1601-yildan beri kuzatilgan ikkinchi shunday sovuq yil bo‘lgan. Ilgari shunday sovuqqa Perudagi Uaynaputina vulqonining kuchli otilishi sabab bo‘lgan. 1810-yillar eng sovuq o‘n yillik bo‘lib, bunga Tamboraning 1815-yildagi otilishi va 1809—1810-yillar oralig‘ida sodir bo‘lgan boshqa noma’lum otilish sabab bo‘lgan (muz kernlaridagi sulfat konsentratsiyasi haqidagi ma’lumotlarga qarang).

Iqlim sharoitlarining bunday keskin o‘zgarishi og‘ir epidemik tifning Janubi-sharqiy Yevropa va Sharqiy O‘rta dengiz mintaqasida 1816–1819-yillarda keng tarqalishiga sabab bo‘lgan. Iqlim o‘zgarishi Hindiston mussonlarining muntazamligini buzgan. Natijada mintaqada hosilning katta qismi nobud bo‘lib, ommaviy ocharchilik boshlangan, shuningdek, vabo kasalligining yangi shtammi Bengaliyada 1816-yilda paydo bo‘lgan. Yangi Angliyada ko‘plab chorva mollari 1816—1817-yillar qishida nobud bo‘lgan. Past harorat va jala yomg‘irlar Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligida hosilsizlikka olib kelgan. Uelsdagi oilalar oziq-ovqat izlab o‘z uylarini tark etgan. Irlandiyaning shimoli va janubi-g‘arbida kartoshka, bug‘doy va suli hosili nobud bo‘lgach, ocharchilik boshlangan. Germaniyada ham vaziyat og‘irlashib, oziq-ovqat narxlari keskin oshgan. Hosilsizlik sababini odamlar tushunmagani bois Yevropaning ko‘plab shaharlarida namoyishlar bo‘lib o‘tgan va keyinchalik ular tartibsizliklarga aylangan. Bu XIX asrdagi eng og‘ir ocharchilik edi.

Arxeologik tadqiqotlar

2004-yil yozida Rod-Aylend universiteti, Uilmingtondagi Shimoliy Karolina universiteti va Indoneziya vulqonshunoslik boshqarmasi olimlaridan iborat, Haraldur Sigurdsson(inglizcha) rahbarligidagi guruh Tambora vulqoni hududida arxeologik qazishmalarni boshlagan. Olti hafta ichida olimlar 1815-yildagi otilishda yo‘q bo‘lgan qadimiy madaniyat mavjudligining dastlabki dalillarini topgan. Qazishma joyi vulqon kalderasidan taxminan 25 km g‘arbda, jungli ichkarisida joylashgan. Arxeologlar belgilangan joyga yetish uchun uch metr qalinlikdagi piroklastik yotqiziqlar qatlamini yorib o‘tishga majbur bo‘lgan.

Olimlar vulqon yotqiziqlari ostida ko‘milgan kichik uyni aniqlash uchun georadardan foydalangan. Uy qazib ochilgach, arxeologlar unda sopol idishlar, bronza kosalar, temir mehnat qurollari va ikki kishining qoldiqlarini topgan. Tambora aholisi Hindixitoy bilan savdo qilgan bo‘lishi mumkin, degan taxmin ilgari surilgan, chunki Vyetnamda ham shunga o‘xshash sopol buyumlar topilgan. Sigurdsson qazishma joyini «Sharq Pompeyi» deb atagan, chunki topilgan buyumlar 1815-yilda qanday holatda bo‘lgan bo‘lsa, o‘sha holatda saqlanib qolgan.

Ekotizim

Yopishqoq dodoneya barglari va gullari

Ilmiy guruh rahbari shveysariyalik botanik Genrix Zollinger 1847-yilda Sumbavaga tashrif buyurgan. Zollingerning vazifasi otilish oqibatlari va uning mahalliy ekotizimga ta’sirini o‘rganish edi. U otilishdan keyin vulqon cho‘qqisiga chiqqan birinchi inson bo‘lgan. Cho‘qqi hali ham tutun bilan qoplangan edi. Zollinger ko‘tarilganda oyoqlari iliq, kukunsimon oltingugurt qatlamiga botib ketgan. Shunga qaramay, o‘sha vaqtga kelib o‘simliklarning bir qismi allaqachon tiklangan: masalan, vulqonning quyi yonbag‘rida bir nechta tirik daraxtlar topilgan. Kichik kazuarina daraxtzorlari 2200—2550 m balandlikda o‘sgan. Shuningdek, o‘tloq o‘simliklari jamoalari — silindrsimon imperata ham topilgan.

Tog‘ atrofida xo‘jalik faoliyati 1907-yilda qayta tiklana boshlagan. Dastlabki qahva plantatsiyalari 1930-yillarda vulqonning shimoli-g‘arbiy yonbag‘rida, Pekat qishlog‘i (indonezcha Pekat).

Qalin tropik yomg‘ir o‘rmonlari 1000—2700 m balandlikda o‘sgan. Indoneziyaga xos bu doimiy yashil o‘rmonlar uch qavatli tuzilishga ega. Yuqori qavat balandligi 50 m gacha yetadigan alohida daraxtlardan tashkil topgan. O‘rta qavat 25—30 m balandlikdagi daraxtlarning tutash shox-shabbalaridan iborat bo‘lib, quyi qavatdan ancha baland turadi. Quyi qavat esa o‘rmon to‘shamasi va butalarning zich chirmashuvidan tashkil topgan. Bu o‘rmonlar 80 000 ga (800 km²) gacha maydonni egallaydi. Ularni 1933-yilda Koster va de Vugd boshchiligidagi niderlandiyalik olimlar o‘rgangan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, safar «ancha unumsiz, quruq va issiq joy»dan boshlangan, keyin esa «ulkan, salobatli o‘rmon gigantlari» o‘sadigan «qudratli jungli»ga kirib borishgan. 1800 m dan yuqorida tadqiqotchilar kazuarina va yopishqoq dodoneya butazorlarini, cho‘qqida esa bir necha noyob o‘simlik turlarini, jumladan, uch tomirli anafalis va valenbergiyani topgan.

1896-yilda Tambora hududida qushlarning 56 turi aniqlangan. 1981-yilgacha yana o‘n ikkita tur topilgan. Keyinroq tog‘ atrofida bir qancha zoologik tadqiqotlar olib borilgan. Hozirda vulqon yaqinida yashaydigan qushlarning taxminan 90 turi ma’lum. Kichik sariq tojli kakadu, yer qorayaloq qushi, rang-barang loriket va yashil o‘rmon tovug‘i mahalliy aholi tomonidan tutib olinadi, qafaslarga solib sotiladi. Boshqa ayrim qush turlari esa oziq-ovqat sifatida iste’mol qilinadi. Kichik sariq tojli kakadu Sumbava orolida yo‘qolib ketish xavfi ostida.

1972-yildan beri Tambora hududida daraxtlar kesilmoqda, bu esa tropik o‘rmonlarga katta xavf tug‘diradi. Yog‘och tayyorlovchi kompaniya 20 000 ga (200 km²), ya’ni tropik o‘rmonlar umumiy maydonining 25 % qismida ishlaydi. Tropik o‘rmonlarning boshqa bir qismi ovchilik hududi sifatida ishlatiladi. Ba’zi joylarda qo‘riqxonalar bor. Ularda bug‘ular, Osiyo buyvollari, yovvoyi cho‘chqalar, ko‘rshapalaklar, mevaxo‘r ko‘rshapalaklar va turli xil qushlar hamda sudralib yuruvchilar yashaydi. Sumbava yaqinidagi sayyohlar eng ko‘p boradigan maskanlardan biri Moyo orolidagi tabiat qo‘riqxonasi bo‘lib, u yovvoyi cho‘chqalar, varanlar, qisqichbaqaxo‘r makakalar, yirik bug‘u podalari va 21 turdagi ko‘rshapalaklarning yashash joyidir. 2015-yilda Tambora atrofidagi muhofaza etiladigan hududlarga milliy bog‘ maqomi berilgan.

Vulqonni kuzatish

Aholi soni Indoneziyada 1815-yildagi otilishdan keyin tez o‘sib bormoqda: 2010-yillarning boshlariga kelib mamlakat aholisi 237 mln kishidan oshgan. Aholi zichligi eng yuqori hudud — Yava oroli. U Katta Zond orollari orasida Tamboraga eng yaqinidir. Bunday sharoitda 1815-yildagidek kuchli vulqon otilishi juda ko‘p qurbonlarga olib keladigan halokatli vayronagarchilikni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli Indoneziyadagi vulqonlar, jumladan Tambora tog‘ining faolligi doimiy nazoratda saqlanadi. Seysmik faollik Indoneziyada Vulqonshunoslik tadqiqotlari va geologik xavflarni kamaytirish markazi (indonezcha Pusat Vulkanologi dan Mitigasi Bencana Geologi) tomonidan kuzatiladi. Markaz Energetika va mineral resurslar vazirligi (indonezcha Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral) tarkibiga kiradi. Tambora faolligini kuzatuvchi post Doro Peti qishlog‘ida joylashgan. Unda seysmik va tektonik faollik seysmograf yordamida kuzatiladi. 1880-yildagi otilishdan beri seysmik faollikning sezilarli oshishi qayd etilmagan. Shunga qaramay, asosiy kaldera ichida va parazit konuslar atrofida doimiy monitoring olib boriladi.

Vulqonshunoslik tadqiqotlari va geologik xavflarni kamaytirish markazi ehtimoliy favqulodda vaziyatlarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish rejasini ishlab chiqqan. Vulqon atrofi ikkita hududga — xavfli hudud va yuqori e’tibor hududiga ajratilgan. Xavfli hududga otilish bevosita zarar yetkazadigan joylar kiradi: ularni piroklastik oqimlar, lava va kuchli kul yog‘ishi vayron qilishi mumkin. Maydoni 58,7 km² bo‘lgan bu hudud kaldera va uning atrofini qamrab oladi. Bu yerda yashash taqiqlangan. Yuqori e’tibor hududiga esa otilishdan bilvosita zarar ko‘rishi mumkin bo‘lgan joylar kiradi. Ular laharlar (vulqon loy oqimlari) ta’siriga uchrashi va kul ostida qolishi mumkin. Bu hududning maydoni 185 km² bo‘lib, bir nechta aholi punktlarini qamrab oladi.

Filmografiya

  • «Vaqt shkalasi. Yozsiz yil» (inglizcha Time watch. The Year Without Summer) — hujjatli film, BBC tomonidan 2005-yilda suratga olingan.

Adabiyotlar

Havolalar