Elbrus tog‘i

Elbrus
kabardin-cherkescha Ӏуащхьэмахуэ, qorachoy-bolqorcha Mingi-Tau
Вид на Эльбрус с перевала Гумбаши
Elbrusning quyidagi dovondan ko‘rinishi: Gumbashi
Xususiyatlari
Vulqon shakliStratovulqon 
Krater diametri600 m
Krater chuqurligi300 m
Shakllanish davripliotsen 
Oxirgi otilishi900 yil oldin 
Eng baland nuqtasi
Mutlaq balandligi5642,7 m
Nisbiy balandligi4741 m
Birinchi ko‘tarilishSharqiy cho‘qqi: 1829-yil 22-iyul, K. Xashirov
G‘arbiy cho‘qqi: 1874-yil 28-iyul, F. Grouv, F. Gardiner[inglizcha], X. Uoker, P. Knubel va A. Sottayev 
Joylashuvi
43°20′45″ sh. k. 42°26′55″ sh. u.HGЯO
Mamlakat
Rossiya Federatsiyasi subyektlariKabardin-Bolqoriya, Qorachoy-Cherkesiya
Tog‘ tizmasiKavkaz tog‘lari 
Tizma yoki massivYon tizma

Кабардино-Балкария
Красная точка
Elbrus
Карачаево-Черкесия
Красная точка
Elbrus
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Elbrus (avvalgi nomi Elborus) — stratovulqon bo‘lib, Kavkazda joylashgan (dengiz sathidan 5642 metr balandlikda) — Rossiya va Yevropaning eng baland tog‘ cho‘qqisidir, agar Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi chegara Katta Kavkazning Bosh tizmasi bo‘ylab yoki undan janubroqdan o‘tkazilsa (aks holda Yevropaning eng baland cho‘qqisi Alp tog‘laridagi Monblan tog‘i).

Elbrus dunyo qit’alarining eng baland cho‘qqilarini birlashtiruvchi «Yetti cho‘qqi» ro‘yxatiga kiradi. Uning yonbag‘irlaridagi muzliklarning erigan suvlari Shimoliy Kavkazdagi: Kuban, Malka va Baksankabi eng yirik daryolarning ayrimlarini to‘yintiradi. Transport va unga bog‘liq infratuzilma yaxshi rivojlangani tufayli Elbrus hamda uning atrofidagi hududlar dam olish, sport, sayyohlik va alpinizm uchun juda mashhur. Sharqiy (5621 metr) va G‘arbiy (5642 metr) cho‘qqilarni ajratib turuvchi Elbrus egarida (5416 m) Kavkazdagi eng baland tog‘ boshpanasi.

Elbrus Rossiya Federatsiyasidagi o‘nta cho‘qqi ro‘yxatiga kiradi. Bu cho‘qqilarni zabt etganlarga beriladigan faxriy unvon — «Rossiya qor barsi».

Etimologiyasi

Elbrus qadimdan Kavkazdan ancha uzoqda yashovchi ko‘plab xalqlarga ham ma’lum bo‘lgan. Shu sababli uning nomi kelib chiqishining aniq etimologiyasi noma’lum. Talqinlardan biriga ko‘ra, nom eroniy tillardan kelib chiqqan bo‘lib, Elburz — «baland tog‘» degan ma’noni anglatadi. Eronda ham Elbrus nomiga ohangdosh Elburstog‘lari bor. Eronlik (va umuman sharqlik) solnomachilar butun Kavkazning Bosh tizmasiniElburz deb ataganlar. Chamasi, keyinchalik bu nom faqat ushbu tog‘ga nisbatan saqlanib qolgan.

Rus tilida Shat-gora nomi ham uchraydi (ehtimol, ingushcha sha — «qor, muz», ya’ni «qor bilan qoplangan tog‘» ma’nosidan; yoki turkiycha shad — «quvonch» ma’nosidan kelib chiqqan bo‘lib, kabardincha talqinga o‘xshaydi).

Kavkazning tubjoy aholisi ishlatadigan nomlar orasida quyidagilar eng keng tarqalgan: Elborus Uax’ Gamako, ya’ni «muqaddas, mo‘jizakor tog‘» — uni cherkeslarshunday atagan; qorachoy-bolqorcha Mingi-Tau va kabardincha Oshxamaxo (kabardin-cherkescha Ӏуащхьэмахуэ). Mingi-Tau so‘zma-so‘z «Abadiy tog‘» degan ma’noni anglatadi. Kabardincha Oshxamaxo nomi «baxt tog‘i» deb tarjima qilinadi ( Ӏуащхьэ — «balandlik, tepalik» va махуэ — «baxt» so‘zlaridan); yana bir talqini «kun tog‘i»dir.

Boshqa turkiy tilli xalqlar Elbrusni Jin-Podshoh — «ruhlar hukmdori», adigeylar Qusxemaf (Kusxamaf) — «baxt keltiruvchi tog‘», abxazlar — Orfi-tub — «saodatlilar tog‘i», abazinlar Urim yx’img‘va va Urishv ix’img‘va, Gruziyada esa იალბუზი (Ialbuzi) — «qor yoli» yoki Burtsimi — «konussimon ko‘tarilgan tog‘» deb atashadi. Digorlar bu tog‘ni osetincha Uarp, ingushlar esa ingushcha Alboarz.

Fizik-geografik tavsifi

Elbrusning quyidagi hududlar xaritasidagi o‘rni: Qorachoy-Cherkesiya va Kabardin-Bolqoriya

Elbrus Yon tizmada Katta KavkazningBosh Kavkaz tizmasidan 10 km shimolda, Kavkazning Bosh tizmasiyaqinida, Kabardin-Bolqoriya va Qorachoy-Cherkesiyarespublikalari chegarasida joylashgan. U vulqon kelib chiqishiga ega tog‘ massivi bo‘lib, asosining diametri 15 km. Aniq ajralib turadigan Sharqiy (5621 m) va G‘arbiy (5642 m) cho‘qqilar orasida uzun, yotiq egar (Elbrus egari dovoni, 5416 m) joylashgan. Cho‘qqilar orasidagi masofa 1500 m. Massiv poydevorining mutlaq balandligi 3200—3800 m. Yonbag‘irlarning o‘rtacha qiyaligi 35°. Elbrus balandligini birinchi marta 1813-yilda akademik V. K. Vishnevskiy aniqlagan va uni 5421 m deb baholagan.

Elbrus yonbag‘irlaridan jami 23 ta muzlik oqib tushadi; ularning umumiy maydoni 134 km². Ularning eng yiriklari — Katta va Kichik Azau, Terskol, Kyukyurtlyu (nomining boshqa variantlari ham bor) va Irik muzliklaridir. Elbrus muzliklarining eng katta uzunligi 6—9 km bo‘lib, bu Kavkazdagi eng yirik Dixsu va Bezengi muzliklarinikidan deyarli ikki baravar qisqa. Oxirgi 100 yil davomida muzliklarning umumiy maydoni 18 % ga, Kuban vodiysiga oqib tushadigan muzliklar maydoni esa 33 % ga kamaygan. Elbrus muzliklari Kavkaz va Stavropol o‘lkasidagi uchta yirik daryo — Baksan, Malka va Kubanni suv bilan ta’minlaydi.

Elbrusbo‘yi hududidagi vulqon faolligi tarixi

Elbrusbo‘yidagi yosh vulqon jinslarini muntazam o‘rganish ishlari G. V. Abix tomonidan XIX asr o‘rtalaridayoq boshlangan. Keyinchalik Elbrus geologiyasini ko‘plab taniqli mahalliy olimlar, jumladan V. V. Dubyanskiy, A. P. Gerasimov, S. P. Solovyov, K. N. Paffengolts, Ye. Ye. Milanovskiy, N. V. Koronovskiy va boshqalar o‘rgangan. Oxirgi ikki mutaxassisning ishlari vulqonni tadqiq etishning dastlabki, «ilk» bosqichiga yakun yasadi. Ular o‘sha vaqtgacha e’lon qilingan geologik tuzilish bo‘yicha tadqiqot natijalarini umumlashtirib, geomorfologik va stratigrafik ma’lumotlarga asoslangan holda yosh lava qatlamlarini davrlarga ajratishga, magmatizm bosqichlarini aniqlashga hamda Katta Kavkazning shu qismidagi vulqon faolligi evolyutsiyasini kuzatishga urindilar.

So‘nggi o‘n yilliklarda olib borilgan kompleks geologik tadqiqotlar Elbrusni potensial faol vulqonlar qatoriga ishonch bilan kiritish imkonini berdi. Bu mintaqada magmatizmning rivojlanish tarixi va qonuniyatlarini aniqlashga, magmatik eritmalarning kelib chiqishini o‘rganishga, vulqon otilishlari bilan bog‘liq qadimgi tabiiy falokatlarning izlarini izlashga qiziqishni kuchaytirdi.

Izotop-geoxronologik tadqiqotlar (K-Ar va Rb-Sr[inglizcha] usullarida yoshni aniqlash) natijalariga ko‘ra, Elbrusbo‘yidagi eng qadimgi yosh vulqon hosilalari — pliotsen davriga oid riolitli ignimbritlar va tuflar bo‘lib, ular hozirgi vulqonning shimoliy va sharqiy yonbag‘irlaridagi to‘rtta qoldiq massivda uchraydi: Irikchat dovoni (Liparitoviy cho‘qqisi) yaqinida, Tuzluk tog‘ida, Birjalisu daryosi vodiysining o‘ng yonbag‘rida va Ullukol muzligining shimolida. Bu jinslarning yoshi 3,0—2,7 mln yil. Elbrusning shimoliy va sharqiy yonbag‘irlaridagi pliotsen davriga oid piroklastik tuflarning hosil bo‘lishiga sabab bo‘lgan vulqon markazi, aftidan, Irikchat dovoni hududida joylashgan. Bu yerda magmani yuqoriga olib chiqqan kanallarning qoldiqlari felsit daykalari qatori bilan belgilanadi. Elbrusbo‘yida to‘rtlamchi davr boshida (2,0—1,6 mln yil oldin) ham kichik miqyosdagi nordon magmatizm kuzatilgan. Ular hozirgi Elbrus konusidan sharqda, shu nomli daryo vodiysidagi Qirtiq granit-porfir massivi va uning shimoli-g‘arbida, Biytik-Tyobe hamda Kyukyurtlyu daryolari suvayirg‘ichidagi felsit daykalarini o‘z ichiga oladi. Elbrusbo‘yidagi vulqon faolligining bu kuchayishi, ko‘rinishidan, o‘sha davrda sharq tomon bir necha o‘n kilometr narida, Baksan daryosining o‘rta oqimida (hozirgi Tirniauz shahri yaqinida) sodir bo‘lgan ancha yirik otilishlarning aks-sadosi edi.

Elbrusbo‘yida vulqon faolligi to‘rtlamchi davr o‘rtalarida, 950—900 ming yil oldin, mintaqaning sharqiy qismida yana boshlangan. Tizil daryosi quyilishida bazaltli andezitlarlava oqimi hosil bo‘lgan; undan biroz janubroqda, Tashlisirt tog‘i etagida datsitlardan tarkib topgan shu nomli vulqon konusi vujudga kelgan. Yana janubroqda Qirtiq va Siltran daryolari oralig‘ida datsitli lava otgan bir necha lava konuslari hosil bo‘lgan. To‘rtlamchi davrdagi magmatizmning keyingi kuchayishi (800—700 ming yil oldin) Elbrusbo‘yining g‘arbiy qismida yuz bergan. Bu yerda ilk pleystotsen davriga mansub bir nechta mustaqil vulqonlar (Paleo-Elbrus, Chuchxur, Chomartkol va Tash-Tebe) ma’lum. Krateri yemirilgan qoldiqlari Kuban daryosining yuqori oqimida ko‘rinib turadigan Paleo-Elbrus, ehtimol, ular orasida eng yirigi bo‘lgan. Uning faoliyati riоdatsit ignimbritlarining yoriqlar bo‘ylab portlovchi otilishlaridan boshlangan, keyin markaziy turdagi otilishlar hamda asosiy va bir necha yon markazlardan datsit lavalarining oqib chiqishi bilan davom etgan. Faoliyatning so‘nggi bosqichida datsitlardan iborat subvulqon massivi shakllangan; hozir uning qatlamlari Kyukyurtlyu va Ullu-Kam devorlarining kesimlarida ochilib qolgan.

Taxminan 250 ming yil oldin hozirgi Elbrus vulqoni shakllana boshlagan. Datsit tarkibli lavalar otgan ikki konusli Elbrus stratovulqoni hozir xaritada asosining o‘rtacha diametri qariyb 18 km bo‘lgan yumaloq cho‘qqi ko‘rinishiga ega. Vulqon qurilmasining poydevori 3000—3900 m mutlaq balandliklargacha ochilib qolgan bo‘lib, paleozoy davrining metamorfik jinslari va granitoidlardan tashkil topgan. Shunday qilib, Elbrus vulqonining nisbiy balandligi 2000—2500 m ni tashkil etadi.

Elbrusning vulqon faolligi o‘n minglab yillik tanaffuslar bilan ajralgan uchta alohida bosqichda (225—170, 110—70 va 30 ming yildan kamroq vaqt oldin) namoyon bo‘lgan. Birinchi, ikkinchi va uchinchi bosqich boshida otilishlar g‘arbiy konusdan sodir bo‘lib, datsit lava oqimlari uning janubi, g‘arbi va shimoliga tarqalgan. Eng uzun oqim shu nomli daryo vodiysidagi Malka lava oqimi bo‘lib, uzunligi 15 km ga yetadi. Mezmay g‘orida Elbrus otilishidan qolgan vulqon kuli topilgan; uning yoshi Xaynrix 5 sovish davri, taxminan 45 ming yil avvalgi vaqtga to‘g‘ri keladi. III bosqich oxirida Elbrusning sharqiy konusi hosil bo‘lgan; otilishlar cho‘qqidagi krater va yonbag‘irlardagi yoriqli markazlardan (masalan, Akcheryakol oqimi) sodir bo‘lgan. Ko‘milgan tuproq qatlamlaridagi organik materiallardan olingan va nashr etilgan radiouglerod ma’lumotlariga ko‘ra, Elbrusning so‘nggi kuchli otilishi milodiy 50-yilda ± 50 yil oralig‘ida yuz bergan. Vulqon 900 yil oldin ham kuchsizroq otilgan.[manba 100 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Shunday qilib, Elbrusbo‘yida yosh vulqon faolligi so‘nggi 3 mln yil davomida rivojlangan, eng kechki otilishlar esa, ehtimol, tarixiy davrda sodir bo‘lgan. Yangi geofizik ma’lumotlarga ko‘ra, Elbrus vulqoni ostida 7—13 km chuqurlikda qotmagan eritmaga ega magma kamerasi joylashgan. Sharqiy cho‘qqining janubiy yonbag‘rida fumarola maydonlari, Malka daryosi vodiysida esa termal buloqlar (Jili-Su) mavjud. Izotop-geoxronologik va geofizik ma’lumotlar majmuasi asosida hozir Elbrus potensial faol vulqon sifatida qaraladi.

Elbrus yangi vulqonlar markazining sxematik geologik xaritasi havola orqali, Elbrus janubiy yonbag‘rining batafsil geologik xaritasi esa boshqa havola orqali mavjud.

Elbrusning 3D tasviri

Iqlimi

Hudud iqlimi tog‘ relyefiga xos havo massalarining mavsumiy aylanishi ta’sirida shakllanadi. Elbrusbo‘yida noqulay va qulay ob-havo davrlarining navbatlashishi kuzatiladi. Yozda bunday davr 5—7 kunni tashkil etadi; odatda yozning birinchi yarmida ob-havo ikkinchi yarmiga qaraganda yomonroq bo‘ladi. Yoz nam va salqin. Eng yuqori harorat 2000 metr balandlikda +35 °C ga, 3000 m da esa +25 °C ga yetishi mumkin. Kuz avgust oxiri — sentabr boshida boshlanadi. 3000 metr va undan yuqori balandliklarda qish oktabrda boshlanadi. Qor qoplamining o‘rtacha qalinligi 50—80 sm ga yetadi va balandlik ortgani sari ko‘payadi. Janubiy yonbag‘irlarda qor shimoliy yonbag‘irlardagiga nisbatan kamroq. 3000 metr balandlikda yanvarning o‘rtacha harorati −12 °C, kuzatilgan mutlaq eng past harorat esa −27 °C. Elbrusda bahor mayning birinchi o‘n kunligida boshlanadi. 3000 metr balandlikdagi qor may oxirigacha erib ketadi (ko‘pincha ho‘l qor ko‘chkilari shaklida). Balandroq joylarda doimiy qor uyumlari va firn maydonlari saqlanib, muzliklar massasining ortishiga xizmat qiladi. Shunga qaramay, 5000 metrdan yuqori balandliklarda havo harorati va boshqa ob-havo sharoitlaridan qat’i nazar, qor erimaydi.

Elbrus iqlimi
Ko‘rsatkich \\ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C −11,1 −9,1 −6,1 −1,5 3,3 8,4 12,1 12,4 8,2 2,3 −4,5 −9,7
O‘rtacha harorat, °C −14,8 −13,2 −9,8 −5,1 −0,6 4,4 8 8 3,6 −2,3 −8,9 −13,4
O‘rtacha eng past harorat, °C −18,6 −17,4 −14,2 −9,4 −5,1 −0,4 3,4 3,4 −1,2 −7 −13,3 −17,4

Cho‘qqiga ko‘tarilishlar tarixi

Birinchi cho‘qqiga chiqqanlar yo‘li. Malka daryosi (Qizilqo‘l), Emmanuel yaylovi va Lens qoyalari.
«Emmanuel qoyasi»dagi yozuv: «1829-yil 8-iyuldan 11-iyulgacha otliq qo‘shin generali Emmanuel qo‘mondonligidagi lager»
Elbrusning quyidagi joydan ko‘rinishi: Pyatigorsk qal’asi. Sh. Rebul chizgan rasm
Elbrus zabt etilgani xotirasiga o‘rnatilgan lavha. Cho‘yan. Nalchik shahri. KBR. Lugansk zavodida 1828-yilda quyilgan. Arab tilidagi ikkinchi lavha Pyatigorskda o‘rnatilgan

Elbrus cho‘qqilaridan biriga ilk muvaffaqiyatli ko‘tarilish Rossiya Fanlar akademiyasi tomonidan tashkil etilgan ilmiy ekspeditsiya doirasida amalga oshirilgan. Ekspeditsiya tashabbuskori va umumiy rahbari Kavkaz istehkomlar liniyasi boshlig‘i, general Georgiy Arsenevich Emmanuelbo‘lgan. Unda XIX asrning taniqli olimlari — professor Adolf Kupfer — Peterburgdagi Bosh geofizika observatoriyasi asoschisi, fizik Emiliy Lens, zoolog Eduard Menetriye — Rossiya entomologiya jamiyati asoschisi, botanik Karl Meyer (keyinchalik akademik va Rossiya Fanlar akademiyasi botanika bog‘i direktori), rassom-me’mor Iosif (Juzeppe-Marko) Bernardatssi, Elbrusning ilk tasvirini yaratgan (?), vengriyalik sayohatchi Yanosh Besseqatnashgan. Ko‘tarilish Elbrusning shimoliy tomonida, Malka daryosining yuqori oqimidan «tik va qoyali jarliklar orasidagi qora tog‘lar»orqali amalga oshirilgan. 1829-yil 22-iyul tush paytida Sharqiy cho‘qqiga ekspeditsiya yo‘lko‘rsatuvchilaridan biri — K. Xashirov— ko‘tarilgan va u yerdan yashil tomirlari bor qora bazalt bo‘lagini olib kelgan (uning bir qismini Peterburgga yuborishgan, ikkinchisini Emmanuel Budapeshtmilliy muzeyida saqlash uchun Bessega topshirgan). Qolgan ishtirokchilar taxminan 5300 metr balandlikkacha ko‘tarila olgan. Elbrusga ilk ko‘tarilish uch marta miltiqdan o‘q uzib nishonlangan. Ekspeditsiya xotirasi uchun uning rahbari asosiy lager yaqinidagi qoyaga quyidagi yozuvni o‘yib tushirishni buyurgan:

Butunrossiya imperatori unvoniga ega bo‘lgan Nikolay I hukmronligi davrida, 1829-yil 20-iyuldan 23-iyulgacha bu yerda Kavkaz liniyasidagi otliq qo‘shin generali Georgiy Emmanuel qo‘shin boshlig‘i sifatida lager qurgan. Uning yonida o‘g‘li Georgiy (14 yoshda), Rossiya hukumati yuborgan akademiklar: Kupfer, Lens, Menetriye va Meyer; Tog‘-kon korpusi xodimi Vansovich, mineral suvlar me’mori Iosif Bernardatssi va vengriyalik sayohatchi Ivan de-Bessbo‘lgan. Akademiklar va Bernardatssi dengiz sathidan 8 ming fut (1143 sajen) balandlikdagi lagerdan chiqib, 22-iyul kuni Elborusning 15 700 fut (2223 sajen) balandligigacha ko‘tarilgan. Uning 16 330 fut (2333 sajen) balandlikdagi cho‘qqisiga esa faqat kabardinlik Kilyaryetib borgan. Ushbu kamtarin tosh avvallari zabt etib bo‘lmaydigan hisoblangan Elborusga birinchi bo‘lib yo‘l ochgan kishilarning nomlarini avlodlarga yetkazsin.

«Emmanuel qoyasi»ni sovet alpinistlari faqat 1932-yilda topgan. Elbrusga ilk ko‘tarilish voqeasi ko‘plab rossiyalik geograf olimlarning asarlarida, jumladan P. P. Semyonov-Tyan-Shanskiy va G. I. Radde.

Elbrusning Sharqiy cho‘qqisiga ikkinchi marta 1868-yilda ingliz alpinistlari guruhi Duglas Freshfildboshchiligida ko‘tarilgan. O‘sha yili ular Kazbekcho‘qqisini ham ilk bor muvaffaqiyatli zabt etgan. Ularga birinchi ko‘tarilishda qatnashgan yo‘lko‘rsatuvchi A. Sottayev hamrohlik qilgan.

Balandroq G‘arbiy (eng baland) cho‘qqiga birinchi marta 1874-yilda ingliz alpinistlari guruhi Florens Grouv va yo‘lko‘rsatuvchi A. Sottayev rahbarligida ko‘tarilgan.

1890 va 1896-yillarda Andrey Vasilyevich Pastuxov, rossiyalik harbiy topograf va alpinist, Kavkaz xaritalarini tuzish bo‘yicha ilmiy ekspeditsiyalar davomida Elbrusning G‘arbiy va Sharqiy cho‘qqilariga ko‘tarilgan. A. V. Pastuxovning Elbrus va umuman Kavkazni o‘rganishga qo‘shgan katta hissasi sharafiga Elbrusning janubiy yonbag‘rida, 4800 metr balandlikdagi qoyalarga uning nomi berilgan.

1891-yilda Gotfrid Mersbaxer va Lyudvig Purtsheller ikki mahalliy yo‘lko‘rsatuvchi bilan Elbrusning janubiy etagidan G‘arbiy cho‘qqiga 8 soatda ko‘tarilgan. Bu cho‘qqiga ko‘tarilishlar tarixidagi o‘sha paytgacha eng qisqa vaqt edi.

1910-yilda shveysariyalik alpinistlar Gugi va De-Rami birinchi bo‘lib «Elbrus xochi» deb ataladigan yo‘lni bosib o‘tgan — bir ko‘tarilish davomida Elbrusning har ikki cho‘qqisiga chiqqan.

1925-yilda Elbrusga ilk ayol — A. Japaridze ko‘tarilgan.

XIX asr otkritkasi.

1934-yilda sovet alpinistlari V. Korzun va A. Gusev Elbrusga birinchi qishki ko‘tarilishni amalga oshirgan.

1939-yilda Elbrus cho‘qqisidan «O‘n birlar boshpanasi»gacha birinchi marta chang‘ida tushgan kishi — moskvalik tog‘ chang‘ichisi V. Gippenreyter.

« Ulug‘ Vatan urushi» davrida 1942-yil 21-avgustda Germaniyaning «Edelveys» hujum operatsiyasi chog‘ida bir guruh tog‘ o‘qchilari — shu nomli tog‘-o‘qchi diviziyasi askarlari — kapitan Grot qo‘mondonligida Elbrusga ko‘tarilib, G‘arbiy va Sharqiy cho‘qqilarga o‘z bo‘linmasining bayrog‘ini o‘rnatgan. Bir talqinga ko‘ra, nemis alpinistlari minnatdorchilik o‘rniga tanbeh olgan: Adolf Gitler Yevropaning «Gitler cho‘qqisi» deb atalishi rejalashtirilgan eng baland tog‘ida svastikali bayroq hilpirashini istagan. Shu sababli alpinistlar yana cho‘qqiga chiqib, kerakli bayroqni o‘rnatishga majbur bo‘lgan. Boshqa manbada esa shunday deyiladi: «... Hatto bir necha kundan keyin ham u hammaga qarata bu “aqldan ozgan qoyatoshga chiquvchilar”ni “harbiy tribunalga topshirish kerak” deb haqorat qilgan. Urushning ayni qizg‘in paytida ular o‘z shuhratparastlik o‘yinlari bilan band, — deya g‘azablanishda davom etgan u. — U barcha kuchlarni Suxumi»tomon yorib o‘tishga safarbar qilishni buyurgan bo‘lsa-da, ular bu bema’ni cho‘qqini egallash bilan ovora bo‘lgan». Nemis bayroqlarini sovet jangchilari 1943-yil 13- va 17-fevralda cho‘qqilardan olib tashlagan. Bu voqealar «Baksan qo‘shig‘i»daaks etgan. Qo‘shiq 1943-yil boshida bu voqealarning bevosita ishtirokchilari bo‘lgan harbiy alpinistlar tomonidan yaratilgan. Ular: Andrey Gryaznov, Lyubov Korotayeva, Nikolay Persiyaninov, Boris Grachyov, Aleksey Nemchinov, Georgiy Sulakvelidze va Nikolay Morenets.

XX asrning birinchi choragidan boshlab, infratuzilma rivojlanishi, transport qulayligi hamda alpinizm nuqtayi nazaridan nisbatan osonligi tufayli Elbrus cho‘qqilariga ko‘tarilish ommalashdi. Masalan, 1928-yilda Elbrusga 32 ta sovet alpinistlar guruhi ko‘tarilgan, 1935-yilda cho‘qqiga 2016 kishi chiqqan, 1960-yilda esa Kabardin-Bolqoriya tashkil topganining 40 yilligiga bag‘ishlangan ommaviy alpiniadada 1395 sportchi qatnashgan.

1989-yildan buyon Elbrus cho‘qqilariga tez ko‘tarilish bo‘yicha har yili chempionatlar o‘tkaziladi. 1990-yilda Anatoliy Bukreyev «O‘n birlar boshpanasi»dan Sharqiy cho‘qqiga 1 soat 47 daqiqada ko‘tarilgan. 2006-yilda Azau yaylovidan (2400 m) G‘arbiy cho‘qqigacha bo‘lgan masofani Denis Urubko 3 soat 55 daqiqa 58 soniyada bosib o‘tgan. 2017-yilgacha Azau yaylovidan Elbrusning G‘arbiy cho‘qqisiga eng tez ko‘tarilish bo‘yicha jahon rekordi rossiyalik alpinist Vitaliy Shkelga tegishli edi — 3 soat 28 daqiqa 41 soniya. 2017-yil 7-mayda ekvadorlik alpinist Karl Egloff 3 soat 24 daqiqa 14 soniyalik yangi rekord o‘rnatgan. Ayollar rekordi 2016-yil 16-sentabrda Oksana Stefanishina (Rossiya, Sochi) tomonidan qayd etilgan — 4 soat 09 daqiqa 39 soniya.

1991-yil sentabrda birinchi ekologik ko‘tarilish — «Elbrus-1991» o‘tkazilgan. Uni Aleksandr Gavrilov (Pastuxov nomidagi alpinizm klubi raisi, Rossiya, Pyatigorsk) va Nikolay Adashchik («Puls» ilmiy-ishlab chiqarish korxonasi direktori, Rossiya, Pyatigorsk) tashkil etgan. Tadbirda taxminan 100 nafar alpinist qatnashgan. «Elbrus-1991» davomida «O‘n birlar boshpanasi» mehmonxonasi yaqinida (taxminan 4200 metr balandlikda) yillar davomida to‘plangan chiqindilardan qariyb 20 tonnasi pastga tushirilgan. Ko‘tarilish doirasida 1991-yil 11-sentabrda alpinistlar guruhi ilk bor Elbrusning G‘arbiy cho‘qqisiga Rossiya va Ukrainaning davlat bayroqlarini olib chiqqan. Rossiya bayrog‘ini cho‘qqiga alpinist Konstantin Orlov (Rossiya, Pyatigorsk) ko‘targan.

Elbrusga ko‘tarilishlar tarixida 1998 va 1999-yillarda qorachoy otboqarlari Qilich-Geri Urusov va Axmat Tebuyev tashkil etgan otliq ekspeditsiyalar alohida o‘rin tutadi. Ekspeditsiyalardan ko‘zlangan maqsad qorachoy zotli otlarningbaland tog‘ sharoitiga mosligini tasdiqlash edi. 1998-yil 12-avgustda qorachoy otboqarlari, sportchilar va alpinistlardan iborat guruh jahon tarixida birinchi marta qorachoy zotli otlar minib Elbrusning Sharqiy cho‘qqisiga (5621 m) ko‘tarilgan. Ekspeditsiyada Daur, Xurzuk va Imbir otlari qatnashgan; Imbir jarohati sabab yo‘lni tugata olmagan, Daur va Xurzuk esa cho‘qqiga yetgan. 1999-yil 18-avgustda G‘arbiy cho‘qqiga (5642 m) ko‘tarilish amalga oshirilgan. Unda Igilik, Daur va Imbir otlari qatnashgan. G‘arbiy cho‘qqiga chavandoz Dagir Kappushev va Igilik ayg‘iri yetib borgan. Shu tariqa Elbrusning har ikki cho‘qqisini ot yordamida zabt etish tarixda ilk bor amalga oshirilgan. Ekspeditsiyalar qorachoy zotining favqulodda chidamliligini tasdiqlab, Rossiya otchilik tarixidagi eng mashhur voqealardan biriga aylangan.

2024-yil 22-iyulda Elbrusning G‘arbiy cho‘qqisiga dunyodagi birinchi ko‘tarilishlar hisoblagichi o‘rnatilgan.

Infratuzilma

Elbrusning janubi va sharqida joylashgan hududlardagi deyarli barcha xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi (mehmonxonalar, sayyohlik bazalari, ovqatlanish joylari va hokazolar) Baksan darasi bo‘ylab joylashgan. Bu dara orqali Elbrusning janubiy etagigacha (Azau yaylovi) A158avtomobil yo‘li o‘tadi. Elbrus yonbag‘irlaridagi infratuzilma obyektlariga bir nechta baland tog‘ boshpanasi, mehmonxona va osma yo‘llar kiradi.

Elbrusning shimoliy tomonida tog‘ infratuzilmasi sust rivojlangan: u Emmanuel yaylovida turli turoperatorlar tashkil etgan chodir lagerlari va taxminan 3800 metr balandlikdagi morenalardan birida joylashgan kulbalardan iborat. Mazkur joylardan sayyohlar, shuningdek Rossiya Favqulodda vaziyatlar vazirligi xodimlari foydalanadi.

Baland tog‘ boshpanalari

«Mariya» boshpanasi, 4070 m.

Elbrusning janubiy yonbag‘rida tog‘ga ko‘tariluvchilar uchun ilk boshpana 1909-yilda 3200 metr balandlikda paydo bo‘lgan. Bu Kavkaz tog‘ jamiyati qurgan besh kishilik toshdan ishlangan yarim yerto‘la edi. 1932-yilda 4200 metr balandlikda sayyohlar va alpinistlar uchun 40 o‘rinli yog‘och bino — «O‘n birlar boshpanasi» qurilgan. Uning negizida 1939-yilda mehmonxona ish boshlagan. 1933-yilda Elbrus egarida «Egar» baland tog‘ boshpanasi, «O‘n birlar boshpanasi» yaqinida esa «To‘qqizlar boshpanasi» meteorologiya stansiyasi qurilgan. 1980-yillarda «Gara-Bashi» osma yo‘lining oxirgi bekatidan 100 metr narida «Bochkalar» boshpanasi tashkil etilgan. U olti kishiga mo‘ljallangan, isitiladigan o‘ndan ortiq vagoncha va oshxonadan iborat. Hozir bu Elbrusga ko‘tariluvchi sayyohlar va alpinistlarning asosiy boshlang‘ich nuqtalaridan biridir.

2001-yilda 1998-yil 16-avgustda yonib ketgan «O‘n birlar boshpanasi»ni tiklash ishlari boshlangan. Uning yaqinida har biri 12 kishiga mo‘ljallangan bir nechta yashash vagonchalari va oshxona o‘rnatilgan. Kechqurun vagonchalarni elektr bilan ta’minlash uchun dizel generatori ishlaydi.

2012-yil sentabrda Elbrus egarida «EG 5300 stansiyasi» qutqaruv boshpanasi qurib bitkazilgan va u Yevropadagi eng baland tog‘ boshpanasiga aylangan. Ammo dekabrdayoq kulba shamol ta’sirida vayron bo‘lgan. 2013-yilda EG5300 asosidan 300 m narida 4—6 kishilik kichik favqulodda boshpana qurilgan va u hozirgacha faoliyat yuritmoqda. 2014-yilda Elbrusning janubiy yonbag‘rida 3900 metr balandlikda 40 kishigacha sig‘adigan Yevropaning eng baland tog‘ mehmonxonasi — «LeapRus» qurilgan.

Osma yo‘llar

Канатная дорога «Эльбрус». Пункт посадки-высадки.
«Elbrus» osma yo‘li

Birinchi navbati mayatnikli osma yo‘l bo‘lgan «Elbrus-1»ning «Azau» bekatidan (2350 m) «Krugozor» bekatigacha (3000 m) bo‘lgan qismi 1969-yilda ishga tushirilgan. Uning uzunligi 1740 metr, balandlik farqi 650 metr. 1976-yilda «Krugozor»dan «Mir» bekatigacha (dengiz sathidan 3500 metr) bo‘lgan ikkinchi navbat foydalanishga topshirilgan. Uzunligi 1800 metr, balandlik farqi 500 metr. 1970-yillar oxirida «Mir»dan «Garabashi» bekatigacha (3780) uzunligi 1000 metr, balandlik farqi 250 metr bo‘lgan kresloli osma yo‘l ham qurilgan.

2006 va 2009-yillarda quyi «Azau» bekatini «Mir» bekati bilan bog‘laydigan yangi zamonaviy gondol tipidagi «Elbrus» osma yo‘lining ikki navbati ochilgan. Yangi yo‘l mavjud mayatnikli osma yo‘lga parallel ishlaydi.

2015-yil 27-dekabrda «Mir» bekatidan «Garabashi» bekatigacha uzunligi 1675 metr bo‘lgan osma yo‘lning uchinchi navbati ishga tushirilgan. Bu uni Shveysariyaning Sermatt shahridagi osma yo‘ldan keyin Yevropadagi ikkinchi eng baland osma yo‘lga aylantirgan (ko‘tarilishning eng yuqori nuqtasi 3847 metr). «Garabashi» bekati soatiga 750 kishini o‘tkaza oladi.

Vaqt o‘tishi bilan osma yo‘lni Elbrusning Sharqiy cho‘qqisigacha uzaytirish rejalashtirilmoqda.

2024-yilda «Azau — Mir» yo‘liga parallel ravishda 3670 metr balandlikkacha boradigan qo‘shimcha osma yo‘l qurilishi e’lon qilindi.

Cho‘qqiga chiqish yo‘nalishlari

Rossiya va xorijiy tasniflagichlarga ko‘ra, Elbrusda jami o‘nga yaqin turli yo‘nalish toifalarga ajratilgan (Sharqiy va G‘arbiy cho‘qqilarga ko‘tarilishlar alohida hisoblanadi).

Klassik yo‘nalish

janubiy yonbag‘ir bo‘ylab
Janubdan klassik yo‘nalish

Bu eng mashhur yo‘nalishdir. Rossiya tasnifi bo‘yicha murakkabligi 1B. Odatda yo‘l «Bochkalar» boshpanasidan (osma yo‘l oxiri, 3720 m) boshlanib, deyarli tik yuqoriga — Sharqiy cho‘qqi ostiga boradi. U sobiq «O‘n birlar boshpanasi» (4050 m), ko‘plab yangi boshpanalar va Pastuxov qoyalari (4550—4700) yonidan o‘tib, taxminan 5100 metr balandlikka yetadi; keyin «qiya tokcha» orqali egarga (5416) chiqiladi. Egardan istalgan cho‘qqiga ko‘tarilish yo‘li aniq. Odatda transport, iqlimga moslashish yurishlari, ob-havo va ishtirokchilarning tayyorgarligiga qarab ko‘tarilish 7—10 kun davom etadi («11-boshpana»dan cho‘qqigacha bevosita yo‘l tayyor sportchilar uchun tushish vaqtini hisobga olmaganda 5—6 soat oladi).

shimoliy yonbag‘ir bo‘ylab

Rossiya tasnifi bo‘yicha yo‘l murakkabligi 2A. Yo‘nalish 2500 metr balandlikdagi asosiy lagerdan boshlanadi va Shimoliy boshpana (3700) hamda yaxshi tabiiy mo‘ljal bo‘lgan Lens qoyalari orqali Sharqiy cho‘qqiga olib boradi. Yo‘lning yuqori qismidan travers yo‘li bilan egar tomonga, undan G‘arbiy cho‘qqiga ham o‘tish mumkin. Janubiy yo‘nalishga qaraganda infratuzilma kam (2012-yildan Emmanuel yaylovida (2600 m) va muzlik oldidagi qoyalarda (3750 m) yangi kulbalar va chodir lagerlari tashkil etilganiga qaramay). Shu sababli ishtirokchilar ko‘proq mustaqillik va tog‘ sayohati tajribasiga ega bo‘lishi kerak. Asosiy qiyinchilik — oxirgi doimiy lagerdan 2000 m vertikal balandlikni bosib o‘tish zarurati; janubiy yo‘nalishda esa ko‘plab tijorat ratraklari bu muammoni yengillashtiradi.

Sharqiy qirra bo‘ylab yo‘nalish

Yo‘l murakkabligi 2A. Ko‘tarilish Elbrus qishlog‘idan boshlanib, Irikchat darasi orqali shu nomdagi dovon va muzlikdan Sharqiy qirraning boshlanishi — Achkeryakol lava oqimiga olib boradi. Shu lava oqimi bo‘ylab Sharqiy cho‘qqiga chiqiladi (qirra boshlanishiga borishning boshqa variantlari ham mavjud).

G‘arbdan yo‘nalish

Murakkablik darajasi 3A. Ko‘tarilish Xurzukqishlog‘idan boshlanib, «Dazmol» qoyasi va g‘arbiy muz platosi orqali G‘arbiy cho‘qqiga olib boradi.

Boshqa yo‘nalishlar

Bir ko‘tarilishda Sharqiy va G‘arbiy cho‘qqilarga chiqish («Xoch» yo‘nalishi) 2B darajadagi murakkablikka ega. Murakkabroq yo‘nalishlar faqat tayyor alpinistlar va tog‘ sayyohlari uchun mo‘ljallangan: shimoli-g‘arbiy qirra bo‘ylab Elbrus (G‘arbiy) yo‘nalishi (3A) va janubiy devor bo‘ylab Gumbaz (Elbrusning G‘arbiy yelkasi) yo‘nalishi (5A).

Baxtsiz hodisalar

Elbrus cho‘qqilariga chiqish nisbatan oson bo‘lsa-da, turli baholarga ko‘ra, bu tog‘da har yili o‘n besh nafardan yigirma nafargacha odam halok bo‘ladi. Bu Elbrusbo‘yidagi barcha baxtsiz hodisalarning qariyb 80 % ini tashkil etadi. Halok bo‘lganlar va jabrlanganlar orasida nafaqat havaskor sayyohlar («yovvoyi sayyohlar» deb ataluvchilar), balki ko‘pincha yetarli tog‘ tajribasiga ega, yaxshi tayyorlangan sportchilar ham bor.

Ko‘tarilish yo‘nalishlaridagi asosiy xatarlar — muzliklardagi ko‘plab yoriqlar, ob-havo sharoiti: Elbrusning o‘ziga xos joylashuvi va balandligi sabab ob-havo bir necha soatda keskin yomonlashishi mumkin. Natijada ko‘rish masofasi kamayadi, haqiqiy va seziladigan harorat keskin tushadi, yo‘nalishni yo‘qotish va gipotermiya xavfi tug‘iladi. Bundan tashqari, balandlikka yetarli moslashmaslik hamda u bilan bog‘liq suvsizlanish, ahvolning keskin yomonlashishi va buning oqibatida diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishi ham xavfli.

Elbrusda halok bo‘lgan va jarohatlanganlarning barchasi bo‘yicha aniq statistika yo‘q. 1929—2010-yillar davomida tashkil etilgan alpinistik ko‘tarilishlarda «sport ustasi» darajasigacha bo‘lgan 29 sportchi halok bo‘lgan. O‘limning odatiy sabablari — gipotermiya, sirpanib yiqilish yoki muzlik yoriqlariga tushib ketish oqibatidagi jarohatlardir. Ommaviy halokatlar orasida 2006-yil 9-maydagi fojia mashhur: G‘arbiy cho‘qqiga ko‘tarilayotgan o‘n ikki sayyohdan o‘n bir nafari Elbrus egarida sovqotib halok bo‘lgan. 2021-yil 23-sentabrda esa to‘rt nafar professional alpinist hamrohligidagi 19 havaskor alpinist 5400 m balandlikda og‘ir ob-havo sharoitiga duch kelgan va 5 kishi halok bo‘lgan.

2009-yil iyulda 5100 metr balandlikda, Elbrus massivining bir qismi bo‘lgan Kyukyurtlyucho‘qqisi yaqinida qo‘nish paytida Mi-8vertolyoti halokatga uchragan. Vertolyot Rossiya Favqulodda vaziyatlar vazirligiga tegishli bo‘lgan. Salonida taniqli Valeriy Rozov— beys-jamper va alpinist boshchiligidagi ekspeditsiya bo‘lgan. Hodisada hech kim halok bo‘lmagan, bortmuhandis yengil jarohatlangan. Guruh qorong‘i tushguncha qutqaruvchilarga yetib olishga muvaffaq bo‘lgan. Vertolyot esa 5100 metr balandlikda qolib ketgan.

Galereya

Adabiyotlar

  • Kudinov V. Elbrus solnomasi. — Stavropol kitob nashriyoti, 1969, 236 bet, 30 000 nusxa.
  • Alekseyev A. A. Elbrus va uning tarmoqlari / Taqrizchi V. V. Arsenin. — M.: I. V. Balabanov nashriyoti, 2007. — ISBN 5-901049-46-2.
  • Beroyev B. M. Elbrusbo‘yi: Tabiatga oid ocherk. Elbrusni zabt etish solnomasi. Sayyohlik yo‘nalishlari. — M.: Profizdat, 1984. — 208 bet — (Yuz yo‘l — yuz so‘qmoq). — 97 500 nusxa
  • Dinnik N. Ya.,. Elbrus // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Utkin I. S., Fedotov S. A., Utkina L. I. «Elbrus vulqonining magma o‘chog‘i uni o‘rab turgan jinslarda to‘plagan issiqlikni baholash va undan foydalanish imkoniyatlari». Vulkanologiya va seysmologiya to‘plami, № 5, Rossiya Fanlar akademiyasi nashriyoti, Moskva, 2009. — 3–23-betlar
  • Jelezniy A. I., Shemeta L. P. Baksan qo‘shig‘i // Ulug‘ Vatan urushining qo‘shiqlardagi solnomasi. — Kiyev: Zamonaviy musiqa, 2010. — B. 125—128. — 266 bet — ISBN 979-0706353-76-0.
  • Rossiya hududidagi eng yangi va hozirgi zamon vulqon faolligi = Modern and Holocene volcanism in Russia : [jamoaviy monografiya : ilmiy nashr] / [mas’ul muharrir va kirish maqolasi muallifi N. P. Lavyorov ; O. Yu. Shmidt nomidagi Yer fizikasi instituti; rassom Yu. I. Duxovskaya]. — M. : Nauka, 2005. — 604 bet. — ISBN 5-02-032898-7
  • Gazeyev V. M. Elbrus vulqon markazining petrologiyasi va potensial rudadorligi (Shimoliy Kavkaz): geologiya-mineralogiya fanlari nomzodi ilmiy darajasiga da’vogarlik dissertatsiyasi avtoreferati. RFA Ruda konlari geologiyasi, petrografiya, mineralogiya va geokimyo instituti, Moskva, 2003, 26 bet.
  • Sobisevich A. L., Nechayev Yu. V., Arbuzkin V. N., Trofimenko Ye. A., Prutskiy N. I., Grekov I. I. Elbrus vulqon markazi hududidagi magmatik hosilalar tuzilishi haqidagi yangi geofizik ma’lumotlar // Geofizika sohasidagi tadqiqotlar. — M.: RFA OIFZ, 2004. — 272—285-betlar.
  • Lebedev V. A., Chernishev I. V., Chugayev A. V., Goltsman Yu. V., Bairova E. D. Elbrus vulqoni otilishlarining geoxronologiyasi va dastlabki magmalarning modda manbalari (Katta Kavkaz): K-Ar va Sr-Nd-Pb izotop tadqiqotlari natijalari (ruscha) // Geoximiya : jurnal. — 2010. — № 1. — 45-73-betlar. — ISSN 0016-7525.
  • P. P. Zaxarov. «11-lar boshpanasi»ning muallifi va quruvchisi kim? Russianclimb. Murojaat qilingan sana: 2015-yil 20-iyul. Arxivlangan 2015-yil 21-iyulda.
  • Adabiyotlar ro‘yxati. Moskva davlat universitetining dinamik geologiya kafedrasi. Murojaat qilingan sana: 2015-yil 10-iyul. Arxivlangan 2016-yil 4-martda.
  • A. V. Tvyordiy. Kavkaz nomlarda. — Krasnodar: Platonov, 2008. — 432 bet — 4000 nusxa — ISBN 978-5-89564-044-9. — [Arxivlangan 16 2017-yil may oyida.]
  • «Elbrus: qisqacha ma’lumot». Global vulqonizm dasturi. Smitson instituti. Asl nusxasi 2009-yil 9-aprelda arxivlangan. 2010-yil 25-fevralda qayta tiklangan.
  • Elbrus tarjimai holi

Havolalar