Maksvell tenglamalari

Maksvell tenglamalari — tenglamalar tizimi da differensial yoki integral shaklda ifodalangan bo‘lib, elektromagnit maydonni va uning elektr zaryadlari hamda toklar bilan vakuumda va tutash muhitlarda. Lorens kuchi, zaryadlangan zarralarga elektromagnit maydon ta’sirining miqdorini belgilovchi Lorens kuchi ifodasi bilan birgalikda, bu tenglamalar klassik elektrodinamikaning to‘liq tenglamalar tizimini tashkil etadi, ba’zan Maksvell — Lorens tenglamalari deb ataladi. Tenglamalar Jeyms Klerk Maksvell tomonidan to‘plangan XIX asr o‘rtalarigacha bo‘lgan tajriba natijalari nazariy fizika haqidagi tasavvurlar rivojida muhim rol o‘ynadi va nafaqat bevosita elektromagnetizmbilan bog‘liq fizikaning barcha sohalariga, balki keyinchalik vujudga kelgan, predmeti elektromagnetizm bilan cheklanmaydigan ko‘plab fundamental nazariyalarga ham kuchli, ko‘pincha hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi (bunga eng yorqin misollardan biri — maxsus nisbiylik nazariyasi).

Maksvell tenglamalari differensial shaklda

Maksvell tenglamalari vektor ko‘rinishida to‘rtta tenglamadan iborat tizimni tashkil etadi. Komponentlar bo‘yicha yozilganda, ular sakkizta (ikkita vektor tenglamasining har biri uchta komponentdan, yana ikkita tenglama esa skalyar kattaliklardan iborat) chiziqli xususiy hosilali differensial tenglamalar birinchi tartibli 12 ta komponentga ega bo‘lgan to‘rtta vektor va psevdovektor funksiyalar (𝐃,𝐄,𝐇,𝐁). Maksvell tenglamalari va elektrodinamikaning boshqa qonunlari turli birliklar tizimlarida turlicha yoziladi; shu sababli quyida barcha munosabatlar ikki xil ko‘rinishda keltiriladi: Xalqaro birliklar tizimida (SI) va simmetrik Gauss SGS tizimida, agar bu tizimlarda ularning yozilishi bir-biridan farq qilsa.

Nomi SGS SI Taxminiy so‘z bilan ifodalanishi
Gauss qonuni
∇⋅𝐃=4πρ
∇⋅𝐃=ρ
Elektr zaryadi elektr induksiyasining manbai hisoblanadi.
Magnit maydon uchun Gauss qonuni
∇⋅𝐁=0
∇⋅𝐁=0
Magnit zaryadlar aniqlanmagan.
Faradey induksiya qonuni
∇×𝐄=−1c∂𝐁∂t
∇×𝐄=−∂𝐁∂t
Magnit induksiyaning o‘zgarishi uyurmali elektr maydonni hosil qiladi.
Magnit maydon sirkulyatsiyasi teoremasi
∇×𝐇=4πc𝐣+1c∂𝐃∂t
∇×𝐇=𝐣+∂𝐃∂t
Elektr toki va elektr induksiyasining o‘zgarishi uyurmali magnit maydonni hosil qiladi

Quyida qalin shrift bilan vektor va psevdovektor kattaliklar, kursiv bilan esa skalyar.

Kiritilgan belgilashlar:

Yuqorida keltirilgan Maksvell tenglamalari hali elektromagnit maydontenglamalarining to‘liq tizimini tashkil etmaydi, chunki ular elektromagnit maydonqo‘zg‘atilgan muhitning xususiyatlarini o‘z ichiga olmaydi. 𝐄, 𝐁, 𝐃, 𝐇 va 𝐣 kattaliklarni bog‘laydigan hamda muhitning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladigan munosabatlar moddiy tenglamalar.

Maksvell tenglamalari integral shaklda

Quyidagilar yordamida Ostrogradskiy — Gauss formulasi va Stoks teoremasi Maksvellning differensial tenglamalarini integral tenglamalar shaklida ifodalash mumkin:

Nomi SGS SI Taxminiy so‘z bilan ifodalanishi
Gauss qonuni
∮𝐬𝐃⋅d𝐬=4πQ
∮𝐬𝐃⋅d𝐬=Q
Yopiq sirt orqali elektr induksiyasi oqimi shu sirt bilan chegaralangan hajm ichidagi erkin zaryad miqdoriga proporsional.
Magnit maydon uchun Gauss qonuni
∮𝐬𝐁⋅d𝐬=0
∮𝐬𝐁⋅d𝐬=0
Magnit induksiya oqimi yopiq sirt orqali nolga teng (magnit zaryadlar aniqlanmagan).
Faradey induksiya qonuni
∮𝐥𝐄⋅d𝐥= −1cddt∫𝐬𝐁⋅d𝐬
∮𝐥𝐄⋅d𝐥= −ddt∫𝐬𝐁⋅d𝐬
ning o‘zgarishi — magnit induksiya oqimining ochiq sirt orqali o‘tuvchi sqiymati teskari ishora bilan olinganda, elektr maydonining yopiq kontur bo‘ylab sirkulyatsiyasiga proporsional bo‘ladi l— bu kontur sirtning chegarasi hisoblanadi s.
Magnit maydon sirkulyatsiyasi teoremasi
∮𝐥𝐇⋅d𝐥= 4πcI+1cddt∫𝐬𝐃⋅d𝐬
∮𝐥𝐇⋅d𝐥= I+ddt∫𝐬𝐃⋅d𝐬
Erkin zaryadlarning to‘liq elektr toki va ochiq sirt orqali o‘tuvchi elektr induksiyasi oqimining o‘zgarishi s magnit maydonining yopiq kontur bo‘ylab sirkulyatsiyasiga proporsional bo‘ladi l— bu kontur sirtning chegarasi hisoblanadi s.
Yopiq sirt orqali elektr maydoni oqimi

Kiritilgan belgilashlar:

  • s  — Gauss teoremasida ikki o‘lchamli yopiq sirt bo‘lib, u hajmni v bilan chegaralaydi; Faradey va Amper — Maksvell qonunlarida esa ochiq sirtni bildiradi (uning chegarasi yopiq kontur l ).
  • Q=∫vρdv  — elektr zaryadiichida joylashgan v sirt bilan chegaralangan hajmda s  (SI birliklarida — Кл);
  • I=∫𝐬𝐣⋅d𝐬  — elektr tokisirt orqali o‘tuvchi s  (SI birliklarida — А).

Yopiq sirt bo‘yicha integrallashda yuza elementining vektori d𝐬 hajm ichidan tashqariga yo‘naladi. d𝐬 Ochiq sirt bo‘yicha integrallashda uning yo‘nalishi o‘ng vintyo‘nalishi bilan belgilanadi; u kontur integrali bo‘ylab aylanish yo‘nalishida burilganda «buralib kiradi» d𝐥.

Maksvell qonunlarining, masalan, Faradey qonunining so‘z bilan bayon etilishida tarixiy an’ana izi saqlanib qolgan: dastlab magnit oqimining nazorat ostida o‘zgarishi paytida elektr maydoni (aniqrog‘i, elektr yurituvchi kuch) yuzaga kelishi qayd etilgan. Umumiy holda Maksvell tenglamalarida (ham differensial, ham integral shaklda) vektor funksiyalar 𝐄,𝐁,𝐃,𝐇 teng huquqli noma’lum kattaliklar bo‘lib, ular tenglamalarni yechish natijasida aniqlanadi.

Lorens kuchi

Maksvell tenglamalarini yechishda zaryadlar taqsimoti ρ va toklar 𝐣 ko‘pincha oldindan berilgan deb hisoblanadi. Chegaraviy shartlar va moddiy tenglamalar ni hisobga olgan holda elektr maydon kuchlanganligini 𝐄 va magnit induksiyani 𝐁aniqlash mumkin; ular, o‘z navbatida, sinov zaryadiga ta’sir etuvchi kuchni belgilaydi qva u 𝐮tezlik bilan harakatlanadi. Bu kuch Lorens kuchi:

SGSSI
𝐅=q𝐄+qc[𝐮×𝐁]
𝐅=q𝐄+q[𝐮×𝐁]

Kuchning elektr tashkil etuvchisi elektr maydoniga parallel, magnit tashkil etuvchisi esa zaryad tezligi va magnit induksiyasiga perpendikulyar yo‘nalgan. Magnit maydonda zaryadga ta’sir etuvchi kuch ifodasini (elektr tashkil etuvchisi avvaldan ma’lum edi) birinchi bo‘lib 1889-yilda Hevisayd dan uch yil oldin Hendrik Lorensbu kuch ifodasini keltirib chiqardi 1892-yilda.

Klassik va kvant fizikasida yanada murakkab holatlarda, elektromagnit maydonlar ta’sirida erkin zaryadlar siljib, maydon qiymatlarini o‘zgartirganda, o‘zaro muvofiqlashtirilgan tizim — Maksvell tenglamalari va harakat tenglamalarini birgalikda yechish zarur. Bu tenglamalarga Lorens kuchlari ham kiradi. Bunday to‘liq tizimning aniq analitik yechimini topish, odatda, katta qiyinchiliklar bilan bog‘liq. O‘zaro muvofiqlashtirilgan maydon uchun bunday tenglamalar tizimining muhim namunasi — Vlasov — Maksvell tenglamalaribo‘lib, ular plazma.

Maksvell tenglamalaridagi o‘lchamli doimiylar

Gauss SGS birliklar tizimida barcha maydonlar bir xil o‘lchamga ega va Maksvell tenglamalarida yagona fundamental doimiy cqatnashadi; u o‘lchamga ega bo‘lib, hozirda yorug‘lik tezligi deb ataladi (aynan shu doimiyning yorug‘lik tarqalish tezligiga tengligi Maksvellga yorug‘likning elektromagnit tabiatga ega ekanligi haqidagi gipotezani ilgari surish uchun asos bo‘lgan).

SI birliklar tizimida, elektr induksiyasi va elektr maydon kuchlanganligi o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalash uchun vakuumdaquyidagi kattalik kiritiladi: elektr doimiysi ε0 (𝐃=ε0𝐄). Magnit doimiysi μ0 magnit maydon uchun xuddi shunday proporsionallik koeffitsiyenti hisoblanadi vakuumda (𝐁=μ0𝐇). elektr doimiysi va magnit doimiysi hozir standartlashtirilgan. Ilgari bu kattaliklar uchun, mos ravishda, vakuumning elektr (dielektrik) va magnit singdiruvchanligi nomlari ham ishlatilgan.

Vakuumdagi elektromagnit nurlanish tezligi (yorug‘lik tezligi) SI tizimida elektromagnit nurlanish tezligi quyidagi tenglamani keltirib chiqarishda namoyon bo‘ladi: to‘lqin tenglamasi:

c=1ε0μ0.

SI birliklar tizimida aniq o‘lchamli doimiy sifatida vakuumdagi yorug‘lik tezligi belgilangan c, magnit doimiysi esa μ0 2018—2019-yillardagi o‘zgarishlardan so‘ng tajriba orqali aniqlanadigan kattalik hisoblanadi. Elektr doimiysi esa ular orqali ifodalanadi ε0.

Qiymatlari yorug‘lik tezligining, elektr va magnit doimiylarining qiymatlari jadvalda keltirilgan:

Belgi Nomi Son qiymati SI o‘lchov birliklari
c
Yorug‘lik tezligi doimiysi
299792458 (aniq)
м/с
μ0
Magnit doimiysi
1,256637×10−6
Гн/м
ε0=1/(μ0c2)
Elektr doimiysi
8,854188×10−12
Ф/м

Ba’zan «vakuumning to‘lqin qarshiligi» yoki «impedans» deb ataladigan kattalik vakuumning:

Z0=μ0ε0=μ0c≈120π Ом.

tizimida SGS Z0=1. Bu kattalik yassi vakuumdagi elektromagnit to‘lqinelektr va magnit maydon kuchlanganliklari amplitudalari nisbatini anglatadi. Biroq bu kattalikka to‘lqin qarshiligining fizik ma’nosini berib bo‘lmaydi, chunki ayni SGS tizimida uning o‘lchami qarshilik o‘lchamiga.

Maksvell tenglamalari muhitda

To‘liq elektrodinamikatenglamalar tizimini olish uchun Maksvell tenglamalari tizimiga kattaliklarni bog‘laydigan moddiy tenglamalarni qo‘shish kerak 𝐣, 𝐇, 𝐃, 𝐄, 𝐁; ularda muhitning individual xususiyatlari hisobga olinadi. Moddiy tenglamalarni olish usulini molekulyar nazariyalar beradi: qutblanish, magnitlanish va elektr o‘tkazuvchanlik nazariyalari muhitning ideallashtirilgan modellaridan foydalanadi. Ularga klassik yoki kvant mexanikasiqonunlarini, shuningdek, statistik fizikausullarini qo‘llab, bir tomondan 𝐣, 𝐇, 𝐃 vektorlar, ikkinchi tomondan esa 𝐄, 𝐁 vektorlar o‘rtasidagi bog‘lanishni aniqlash mumkin.

Bog‘langan zaryadlar va toklar

Chapda: Muhitdagi mikroskopik dipollarning yig‘indisi bitta makroskopik dipol momentini hosil qiladi va chegarada qarama-qarshi ishorali zaryadlangan ikkita plastinaga teng kuchli bo‘ladi. Bunda muhit ichidagi barcha zaryadlar o‘zaro kompensatsiyalanadi; O‘ngda: Muhitdagi mikroskopik aylanma toklar yig‘indisi chegara bo‘ylab oqadigan makroskopik tokka teng kuchli bo‘ladi. Bunda muhit ichidagi barcha toklar o‘zaro kompensatsiyalanadi.

Elektr maydoni dielektrik materialga qo‘llanilganda, uning har bir molekulasi mikroskopik dipolgaaylanadi. Bunda atomlarning musbat yadrolari maydon yo‘nalishida biroz siljiydi, elektron qobiqlari esa qarama-qarshi yo‘nalishda siljiydi. Bundan tashqari, ayrim moddalarning molekulalari dastlabdan dipol momentiga ega bo‘ladi. Dipol molekulalar maydon yo‘nalishi bo‘ylab joylashishga intiladi. Bu hodisa dielektriklarning qutblanishideb ataladi. Molekulalardagi bog‘langan zaryadlarning bunday hajmiy siljishi sirtda muayyan zaryadlar taqsimoti paydo bo‘lishiga teng kuchli, garchi qutblanish jarayonida ishtirok etuvchi barcha molekulalar neytral bo‘lib qolsa ham (rasmga qarang).

Xuddi shunday tarzda materiallarda magnit qutblanish (magnitlanish) ham sodir bo‘ladi; bu materiallarni tashkil etuvchi atom va molekulalar magnit momentlarigabo‘lib, ular spin va orbital moment bilan bog‘liq. Atomlarning burchak momentlarini aylanma toklar ko‘rinishida tasavvur qilish mumkin. Material chegarasida bunday mikroskopik toklar yig‘indisi sirt bo‘ylab oqadigan makroskopik toklarga teng kuchli bo‘ladi, garchi alohida magnit dipollardagi zaryadlar harakati faqat mikromiqyosda sodir bo‘lsa ham (bog‘langan toklar).

Ko‘rib chiqilgan modellar shuni ko‘rsatadiki, tashqi elektromagnit maydon alohida atom va molekulalarga ta’sir etsa-da, ko‘p hollarda uning xatti-harakatini mikroskopik manzara tafsilotlarini e’tiborsiz qoldirib, makroskopik miqyosda soddalashtirilgan tarzda ko‘rib chiqish mumkin.

Muhitda tashqi elektr va magnit maydonlar moddaning qutblanishi va magnitlanishini keltirib chiqaradi; ular makroskopik miqyosda, mos ravishda, qutblanganlik vektori 𝐏 va magnitlanganlik vektori 𝐌 bilan tavsiflanadi hamda bog‘langan zaryadlar ρb  va toklar 𝐣bpaydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Natijada muhitdagi maydon tashqi maydonlar va bog‘langan zaryadlar hamda toklar hosil qilgan maydonlar yig‘indisidan iborat bo‘ladi.

SGSSI
ρb=−∇⋅𝐏
𝐣b=c∇×𝐌+∂𝐏∂t
ρb=−∇⋅𝐏
𝐣b=∇×𝐌+∂𝐏∂t

Qutblanganlik 𝐏 va magnitlanganlik vektorlari 𝐌 elektr va magnit maydon kuchlanganligi hamda induksiyasi vektorlari bilan quyidagi munosabatlar orqali bog‘langan:

SGSSI
𝐃=𝐄+4π𝐏
𝐁=𝐇+4π𝐌
𝐃=ε0𝐄+𝐏
𝐁=μ0(𝐇+𝐌)

Shuning uchun 𝐃 va 𝐇 vektorlarini 𝐄, 𝐁, ρb  va 𝐣borqali ifodalab, matematik jihatdan ekvivalent bo‘lgan Maksvell tenglamalari tizimini olish mumkin:

SGSSI
∇⋅𝐄=4π[ρf+ρb]
∇⋅𝐄=1ε0[ρf+ρb]
∇⋅𝐁=0
∇⋅𝐁=0
∇×𝐄=−1c∂𝐁∂t
∇×𝐄=−∂𝐁∂t
∇×𝐁=4πc[𝐣b+𝐣f]+1c∂𝐄∂t
∇×𝐁=μ0[𝐣b+𝐣f]+1c2∂𝐄∂t

Indeks bilan f  erkin zaryadlar va toklar belgilangan. Bunday ko‘rinishdagi Maksvell tenglamalari fundamental hisoblanadi, chunki ular moddaning elektromagnit tuzilishi modeliga bog‘liq emas. Zaryadlar va toklarni erkin hamda bog‘langan turlarga ajratish muhitdagi elektromagnit maydonning murakkab mikroskopik xususiyatini ρb , 𝐣bga, keyin esa 𝐏,𝐌 ga va, demak, 𝐃,𝐇 ga «yashirish» imkonini beradi.

Moddiy tenglamalar

Moddiy tenglamalar 𝐃,𝐇 va 𝐄,𝐁kattaliklar o‘rtasidagi bog‘lanishni belgilaydi. Bunda muhitning individual xususiyatlari hisobga olinadi. Amaliyotda moddiy tenglamalarda odatda tajriba orqali aniqlanadigan koeffitsiyentlardan foydalaniladi (ular, umumiy holda, elektromagnit maydon chastotasiga bog‘liq bo‘ladi); bu koeffitsiyentlar turli fizik kattaliklar ma’lumotnomalarida jamlangan.

SGSSI
𝐏=χe𝐄
𝐌=χm𝐇
𝐏=ε0χe𝐄
𝐌=χm𝐇,

bu yerda o‘lchovsiz doimiylar kiritilgan: χe  — dielektrik qabul qiluvchanlik va χm  — moddaning magnit qabul qiluvchanligi (birliklar tizimida SI bu doimiylar 4π  Gauss birliklar tizimidagiga qaraganda shuncha marta katta: SGS). Shunga muvofiq, elektr va magnit induksiyalar uchun moddiy tenglamalar quyidagi ko‘rinishda yoziladi:

SGSSI
𝐃=ε𝐄=(1+4πχe)𝐄
𝐁=μ𝐇=(1+4πχm)𝐇
𝐃=ε0ε𝐄=ε0(1+χe)𝐄
𝐁=μ0μ𝐇=μ0(1+χm)𝐇,

bunda ε  — nisbiy dielektrik singdiruvchanlik, μ  — nisbiy magnit singdiruvchanlik. O‘lchamli kattaliklar ε0ε (SI birliklarida — Ф/м) va μ0μ (SI birliklarida — Гн/мtizimida yuzaga keladigan SIda, mos ravishda, mutlaq dielektrik singdiruvchanlik va mutlaq magnit singdiruvchanlik deb ataladi.

  • O‘tkazgichlarda tok zichligi bilan elektr maydon kuchlanganligi o‘rtasida bog‘lanish mavjud bo‘lib, yetarlicha yaxshi yaqinlashuvda u Om qonuni:
𝐣=σ𝐄,

bunda σ — solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik muhitning (SI birliklarida — Ом−1•м−1).

  • anizotrop muhitda ε, μ va σ tenzorlar hisoblanadi ε̂, μ̂ va σ̂koordinatalar tizimida asosiy o‘qlar bo‘yicha ular diagonal matritsalaryordamida ifodalanishi mumkin. Bu holda maydon kuchlanganliklari va induksiyalar o‘rtasidagi bog‘lanish har bir koordinata bo‘yicha turli koeffitsiyentlarga ega bo‘ladi. Masalan, SI:
Dx=ε0εxxEx,     Dy=ε0εyyEy,     Dz=ε0εzzEz,[3mm]Bx=μ0μxxHx,     By=μ0μyyHy,     Bz=μ0μzzHz.
  • Moddalarning keng sinfi uchun kuchsiz maydonlardagi chiziqli yaqinlashuv yuqori aniqlik bilan bajarilsa-da, umumiy holda 𝐃,𝐇 va 𝐄,𝐁 o‘rtasidagi bog‘lanish nochiziqlibo‘lishi mumkin. Bu holda muhitning singdiruvchanliklari doimiy bo‘lmaydi, balki shu nuqtadagi maydon kattaligiga bog‘liq bo‘ladi. Bundan tashqari, fazoviy yoki vaqt bo‘yicha 𝐃,𝐇 va 𝐄,𝐁 bog‘lanishlar muhitlarda dispersiyalarkuzatiladi. Fazoviy dispersiya holatida fazoning muayyan nuqtasidagi toklar va zaryadlar maydon kattaligiga nafaqat shu nuqtaning o‘zida, balki qo‘shni nuqtalarda ham bog‘liq bo‘ladi. Vaqt dispersiyasi holatida muhitning qutblanganligi va magnitlanganligi faqat ayni paytdagi maydon kattaligi bilan belgilanmaydi, balki oldingi vaqt lahzalaridagi maydon kattaliklariga ham bog‘liq bo‘ladi. Dispersiyaga ega bo‘lgan nochiziqli va bir jinsli bo‘lmagan muhitlarning eng umumiy holatida SI tizimidagi moddiy tenglamalar integral ko‘rinishni oladi:
𝐏(𝐫,t)=ε0∫v∫−∞tχ̂e(𝐫,𝐫′,t−t′,𝐄,𝐇)𝐄(𝐫′,t′)dt′d3𝐫′; 𝐌(𝐫,t)=∫v∫−∞tχ̂m(𝐫,𝐫′,t−t′,𝐄,𝐇)𝐇(𝐫′,t′)dt′d3𝐫′.

Shunga o‘xshash tenglamalar Gauss SGS tizimida ham olinadi (agar formal ravishda ε0=1).

Dispersiyasiz izotrop va bir jinsli muhitlardagi tenglamalar

Dispersiyasiz izotrop va bir jinsli muhitlarda Maksvell tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:

SGSSI
∇⋅𝐄=4πρε
∇⋅𝐁=0
∇×𝐄=−1c∂𝐁∂t
∇×𝐁=4πcμ𝐣+εμc∂𝐄∂t
∇⋅𝐄=ρεε0
∇⋅𝐁=0
∇×𝐄=−∂𝐁∂t
∇×𝐁=μμ0𝐣+εμc2∂𝐄∂t

Optik chastotalar diapazonida dielektrik singdiruvchanlik o‘rniga ε sindirish ko‘rsatkichi n=εμishlatiladi. U muhitda monoxromatik yorug‘lik to‘lqinining tarqalish tezligi vakuumdagi yorug‘lik tezligidan qanchalik farq qilishini ko‘rsatadi. Optik diapazonda dielektrik singdiruvchanlik odatda past chastotalardagiga qaraganda ancha kichik bo‘ladi, aksariyat optik muhitlarning magnit singdiruvchanligi esa amalda birga teng. Ko‘pchilik shaffof materiallarning sindirish ko‘rsatkichi 1 dan 2 gacha; 5 ga yetadigan ayrim yarimo‘tkazgichlarda. Vakuumda dielektrik va magnit singdiruvchanliklarning ikkalasi ham birga teng: ε=μ=1.

Chiziqli muhitda Maksvell tenglamalari maydonlar (𝐄,𝐁) va erkin zaryadlar hamda toklar (ρ,𝐣)ga nisbatan chiziqli bo‘lgani uchun, superpozitsiya prinsipi:

o‘rinli. Agar zaryadlar va toklarning (ρ1,𝐣1) taqsimoti (𝐄1,𝐁1)komponentli elektromagnit maydonni hosil qilsa, boshqa (ρ2,𝐣2) taqsimotlar esa mos ravishda (𝐄2,𝐁2)maydonni hosil qilsa, u holda (ρ1+ρ2,𝐣1+𝐣2)manbalari hosil qilgan umumiy maydon quyidagiga teng bo‘ladi: (𝐄1+𝐄2,𝐁1+𝐁2).

Chiziqli muhitda elektromagnit maydonlar zaryadlar va toklar yo‘q bo‘lgan holatda tarqalganda, tenglamalarning istalgan xususiy yechimlari yig‘indisi ham Maksvell tenglamalarini qanoatlantiradi.

Ko‘p hollarda bir jinsli bo‘lmagan muhitni cheksiz yupqa chegaralar bilan ajratilgan, bo‘laklar bo‘yicha uzluksiz bir jinsli sohalar majmuasi sifatida tasavvur qilish mumkin. Bunda har bir sohada Maksvell tenglamalarini yechib, olingan yechimlarni chegaralarda «tutashtirish» mumkin. Xususan, chekli hajmdagi yechim ko‘rib chiqilganda, hajm chegaralarining uni o‘rab turgan cheksiz fazo bilan tutashgan joylaridagi shartlarni hisobga olish kerak. Chegaraviy shartlar Maksvell tenglamalaridan limitga o‘tish orqali olinadi. Buning uchun Maksvell tenglamalarining integral shaklidan foydalanish eng qulay usuldir.

Tenglamalarning ikkinchi juftligida integrallash konturini ikki muhit chegarasini kesib o‘tuvchi, balandligi cheksiz kichik bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak ramka shaklida tanlab, chegaraga tutashgan ikki sohadagi maydon komponentlari o‘rtasidagi quyidagi bog‘lanishni olish mumkin:

SGSSI
(𝐄1−𝐄2)×𝐧1−2=𝟎,
(𝐇1−𝐇2)×𝐧1−2=4πc𝐣s,
(𝐄1−𝐄2)×𝐧1−2=𝟎,
(𝐇1−𝐇2)×𝐧1−2=𝐣s,

bunda 𝐧1−2 — 1-muhitdan 2-muhitga yo‘nalgan, sirtga normal bo‘lgan birlik vektor; uning o‘lchami uzunlikka teskari, 𝐣s — sirt bo‘ylab oqadigan erkin toklarning sirt zichligi (ya’ni bog‘langan toklar hisobga olinmaydi; ular muhit chegarasida mikroskopik molekulyar va shunga o‘xshash toklar yig‘indisi natijasida yuzaga keladi). Birinchi chegaraviy shartni sohalar chegarasida elektr maydon kuchlanganligining tangensial komponentlari uzluksizligi sifatida talqin qilish mumkin (ikkinchi shartdan esa magnit maydon kuchlanganligining tangensial komponentlari faqat chegarada sirt toklari bo‘lmaganida uzluksiz bo‘lishi kelib chiqadi).

Xuddi shunday, integral tenglamalarning birinchi juftligida integrallash sohasi sifatida chegarani kesib o‘tuvchi, balandligi cheksiz kichik silindr tanlanadi; bunda uning yasovchilari perpendikulyar bo‘lib, ajralish chegarasiga tik yo‘naladi. Shunda quyidagilarni olish mumkin:

SGSSI
(𝐃1−𝐃2)⋅𝐧1−2=−4πρs,
(𝐁1−𝐁2)⋅𝐧1−2=0,
(𝐃1−𝐃2)⋅𝐧1−2=−ρs,
(𝐁1−𝐁2)⋅𝐧1−2=0,

bunda ρs  — sirt erkin zaryadlarining zichligi (ya’ni bog‘langan zaryadlarhisobga olinmaydi; ular muhitning dielektrik qutblanishi natijasida uning chegarasida yuzaga keladi).

Bu chegaraviy shartlar magnit induksiya vektorining normal komponenti uzluksizligini ko‘rsatadi (elektr induksiyasining normal komponenti esa faqat chegarada sirt zaryadlari bo‘lmaganida uzluksiz bo‘ladi).

Uzluksizlik tenglamasidan toklar uchun chegaraviy shartni olish mumkin:

(𝐣1−𝐣2)⋅𝐧1−2=∂∂tρs,

Muhim xususiy holatlardan biri — dielektrik va ideal o‘tkazgicho‘rtasidagi chegara. Ideal o‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi cheksiz bo‘lgani uchun uning ichidagi elektr maydoni nolga teng (aks holda u tokning cheksiz zichligini yuzaga keltirgan bo‘lardi). Shunda o‘zgaruvchan maydonlarning umumiy holatida Maksvell tenglamalaridan o‘tkazgich ichidagi magnit maydon ham nolga tengligi kelib chiqadi. Natijada ideal o‘tkazgich bilan chegarada elektr maydonining tangensial komponenti va magnit maydonning normal komponenti nolga teng bo‘ladi:

SGSSI
𝐄1×𝐧1−2=𝟎,
𝐇1×𝐧1−2=4πc𝐣s,
𝐃1⋅𝐧1−2=−4πρs,
𝐁1⋅𝐧1−2=0,
𝐄1×𝐧1−2=𝟎,
𝐇1×𝐧1−2=𝐣s,
𝐃1⋅𝐧1−2=−ρs,
𝐁1⋅𝐧1−2=0,

Saqlanish qonunlari

Maksvell tenglamalari zaryad va elektromagnit maydon energiyasining saqlanish qonunlarini o‘z ichiga oladi.

Uzluksizlik tenglamasi

Maydon manbalari (ρ, 𝐣) ixtiyoriy tarzda berilishi mumkin emas. To‘rtinchi tenglamaga (Amper — Maksvell qonuni) divergensiya amalini qo‘llab, birinchi tenglamadan (Gauss qonuni) foydalanish orqali uzluksizlik tenglamasi zaryadlar va toklar uchun quyidagi ko‘rinishda olinadi:

∇⋅𝐣+∂ρ∂t=0.

Bu tenglamani integral Ostrogradskiy — Gauss teoremasi yordamida quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:

∮𝐬𝐣⋅d𝐬=−ddt∫vρdv.

Tenglamaning chap tomonida yopiq sirt s orqali oqib o‘tadigan to‘liq tok joylashgan. O‘ng tomonida esa v hajm ichidagi zaryadning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi turadi. Demak, hajm ichidagi zaryad faqat uni chegaralovchi s sirt orqali kirishi yoki chiqishi natijasidagina o‘zgarishi mumkin.

Zaryadning saqlanish qonuniga teng kuchli bo‘lgan uzluksizlik tenglamasi klassik elektrodinamika doirasidan ancha keng bo‘lib, kvant nazariyasida ham o‘rinli bo‘lib qoladi. Shu sababli bu tenglamaning o‘zi elektromagnit nazariyaning asosi sifatida olinishi mumkin. Masalan, bunday holda Amper qonunida siljish toki (elektr maydonining vaqt bo‘yicha hosilasi) albatta qatnashishi kerak.

Maksvellning rotorlar uchun tenglamalari va uzluksizlik tenglamasidan vaqtga bog‘liq bo‘lmagan ixtiyoriy funksiyalar aniqligigacha elektr va magnit maydonlar uchun Gauss qonunlari kelib chiqadi.

Agar Maksvellning uchinchi tenglamasini differensial shaklda (Faradey qonuni) skalyar ko‘paytirib 𝐇ga, to‘rtinchi tenglamani (Amper — Maksvell qonuni) esa −𝐄 ga ko‘paytirib, natijalarni qo‘shsak, Poynting teoremasi:

∇⋅𝐒+∂∂t(wE+wH)=−𝐄𝐣,

bunda

SGSSI
𝐒=c4π𝐄×𝐇
wE=18π𝐄⋅𝐃
wH=18π𝐇⋅𝐁
𝐒=𝐄×𝐇
wE=12𝐄⋅𝐃
wH=12𝐇⋅𝐁

Vektor 𝐒 — Poynting vektori (elektromagnit energiya oqimi zichligi vektori) deb ataladi va vaqt birligi ichida birlik yuzadan ko‘chiriladigan elektromagnit energiya miqdorini belgilaydi. Tarqalayotgan to‘lqinning ko‘ndalang kesimi bo‘yicha Poynting vektorining integrali uning quvvatini aniqlaydi. Birinchi bo‘lib Hevisaydta’kidlaganidek, energiya oqimining fizik ma’nosiga faqat Poynting vektorining uyurmasiz qismi ega. Divergensiyasi nolga teng bo‘lgan uyurmali qism energiya uzatilishi bilan bog‘liq emas. Hevisayd saqlanish qonuni ifodasini Poyntingdan mustaqil ravishda olgan. Rus tilidagi adabiyotlarda Poynting vektori ko‘pincha « Umov — — Poynting vektori» deb ham ataladi.».

Kattaliklar wE  va wH  mos ravishda elektr va magnit maydonlarning hajmiy energiya zichligini belgilaydi. Toklar va ular bilan bog‘liq yo‘qotishlar bo‘lmaganda, Poynting teoremasi elektromagnit maydon energiyasi uchun uzluksizlik tenglamasi hisoblanadi. Bu holda uni biror yopiq hajm bo‘yicha integrallab, Ostrogradskiy — Gauss teoremasidan foydalanib, elektromagnit maydon uchun energiya saqlanish qonuni ni olish mumkin:

∮s𝐒⋅d𝐬+ddt∫v(wE+wH)dv=0.

Bu tenglama ichki yo‘qotishlar bo‘lmaganda hajmdagi elektromagnit maydon energiyasining o‘zgarishi faqat shu hajm chegarasi orqali ko‘chiriladigan elektromagnit nurlanish quvvati hisobiga sodir bo‘lishini ko‘rsatadi.

Poynting vektori elektromagnit maydon impulsi bilan bog‘liq:

𝐩=1c2∫𝐒dv,

bunda integrallash butun fazo bo‘yicha bajariladi. Elektromagnit to‘lqin biror sirtda yutilganda yoki undan qaytganda, o‘z impulsining bir qismini shu sirtga uzatadi; bu hodisa yorug‘lik bosimiko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu effekt tajribada birinchi marta P. N. Lebedev tomonidan 1899-yilda.

Potensiallar

Skalyar va vektor potensiallar

Agar elektr va magnit maydonlar skalyar φ va vektor 𝐀 potensiallar orqali ifodalansa, Faradey qonuni va magnit induksiya uchun Gauss qonuni aynan bajariladi:

SGSSI
𝐄=−∇φ−1c∂𝐀∂t
𝐁=∇×𝐀
𝐄=−∇φ−∂𝐀∂t
𝐁=∇×𝐀

Berilgan elektr maydoni 𝐄 va magnit maydoni 𝐁 uchun skalyar va vektor potensiallar bir qiymatli aniqlanmagan. Agar ψ  koordinatalar va vaqtning ixtiyoriy funksiyasi bo‘lsa, quyidagi almashtirish maydonlar qiymatini o‘zgartirmaydi:

SGSSI
𝐀→𝐀+∇ψ
φ→φ−1c∂ψ∂t
𝐀→𝐀+∇ψ
φ→φ−∂ψ∂t.

Bunday almashtirishlar kvant elektrodinamikasida muhim rol o‘ynaydi va elektromagnit o‘zaro ta’sirning lokal kalibrlash simmetriyasi asosida yotadi. Lokal kalibrlash simmetriyasi global kalibrlash simmetriyasi fazasiga koordinatalar va vaqtga bog‘liqlikni kiritadi, bu esa Noeter teoremasiga ko‘ra, zaryadning saqlanish qonuni.

Potensiallarni aniqlashdagi noaniqlik ularga kalibrlash. Buning sharofati bilan elektrodinamika tenglamalari soddaroq ko‘rinishga keladi. Masalan, quyidagilarni ko‘rib chiqamiz: bir jinsli va izotrop muhitlardagi Maksvell tenglamalari dielektrik (ε) va magnit (μ ) singdiruvchanliklarga ega. Berilgan φ va 𝐀 kattaliklar uchun shunday ffunksiyani tanlash mumkinki, natijada Lorens kalibrlash sharti:

SGSSI
∇⋅𝐀+εμc∂φ∂t=0
∇⋅𝐀+εμc2∂φ∂t=0.

Bu holda bir jinsli va izotrop muhitlardagi Maksvell tenglamalarining qolganlarini quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:

SGSSI
◻φ=−4πρε
◻𝐀=−4πcμ𝐣
◻φ=−ρεε0
◻𝐀=−μμ0𝐣,

bunda ◻ — D’Alamber operatoriquyidagi ko‘rinishga ega; u ham SGStizimida, ham SI tizimida bir xil ifodalanadi:

◻=Δ−εμc2∂2∂t2.

Shunday qilib, elektromagnit maydon komponentlari uchun Maksvellning 8 ta tenglamasini (birinchi tartibli tenglamalar; 2 ta vektor va 2 ta skalyar) potensiallar yordamida 4 ta, biroq ikkinchi tartibli tenglamaga keltirish mumkin ( φ uchun skalyar va 𝐀uchun vektor tenglama). Ixtiyoriy harakatlanuvchi nuqtaviy zaryad uchun bu tenglamalarning yechimlari Lienar — Vixert potensiallari.

deb ataladi. Boshqa kalibrlashlarni ham kiritish mumkin. Masalan, bir qator masalalarni yechishda Kulon kalibrlashi:

∇⋅𝐀=0

qulay hisoblanadi. Bu holda:

SGSSI
Δφ=−4πρε
◻𝐀=−4πcμ𝐣⊥
Δφ=−ρεε0
◻𝐀=−μμ0𝐣⊥,

,

bunda 𝐣⊥ — tokning solenoidal tashkil etuvchisi (∇⋅j⊥=0).

Birinchi tenglama Kulon kuchining oniy (kechikishsiz) ta’sirini ifodalaydi, chunki Kulon kalibrlashi Lorens almashtirishlariga nisbatan invariant emas. Bunda Kulon o‘zaro ta’sir energiyasini boshqa o‘zaro ta’sirlardan ajratish mumkin; bu esa maydonni kvantlash ni Gamilton formalizmi doirasida osonlashtiradi..

Vektor potensial elektrodinamika va kvant maydon nazariyasida muhim rol o‘ynaydi. Biroq toklar va zaryadlar bo‘lmagan sharoitda elektromagnit to‘lqinlarning tarqalish jarayonlarini o‘rganishda uni kiritish ko‘pincha tenglamalar tizimini soddalashtirmaydi; aksincha, elektr va magnit maydon vektorlarini xuddi shu tenglamalar bilan tavsiflanadigan boshqa o‘xshash vektor bilan almashtirish bilangina cheklanadi. Masalan, garmonik maydonlarda vektor potensial elektr maydoniga shunchaki proporsional bo‘ladi (bunda skalyar potensialni nolga teng deb olish mumkin).

Gerts vektorlari

  • 1887-yilda Genrix Gerts bevosita Maksvell tenglamalarini elektr va magnit maydonlarning ikkita vektor funksiyasi yoki skalyar hamda vektor potensiallarni bevosita yechish o‘rniga, hozir uning nomi bilan ataladigan yagona yangi vektor funksiyaga o‘tishni taklif qildi. Bu funksiya Gertsning elektr vektori 𝜫e deb ataladi va ayrim hollarda elektrodinamik masalalar yechimini soddalashtirib, ularni skalyar to‘lqin tenglamasini yechishga keltirish imkonini beradi.
SGSSI
φ=−∇⋅𝜫e,
𝐀=εμc∂𝜫e∂t,
φ=−∇⋅𝜫e,
𝐀=εμc2∂𝜫e∂t,
𝐄e=∇(∇⋅𝜫e)−μεc2∂2𝜫e∂t2,
𝐁e=μεc∇×∂𝜫e∂t.
𝐄e=∇(∇⋅𝜫e)−μεc2∂2𝜫e∂t2,
𝐁e=μεc2∇×∂𝜫e∂t.

Shuni ta’kidlash kerakki, Gerts vektori orqali ifodalangan skalyar φ va vektor 𝐀 potensiallar avtomatik ravishda Lorens kalibrlash shartiniqanoatlantiradi. Gerts vektori erkin zaryadlar va ularning toklariga bog‘liq bo‘lgan barcha maydonlarni hisobga oladi.

Maydonlarning elektr vektor orqali ifodalarini Maksvellning oxirgi ikkita tenglamasiga qo‘yib, quyidagini olish mumkin:

SGSSI
Δ𝜫e−εμc2∂2𝜫e∂t2=−4πε𝐏f,
Δ𝜫e−μc2∂2𝜫e∂t2=−4πε[𝐏+𝐏f].
Δ𝜫e−εμc2∂2𝜫e∂t2=−1εε0𝐏f,
Δ𝜫e−μc2∂2𝜫e∂t2=−1εε0[𝐏+𝐏f].

Bu yerda erkin zaryadlar va toklarning qutblanganlik vektori kiritilgan:

𝐣f=∂∂t𝐏f,                ρf=−∇⋅𝐏f,

(bunda zaryad uchun uzluksizlik tenglamasi avtomatik ravishda bajariladi).

Shunday qilib, Gertsning elektr vektori to‘lqin tenglamalari bilan aniqlanadi; ularning o‘ng tomonida erkin yoki erkin va bog‘langan zaryadlar, ya’ni elektr dipol momentlari tufayli yuzaga keladigan qutblanuvchanlik turadi.

  • 1901-yilda Gertsning elektr vektoriga juft bo‘lgan magnit vektorini, u ham an’anaviy ravishda Gerts nomi bilan ataladi, italiyalik fizik Augusto Rigi.
SGSSI
φ=0,
𝐀=∇×𝜫m,
φ=0,
𝐀=1c∇×𝜫m,
𝐃m=−εμc∇×∂𝜫m∂t,
𝐇m=∇×[∇×𝜫m].
𝐃m=−εμc2∇×∂𝜫m∂t,
𝐇m=∇×[∇×𝜫m].

Gertsning magnit vektori bilan tavsiflanadigan maydonlar erkin zaryadlar va toklariga bog‘liq bo‘lmagani, magnit monopollar esa aniqlanmagani sababli, potensiallar Lorens kalibrlashining aynigan ko‘rinishi — Kulon kalibrlashi (φ=0, ∇⋅𝐀=0).

deb ataladigan shartni qanoatlantiradi. Xuddi shunday tarzda, Gertsning magnit potensiali uchun tenglamalarni ham, u orqali ifodalangan maydonlarni tok bo‘lmagan holdagi Maksvellning uchinchi va to‘rtinchi tenglamalariga qo‘yish orqali olish mumkin:

SGSSI
Δ𝜫m−εμc2∂2𝜫m∂t2=0,
Δ𝜫m−εc2∂2𝜫m∂t2=−4πμ𝐌.
Δ𝜫m−εμc2∂2𝜫m∂t2=0,
Δ𝜫m−εc2∂2𝜫m∂t2=−1μ𝐌.

Tashqi manbalar bilan bog‘liq bo‘lgan tashqi magnit maydonlarning ta’sirini Gertsning elektr vektoriga o‘xshash tarzda, tenglamalarning o‘ng tomonlariga qo‘shimcha magnit qutblanishni kiritish orqali hisobga olish mumkin. 𝐌f.

Shunday qilib, Gertsning elektr va magnit potensiallari orqali ifodalanadigan elektromagnit maydonlarning ikki turi ajratiladi; ixtiyoriy maydonni esa bunday maydonlar yig‘indisi sifatida tasvirlash mumkin. Gertsning elektr vektori orqali ifodalangan maydonlar elektr turidagi maydonlar yoki ko‘ndalang-magnit (TM) maydonlar deb ataladi, chunki ularda magnit maydon Gerts vektori yo‘nalishiga ortogonal bo‘ladi. Shunga mos ravishda, Gertsning magnit vektori orqali ifodalangan maydonlar magnit turidagi maydonlar yoki ko‘ndalang-elektr maydonlar (TE) deb ataladi; ularda elektr maydoni hosil qiluvchi Gerts vektoriga ortogonal bo‘ladi. TM maydonlarini fazoda taqsimlangan elektr dipollari hosil qiladigan maydonlar, TE maydonlarini esa magnit dipollar hosil qiladigan maydonlar sifatida tasavvur qilish mumkin. Gertsning vektor potensiallari, o‘z navbatida, ko‘p hollarda skalyar potensiallar orqali ifodalanishi mumkin.

Debay potensiallari

Elektrodinamikada Debay.

tomonidan taklif qilingan skalyar potensiallardan keng foydalaniladi. To‘lqin tenglamasi o‘zaro bog‘langan uchta skalyar tenglamalar tizimidan iborat bo‘lib, ular faqat Dekart koordinatalar tizimidauchta skalyar Gelmgolts tenglamasiga ajraladi. Chegaraviy shartlarni qanoatlantiradigan yechimlarni topishni osonlashtirish uchun koordinata tizimlarini shunday tanlash maqsadga muvofiqki, ularning koordinata sirtlari chegara sirtlariga yaqin yoki ular bilan ustma-ust tushsin. Gelmgoltsning vektor tenglamasini yechish usullaridan biri — skalyar funksiyalarni ψkiritishdan iborat. Ular skalyar Gelmgolts to‘lqin tenglamasini qanoatlantiradi va ular orqali keyinchalik vektor maydonlarni ifodalash mumkin:

∇2ψ+k2ψ=0.
𝐌ψ=∇×(𝐟ψ),
𝐍ψ=1k∇×∇×(𝐟ψ),
𝐋ψ=∇ψ.

Bu yerda 𝐟 — koordinatalarning qandaydir vektor funksiyasi. Vektor 𝐋ψ maydonning potensial qismini ifodalaydi; erkin zaryadlar bo‘lmaganda uni nolga teng deb olish mumkin.

Agar biror ortogonal koordinatalar tizimi uchun 𝐟(𝐫)koordinata vektoriga proporsional funksiya mavjud bo‘lsa, shu tizimda Gelmgoltsning vektor tenglamasini qanoatlantiradigan ixtiyoriy vektor maydonni 𝐌ψ va 𝐍ψvektorlariga proporsional vektor funksiyalar yig‘indisi ko‘rinishida ifodalash mumkin. Maksvell tenglamalaridan kelib chiqishicha, 𝐌ψga proporsional elektr maydoniga 𝐍ψturidagi magnit maydon mos keladi va aksincha. Bunda vektor potensiallar 𝐟ψ Gerts vektorlariga mos keladi. Bu holda 𝐌ψ, normal vektorga 𝐟nisbatan 𝐟 bo‘lgan maydonning komponentlari tegishli koordinata sirtiga tangensial bo‘ladi. Agar yechilayotgan masalada chegaralar shunday koordinata sirtlaridan biriga mos kelsa, chegaraviy shartlarni bajarish ancha soddalashadi.

Bunday tasvirlash faqat cheklangan sondagi ortogonal koordinatalar tizimlarida mumkin. Dekart koordinatalar tizimida 𝐟 vektor sifatida istalgan koordinata vektori olinishi mumkin. Mos yechimlar yassi to‘lqinlardan iborat. Silindrik koordinatalar tizimi 𝐟=𝐢zuchun, sferik koordinatalar tizimi 𝐟=𝐫uchun. Bundan tashqari, bunday tasvirlash konussimontizimida, shuningdek, z o‘qiga nisbatan parabolik va elliptik silindrik koordinatalar tizimlarida ham mumkin.

Riman — Zilbershteyn vektorlari

Agar kompleks vektor Riman — — Zilbershteyn[ingl.] 𝐅 va unga kompleks qo‘shma vektor 𝐅∗:

SGSSI
𝐅=18π[ε𝐄+iμ𝐇],
𝐅=12[εε0𝐄+iμμ0𝐇],

Maksvell tenglamalari ikkita tenglamaga keltiriladi:

SGSSI
∇⋅𝐅=2περ,
∇×𝐅=i2πμ𝐣+iεμc∂𝐅∂t.
∇⋅𝐅=12εε0ρ,
∇×𝐅=iμμ02𝐣+iεμc∂𝐅∂t.

Tashqi zaryadlar va toklar bo‘lmaganda faqat ikkinchi tenglama qoladi (rotor divergensiyasi nolga teng bo‘lgani uchun birinchi tenglama bu holda vaqtga bog‘liq bo‘lmagan komponent aniqligigacha avtomatik ravishda bajariladi):

∇×𝐅=iεμc∂𝐅∂t.

Bu holda maydon yoki potensial vektorlari uchun hosil bo‘ladigan to‘lqin tenglamasidan farqli ravishda, oxirgi vektor differensial tenglama ikkinchi emas, birinchi tartibli bo‘ladi va shu sababli ayrim hollarda uni yechish osonroq bo‘lishi mumkin.

Garmonik maydon uchun, uning bog‘liqligi 𝐅=𝐅±e±iωt vektor 𝐅 rotor operatorining xos vektori hisoblanadi:

∇×𝐅±=∓k𝐅±.

Tanlangan normallashtirishda 𝐅 kattalik kompleks amplituda ma’nosiga ega bo‘ladi, uning modulining kvadrati esa

w=|𝐅|2≡𝐅∗𝐅=wE+wH

maydon energiyasi zichligi

Poynting vektori:

𝐒=−icεμ𝐅∗×𝐅.

Vektorlarni 𝐅 va 𝐅∗ quyidagicha talqin qilish mumkin: ular to‘lqin funksiyalari bo‘lib, doiraviy qutblangan fotonlar.

Maksvell tenglamalarining yozilishi va birliklar tizimi

Fizikadagi tenglamalarning aksariyati birliklar tizimitanloviga bog‘liq emas. Biroq elektrodinamikada bunday emas. Birliklar tizimini tanlashga qarab Maksvell tenglamalarida turli koeffitsiyentlar (doimiylar) paydo bo‘ladi. Xalqaro birliklar tizimi (SI) texnika va ta’limda standart hisoblanadi, biroq fiziklar orasida uning afzalliklari va kamchiliklarini muqobil birliklar tizimi SGS bilan taqqoslash borasidagi bahslar hanuz davom etmoqda. Elektrodinamikada SGS tizimining afzalligi shundaki, unda barcha maydonlar bir xil o‘lchamga ega (bu Gauss va Lorens — Hevisayd SGS variantlariga taalluqli), ko‘plab olimlarning fikricha, tenglamalar esa soddaroq va tabiiyroq yoziladi. Shu sababli SGS elektrodinamika bo‘yicha ilmiy nashrlarda va nazariy fizikani o‘qitishda, masalan, Landau va Lifshitsning nazariy fizika kursidahanuz qo‘llaniladi. Biroq amaliy maqsadlarda SGS tizimida kiritilgan o‘lchov birliklari, ularning ko‘pchiligi nomlanmagan va bir nechta ma’noga ega bo‘lgani sababli, ko‘pincha noqulay. SI tizimi standartlashtirilgan va o‘zaro muvofiqligi yaxshiroq; zamonaviy metrologiyaning barchasi shu tizimga asoslangan. Bundan tashqari, SI tizimi odatda umumiy fizika kurslarida qo‘llaniladi.

Ba’zan (masalan, «Feynman fizikadan ma’ruzalarida»ning ayrim bo‘limlarida, shuningdek, zamonaviy kvant maydon nazariyasida) yorug‘lik tezligi, elektr va magnit doimiylari birga teng deb olinadigan birliklar tizimi qo‘llanadi: c=ε0=μ0=1. Bunday tizimda Maksvell tenglamalari umuman koeffitsiyentlarsiz yoziladi, barcha maydonlar yagona o‘lchamga, barcha potensiallar esa o‘ziga xos yagona o‘lchamga ega bo‘ladi. Bunday tizim elektrodinamika qonunlarini 4-potensial va elektromagnit maydonning 4-tenzori.

Kovariant formulirovka

Zamonaviy nuqtayi nazardan elektrodinamikaning to‘rt o‘lchamli kovariant formulirovkasi (xususan, Maksvell tenglamalarini shu shaklda yozish) fizik jihatdan eng fundamental hisoblanadi.

Amalda u ochiq kovariantlikdan tashqari, tenglamalarni ancha ixchamlashtiradi, demak, ularga muayyan nafislik va ayrim hollarda qulaylik baxsh etadi hamda elektromagnit maydonning yagonaligini yanada tabiiy va bevosita qamrab oladi.

Kovariant formulirovka deganda bir-biridan farq qiladigan, biroq bevosita va to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘langan ikki variant tushuniladi: Lorens-kovariant formulirovka yassi fazo-vaqt Minkovskiy va umumkovariant formulirovka esa egri fazo-vaqtning umumiy holati uchun (odatda umumiy nisbiylik nazariyasidoirasida ko‘rib chiqiladi). Ikkinchi variant birinchisidan shu bilan farq qiladiki, unda fazo-vaqtning metrikasi doimiy emas (bu gravitatsiya mavjudligini ham, masalan, noinertsial sanoq tizimlariga mos keladigan kengroq koordinatalar sinfidan foydalanishni ham anglatishi mumkin) va ko‘p jihatdan to‘rt o‘lchamli koordinatalar bo‘yicha oddiy hosilalarni kovariant hosilalar bilan almashtirishga keltiriladi (ko‘p hollarda bu birinchilarini ikkinchilari bilan mexanik tarzda almashtirishdan iborat). Bundan tashqari, ikkinchi variant elektromagnit maydonning gravitatsiya bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganish imkonini beradi.

  • Quyida avval soddaroq bo‘lgan birinchi variant — yassi fazo-vaqtdagi Lorens-kovariant formulirovka ko‘rib chiqiladi.

To‘rt o‘lchamli vektorlar

Elektrodinamika tenglamalarini kovariant shaklda yozishda uch o‘lchamli vektor va skalyarlardan to‘rt o‘lchamli vektorlar (4-vektorlar)ga o‘tiladi. Birliklar tizimidan qat’i nazar, to‘rt o‘lchamli koordinatalar (tarkibiga vaqt va uch o‘lchamli fazoviy koordinatalar kiradigan koordinatalar 4-vektori), shu koordinatalar bo‘yicha hosila (4-hosila) va tok zichligi quyidagicha aniqlanadi:

xα=(ct, 𝐫)=(ct,x,y,z), ∂α=∂∂xα=(1c∂∂t, ∇)=(1c∂∂t,∂∂x,∂∂y,∂∂z), jα=ρdxαdt=(cρ, 𝐣)=(cρ,jx,jy,jz).

4-vektor indeksi α=0,1,2,3 qiymatlarni qabul qiladi. Vektorning komponentlar bo‘yicha yozilishida avval nol (vaqt) komponenti, keyin esa fazoviy komponentlar keladi. Masalan, vaqt t=x0/c ga, zaryad zichligi esa ρ=j0/c ga teng. Ushbu ta’riflarga ko‘ra, zaryad saqlanish qonuni kovariant shaklda quyidagicha yoziladi:

∂αjα=0.

Takrorlanuvchi indeks bo‘yicha 0 dan 3 gacha yig‘indi olinadi (Eynshteyn qoidasi).

Potensialning 4-vektorini kiritamiz; u SGS va SI tizimlarida quyidagi komponentlarga ega:

SGSSI
Aα=(φ,  𝐀)
Aα=(φ,−𝐀)
Aα=(φ/c,  𝐀)
Aα=(φ/c,−𝐀)

Kovariant yozuvda 4-vektor indeksining joylashuvi muhim ahamiyatga ega. Agar indeks pastda joylashgan bo‘lsa, bunday vektor kovariant vektor (yoki kovektor) deb ataladi; uning fazoviy komponentlari 4-vektor komponentlariga nisbatan qarama-qarshi ishoraga ega bo‘ladi. Indekslarni yuqoriga ko‘tarish va pastga tushirish metrik tenzor Aα=gαβAβ yordamida amalga oshiriladi; u to‘rt o‘lchamli Minkovskiy fazosida quyidagi signaturaga ega diagonal ko‘rinishda bo‘ladi: gαβ=gαβ=diagonal(1,−1,−1,−1) .

Potensialning 4-vektori uchun berilgan bunday ta’rif yordamida Lorens kalibrlash shartini kovariant shaklda quyidagicha yozish mumkin:

∂αAα=0.

Agar bu shart bajarilsa, zaryadlar va toklar mavjud bo‘lgan vakuumdagi potensiallar uchun Maksvell tenglamalari quyidagi ko‘rinishni oladi:

SGSSI
∂2Aα=4πcjα
∂2Aα=μ0jα,

bunda ∂2 — D’Alamber operatori qarama-qarshi ishora bilan olinadi:

∂2=∂α∂α=−◻=1c2∂2∂t2−Δ.

Potensialning 4-vektori uchun Maksvell tenglamalarining nol komponenti φuchun tenglamaga, fazoviy komponenti esa 𝐀.

Elektromagnit maydon tenzori

Elektromagnit maydonning kovariant tenzorini potensialning 4-vektoridan olingan hosila yordamida aniqlaymiz:

Fαβ=∂αAβ−∂βAα.

Ushbu antisimmetrik tenzorning aniq ko‘rinishi (Fαβ=−Fβα ) quyidagicha ifodalanishi mumkin:

SGSSI
Fαβ=(0ExEyEz−Ex0−BzBy−EyBz0−Bx−Ez−ByBx0),
Fαβ=(0Ex/cEy/cEz/c−Ex/c0−BzBy−Ey/cBz0−Bx−Ez/c−ByBx0).

Tenzorning vaqt komponentlari elektr maydon kuchlanganligi komponentlaridan, fazoviy komponentlari esa magnit maydon komponentlaridan tuzilgan. Buni quyidagicha yozish mumkin: Fαβ=(𝐄,𝐁). Elektromagnit maydon tenzorining yuqori indeksli ko‘rinishida nol komponentlarining ishorasi o‘zgaradi (ya’ni elektr maydoni komponentlari oldidagi ishora): Fαβ=(−𝐄,𝐁).

Elektromagnit maydon tenzorining ta’rifidan foydalanib, quyidagi ayniyat bajarilishini oson tekshirish mumkin:

∂αFβγ+∂βFγα+∂γFαβ=0.

Dual elektromagnit maydon tenzorini kiritib, uni yanada ixcham ko‘rinishda qayta yozish mumkin:

∂αF~αβ=0,                   F~αβ=12ϵαβγδFγδ,

bunda ϵαβγδ  — antisimmetrik Levi-Chivita simvoli (ϵ0123=1 ). Bu tenglama magnit maydon uchun Gauss qonuni va Faradeyning elektromagnit induksiya qonunining kovariant yozuvidir. Dual tenzorning komponentlari F~αβ tenzordan Fαβ elektr va magnit maydonlarni o‘zaro almashtirish natijasida olinadi: F~αβ=(𝐁,−𝐄), F~αβ=(−𝐁,−𝐄).

Maksvell tenglamalarining kovariant shakldagi to‘liq tizimi quyidagicha:

SGSSI
∂αF~αβ=0
∂αFαβ=4πcjβ,
∂αF~αβ=0
∂αFαβ=μ0jβ.

Takrorlanuvchi indeks bo‘yicha α  0 dan 3 gacha yig‘indi olinadi; ikkinchi tenglamaning o‘ng tomonida esa tokning 4-vektori turadi. Bu tenglamaning nol komponenti Gauss qonuniga, fazoviy komponentlari esa Amper — Maksvell qonuniga mos keladi.

Elektromagnit maydon tenzoridan foydalanib, turli inersial sanoq tizimlariga nisbatan o‘lchanadigan elektr va magnit maydon komponentlarining almashtirish qonunlarini olish mumkin:

SGSSI
E'y=γ(Ey−ucBz),   E'z=γ(Ez+ucBy),
B'y=γ(By+ucEz),   B'z=γ(Bz−ucEy),
E'y=γ(Ey−uBz),   E'z=γ(Ez+uBy),
B'y=γ(By+uc2Ez),  B'z=γ(Bz−uc2Ey),

bunda «shtrixlangan» kattaliklar x o‘qi bo‘ylab tezlik bilan u harakatlanayotgan sanoq tizimiga nisbatan o‘lchanadi; «shtrixlanmagan» maydon komponentlari esa boshqa sanoq tizimida o‘lchanadi, γ=1/1−u2/c2 — Lorens faktori. Inersial sanoq tizimlarining nisbiy harakat yo‘nalishi bo‘ylab maydon komponentlari o‘zgarmaydi: E'x=Ex,  B'x=Bx.

Maksvell tenglamalari vakuumda Lorens almashtirishlarigaBu maxsus nisbiylik nazariyasining.

yaratilishiga turtki bo‘lgan omillardan biri edi. Elektr va magnit maydonlar koordinata o‘qlarini inversiyalashda turlicha o‘zgaradi. Elektr maydoni qutbiy vektor, magnit maydon esa aksial vektorhisoblanadi. Lorens almashtirishlariga nisbatan invariant bo‘lgan ikkita kattalikni tuzish mumkin:

FαβFαβ=inv            εαβγδFαβFγδ=inv.

Birinchi invariant skalyarbo‘lsa, ikkinchisi psevdoskalyarhisoblanadi, ya’ni koordinata o‘qlarini inversiyalashda uning ishorasi o‘zgaradi.

Lagranj funksiyasi

Ta’sir S  va Lagranj funksiyasi (Lagranj funksiyasi) L  tashqi elektromagnit maydonda harakatlanayotgan sinov zaryadi uchun SGS va SI tizimlarida quyidagi ko‘rinishga ega:

SGSSI
S=∫(−mcds − qcAαdxα)
L=−mc21−𝐮𝟐c2+qc𝐀⋅𝐮−qφ
S=∫(−mcds − qAαdxα)
L=−mc21−𝐮𝟐c2+q𝐀⋅𝐮−qφ

bunda:

  • m  — zarra massasi (SI birliklarida — кг);
  • 𝐮 — uning tezligi (SI birliklarida — м/с);
  • q  — zaryadi (SI birliklarida — Кл);
  • ds=dxαdxα — interval.

Lorens kuchi ta’sirida zaryadning harakat tenglamalari kovariant yozuvda quyidagi ko‘rinishga ega:

SGSSI
mcd2xαds2=qcFαβdxβds
mcd2xαds2=qFαβdxβds.

Maksvell tenglamalari eng kichik ta’sir prinsipidankelib chiqadi; bunda dinamik o‘zgaruvchilar elektromagnit maydonning 4-potensiallari Aα hisoblanadi. Bunda ta’sir:

SGSSI
S=−116πc∫FαβFαβd4x−1c2∫Aαjαd4x
S=−14μ0c∫FαβFαβd4x−1c∫Aαjαd4x,

uchun quyidagi kovariant ifodadan foydalaniladi; integrallash invariant 4-hajm d4x=cdtdv.

Differensial formalar yordamida yozish

Maksvell tenglamalarini kovariant shaklda, uch o‘lchamli fazodagi vektorli ifodaga o‘xshash tarzda, «indekssiz shaklda» yozish mumkin. Buning uchun tashqi ko‘paytma ∧deb ataladigan va antisimmetriklik: dxα∧dxβ=−dxβ∧dxαxususiyatiga ega amal kiritiladi. Tashqi ko‘paytma barcha indekslar bo‘yicha yig‘ilgan ifodalarni antisimmetrik tenzorlarbilan yozish imkonini beradi; masalan, Fαβ Bunda quyidagi obyektlar hosil bo‘ladi; ular differensial formalar (yoki shunchaki formalar) deb ataladi. Maydon potensialining 1-formasi quyidagicha aniqlanadi (indeks α  bo‘yicha 0 dan 3 gacha yig‘indi olinadi):

A=Aαdxα .

1-formadan tashqi differensiallash d  amali yordamida elektromagnit maydonning 2-formasi (yoki Faradey 2-formasi) olinadi:

F=dA=dAα∧dxα=∂βAα dxβ∧dxα=12Fαβ dxα∧dxβ.

Tashqi differensiallash amali d2=0 xususiyatiga ega; bu esa magnit maydon uchun Gauss qonuni va Faradey qonuniga olib keladi:

dF=d2A=12∂γFαβdxγ∧dxα∧dxβ=16(∂γFαβ+∂αFβγ+∂βFγα) dxα∧dxβ∧dxγ=0.

Maksvellning qolgan tenglamalarini yozish uchun F  2-forma ∗F , u Maksvellning 2-formasi deb ham ataladi:

∗F=12F~αβ dxα∧dxβ=14Fαβϵαβγδ dxγ∧dxδ,

va tokning 3-formasi:

∗J=−13!jαϵαβγδ dxβ∧dxγ∧dxδ,

bunda ϵαβγδ  — mutlaq antisimmetrik Levi-Chivita simvoli (ϵ0123=−1 ). Levi-Chivita simvoli bilan differensiallar tashqi ko‘paytmasini kontraksiyalash Xodj yulduz operatori.

deb ataladi. Ushbu belgilashlarda Maksvell tenglamalari SGS va SI tizimlarida quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:

SGSSI
dF=0,
d∗F=4πc∗J,
dF=0,
d∗F=μ0∗J.

Ayniyatni d2=0  hisobga olsak, differensial formalar yordamida yozilgan Maksvellning oxirgi tenglamasi, darhol uzluksizlik tenglamasiga (zaryad saqlanish qonuniga) olib keladi:

d∗J=0 .

Bunday shaklda Maksvell tenglamalari ixtiyoriy 4-o‘lchamli ko‘pxillikda, masalan, umumiy nisbiylik nazariyasiningegri fazo-vaqtida ham o‘rinli bo‘lib qoladi. Bu holda munosabatlarda metrik tenzor determinanti gqo‘shimcha ravishda paydo bo‘ladi. Masalan, tok va tashqi differensiallash uchun:

∗J=−13!jα−gϵαβγδ dxβ∧dxγ∧dxδ,              d∗F=14F  ;ααβ−gϵβγδη dxγ∧dxδ∧dxη.

Komponentlarda umumkovariant yozuv

Ixtiyoriy 4-o‘lchamli ko‘pxillikda, ya’ni fazo-vaqtning noldan farqli egriligini (shuningdek, noinertsial sanoq tizimlarini ham o‘z ichiga oladigan ixtiyoriy to‘rt o‘lchamli koordinatalarni) qamrab oluvchi umumiy holatda elektrodinamikani odatiy indeksli belgilashlarda ham ifodalash mumkin.

Asosan, yuqorida batafsil bayon qilingan fazo-vaqt egriligi nol bo‘lgan va unda Lorens sanoq tizimlari qo‘llanadigan holatdan umumiy holatga o‘tish qoidasi oddiy koordinata hosilalarini kovariant hosilalarbilan almashtirish, shuningdek, metrika bu holatda doimiy emasligi va maxsus Lorens ko‘rinishiga ega emasligini (ya’ni amalda ixtiyoriy ekanini) hisobga olishdan iborat. Integrallashda, masalan, ta’sir ni yozishda, metrika hajm elementiga ham kirishini (ko‘paytuvchi −g — metrika determinantining minus ishorali qiymatidan olingan kvadrat ildiz orqali) hisobga olish kerak.

Umumkovariant shaklda Maksvell tenglamalari quyidagicha yoziladi:

Fμν:σ+Fνσ:μ+Fσμ:ν=0
F:νμν=4πJμ

Bu yerda «:» belgisi kovariant hosilani anglatadi; xuddi «,» belgisi oddiy hosilani anglatgani kabi:

Aμ:ν=Aμ,ν−ΓμναAα,

bunda Γμνα — Kristoffel simvoli ikkinchi turga mansub.

Elektr zaryadining saqlanish qonuni umumkovariant shaklda F:νμν=4πJμdan kelib chiqadi. Tenglikning ikkala tomonini −g ga ko‘paytirib, F:νμν−g=(Fμν−g),ν ayniyatidan foydalansak, quyidagini topamiz: (Fμν−g),ν=4πJμ−g.

Bundan elektr zaryadining saqlanish qonunini umumkovariant shaklda olamiz:

(Jμ−g),μ=14π(Fμν−g),μν=0.

Spinor formulirovkasi

Maksvell tenglamalarini spinor shaklda yozish mumkin:

∂λσ˙fμ˙σ˙+∂μ˙σfλσ=2sλ˙μ,

∂λσ˙fμ˙σ˙−∂μ˙σfλσ=0,

bunda ikkinchi rangli spinor f tenglama bilan aniqlanadi fλμ=12(∂λσ˙φμσ˙+∂μσφσσ˙), φμν — ikkinchi rangli spinor shaklidagi to‘rt o‘lchamli potensial, ∂μν — spinor shaklidagi to‘rt o‘lchamli gradient operatori, sμν — spinor shaklidagi tok zichligi.

Bikvaternion formulirovkasi

Relyativistik 4-tokning analogi bikvaternion algebrasida tok bikvaternionihisoblanadi; uning skalyar-vektor ko‘rinishi quyidagicha:

J=4π(ρ,𝐣).

Ushbu bo‘limda va keyingi o‘rinlarda yorug‘lik tezligi birga teng deb olinadigan birliklar tizimi qo‘llanadi; unda c=1.

Bikvaternion ko‘rinishida Maksvell tenglamalari quyidagicha ifodalanadi:

D𝐅=J‾,

bunda 𝐅=𝐄+i𝐇 — elektromagnit maydonning kompleks kuchlanganligi (Riman — Zilbershteyn vektori), D — bikvaternion gradient operatori ( 4-gradient): D=(∂t,∇).

Spektral ifodalash

Elektrodinamikada garmonik tebranishlarkatta ahamiyatga ega. Bunday maydonlarni quyidagicha ifodalash mumkin:

𝐄(𝐫,t)=12[𝐄~(𝐫)e−iωt+c. c.]=ℜ[𝐄~(𝐫)e−iωt],

𝐇(𝐫,t)=12[𝐇~(𝐫)e−iωt+c. c.]=ℜ[𝐇~(𝐫)e−iωt].

bunda ω  — chastota maydon tebranishlarining chastotasidir. «c. c.» belgisi oldingi qo‘shiluvchining kompleks qo‘shmasi hisoblanadi. Ayrim ishlarda garmonik amplitudalar kelishuvida 1/2 koeffitsiyenti ishlatilmaydi, bu esa shu kelishuv bilan bog‘liq barcha ifodalarning mos ravishda o‘zgarishiga olib keladi. Adabiyotlarda kompleks eksponentadagi ishorani teskari tanlash ham tez-tez uchraydi. Bu yerda ko‘rib chiqilgan variant qabul qilingan yondashuvga mos keladi kvant nazariyasida Shredinger tasvirida.

Elektr va magnit maydonlarning davr bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan energiya zichliklari, mos ravishda, quyidagiga teng:

SGSSI
𝐒=c16π[𝐄~∗×𝐇~+𝐄~×𝐇~∗],
⟨wE⟩=ε~16π|𝐄~|2,
⟨wH⟩=μ~16π|𝐇~|2.
𝐒=14[𝐄∗×𝐇~+𝐄~×𝐇~∗],
⟨wE⟩=ε0ε~|𝐄~|24,
⟨wH⟩=μ0μ~|𝐇~|24.

Furye almashtirishidanfoydalanib, vaqt bo‘yicha ixtiyoriy bog‘liqlikka ega maydonlarni garmonik tebranishlarga ajratish mumkin.

𝐄(r,t)=∫−∞∞𝐄~(𝐫,ω)e−iωtdω2π,
𝐇(r,t)=∫−∞∞𝐇~(𝐫,ω)e−iωtdω2π.

Spektral komponentlarga o‘tish maydonlarning koordinatalarga bog‘liqligiga e’tibor qaratish imkonini beradi. Bunda bir jinsli muhitlardagi spektral komponentlar uchun Maksvell tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:

SGS SI
∇⋅𝐄~=4πρ~ε~,
∇⋅𝐄~=ρ~ε0ε~,
∇⋅𝐁~=0,
∇⋅𝐁~=0,
∇×𝐄~=iωc𝐁~,
∇×𝐄~=iω𝐁~,
∇×𝐁~=−iε~μ~ωc[1+i4πσ~ωε~]𝐄~.
∇×𝐁~=−iε~μ~ωc2[1+iσ~ωε0ε~]𝐄~.

Spektral ifodalashda muhitning dielektrik va magnit singdiruvchanliklari moddiy tenglamalar ning integral ko‘rinishidagi qabul qiluvchanliklari bilan Furye almashtirishi orqali bog‘langan:

SGSSI
ε~(ω)=1+4π∫−∞∞χe(τ)eiωτdτ,
μ~(ω)=1+4π∫−∞∞χm(τ)eiωτdτ.
ε~(ω)=1+∫−∞∞χe(τ)eiωτdτ,
μ~(ω)=1+∫−∞∞χm(τ)eiωτdτ.

Erkin zaryadlar va toklarsiz tenglamalar

Erkin zaryadlar va toklar bo‘lmaganda, ρ=0, 𝐣=0, dispersiyasiz izotrop va bir jinsli muhitlardagi Maksvell tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:

SGSSI
∇⋅𝐄=0,               ∇⋅𝐁=0,
∇×𝐄=−1c∂𝐁∂t,      ∇×𝐁=εμc∂𝐄∂t,
∇⋅𝐄=0,             ∇⋅𝐁=0,
∇×𝐄=−∂𝐁∂t,      ∇×𝐁=εμc2∂𝐄∂t.

Bu tenglamalarning yechimlari elektr maydon kuchlanganligi 𝐄 va magnit induksiya 𝐁hisoblanadi. Dielektrik ε va magnit μ singdiruvchanliklar muhit xususiyatlari bilan belgilanadi. Vakuum uchun ε=1, μ=1.

Maksvell tenglamalari koordinatalar va vaqt bo‘yicha birinchi tartibli differensial tenglamalardir. Biroq ikkinchi juftlikdagi har bir tenglamaga ikkala noma’lum vektor funksiya ham kiradi 𝐄 va 𝐁zaryadlar va toklar bo‘lmaganda ikkinchi tartibli tenglamalarga o‘tish mumkin; ularning har biri faqat bitta (elektr yoki magnit) maydonga bog‘liq bo‘ladi:

Δ𝐄−εμc2∂2𝐄∂t2=0, Δ𝐁−εμc2∂2𝐁∂t2=0.

Bunday tenglamalar to‘lqin tenglamalari.

Lorens kalibrlashida zaryadlar va toklar bo‘lmaganda skalyar va vektor potensiallar ham to‘lqin tenglamasini qanoatlantiradi:

Δφ−εμc2∂2φ∂t2=0,                      Δ𝐀−εμc2∂2𝐀∂t2=0.

Kattalik c/εμto‘lqin tenglamalariga kiradi va muhitda elektromagnit maydonlarning tarqalish tezligini belgilaydi. Uning eng katta qiymati c vakuumda, bunda ε=1 va μ=1.

Faraz qilaylik, ω — aylanma chastota garmonik signalga tegishli bo‘lsin va vaqtga bog‘liqlik e−iωtko‘rinishida tanlansin. Muhitda elektr zaryadlari bo‘lmaganda Gelmgolts tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:

Δ𝐄+k2𝐄=0,                       Δ𝐁+k2𝐁=0,

bunda k2=μεω2c2.

Maksvell tenglamalarining Majorana shakli

Kvant mexanikasida foton xususiyatlarini o‘rganishda vakuum uchun Maksvell tenglamalarini Majorana shaklida ifodalash qulay. Bu shakl massasiz zarra uchun Dirak tenglamasi ga o‘xshashdir.

Maksvell tenglamalarining Majorana shakli quyidagicha:

i∂ξ∂t=s→p→ξ, p→ξ→=0,
i∂η∂t=−s→p→η, p→η→=0,

Bu yerda: ξ→=E→+iH→, η→=E→−iH→,

E→,H→ — vakuum uchun Maksvell tenglamalaridagi elektr va magnit maydon vektorlari ( relyativistik birliklar tizimida):

∂H→∂t=−rot⁡E→, div⁡H→=0,
∂E→∂t=rot⁡H→, div⁡E→=0,

p→=(1i∂∂x1,1i∂∂x2,1i∂∂x3) — impuls operatori, s→ — matritsa komponentlariga ega vektor:

s1=(00000−i0i0),
s2=(00i000−i00),
s3=(0−i0i00000),

Ayrim aniq yechimlar

Harakatlanayotgan nuqtaviy zaryad maydoni

Agar zaryad doimiy 𝐮tezlik bilan harakatlansa, uning atrofida magnit maydon 𝐁hosil bo‘ladi, elektr maydon kuchlanganligi esa sferik simmetriyaga ega bo‘lmay qoladi :

SGSSI
𝐄=Qε𝐫r31−u2/c2(1−[𝐧×𝐮]2/c2)3/2
𝐁=εμc[𝐮×𝐄]
𝐄=Q4πεε0𝐫r31−u2/c2(1−[𝐧×𝐮]2/c2)3/2
𝐁=εμc2[𝐮×𝐄]

Birlik vektor 𝐧=𝐫/r zaryaddan maydon kuchlanganligi o‘lchanadigan nuqta tomon yo‘nalgan. r — vektorning moduli 𝐫Agar θ vektorlar orasidagi burchak 𝐮 deb belgilansa, 𝐧u holda [𝐧×𝐮]2=u2sin2θZaryaddan masofa o‘zgarmas bo‘lganda elektr maydon kuchlanganligi zaryad harakatlanayotgan chiziq ustidagi nuqtalarda eng kichik bo‘ladi. Eng katta qiymat zaryaddan o‘tuvchi va uning tezligiga perpendikulyar bo‘lgan tekislikda erishiladi. Vektor ko‘paytma tufayli magnit induksiya tezlik va elektr maydoniga perpendikulyar bo‘ladi. Zaryad harakatlanayotgani sababli fazoning qo‘zg‘almas nuqtasida elektr va magnit maydonlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. Ular zaryad va tok zichliklari Dirak delta-funksiyasiga:

ρ(𝐫)=Qδ(𝐫−𝐫0),           𝐣(𝐫)=𝐮ρ(𝐫)

proporsional bo‘lgan Maksvell tenglamalarini qanoatlantiradi; bunda 𝐫0 — zaryadning ayni paytdagi holati.

Sinov zaryadiga qshu sanoq tizimida harakatlanayotgan bo‘lsa, unga Lorens kuchita’sir qiladi. Uni quyidagilar yordamida olish mumkin: Lorens almashtirishlari orqali Kulon qonuni va zaryad invariantligi prinsipidan olinadi. Shu ma’noda magnit maydon o‘z tabiatiga ko‘ra relyativistik effekt hisoblanadi.

Agar nuqtaviy zaryad tezlanish bilan harakatlansa, u hosil qiladigan maydon nafaqat tezlikka, balki tezlanishga ham bog‘liq bo‘ladi. Maydonning tezlanishga bog‘liq tashkil etuvchisi elektromagnit to‘lqin nurlanishiga mos keladi.

Yassi elektromagnit to‘lqinlar

  • Elektr maydon kuchlanganligi va magnit induksiya koordinatalar hamda vaqtning quyidagi kombinatsiyasiga bog‘liq ixtiyoriy funksiyalar deb faraz qilaylik:
𝐄(𝐫,t)=𝐄(𝐧𝐫−cεμt),               𝐁(𝐫,t)=𝐁(𝐧𝐫−cεμt),

bunda 𝐧 — qandaydir o‘zgarmas vektor. Bu holda 𝐄 va 𝐁 zaryadlar va toklar bo‘lmagan sharoitda Maksvell tenglamalarini qanoatlantiradi, agar ular o‘rtasida quyidagi bog‘lanish mavjud bo‘lsa:

SGSSI
𝐁=εμ[𝐧×𝐄]
𝐁=εμc[𝐧×𝐄]

va ular 𝐧birlik vektor bo‘lishi kerak bo‘lgan vektorga perpendikulyar:

𝐧𝐄=0,               𝐧𝐁=0,               𝐧2=1.

Yassi to‘lqin ko‘rinishidagi yechimning fizik ma’nosi quyidagicha. z  Dekart koordinatalar tizimining o‘qini vektor 𝐧 shu o‘q bo‘ylab yo‘naladigan qilib tanlaymiz. Shunda to‘lqinning elektr va magnit maydonlari koordinata z  va vaqt t  ga quyidagicha bog‘liq bo‘ladi:

𝐄(z,t)=𝐄(z−cεμt),               𝐁(z,t)=𝐁(z−cεμt),

Dastlabki vaqt lahzasida t=0  maydon kuchlanganligi ixtiyoriy vektor funksiya z . Vaqt o‘tishi bilan bu funksiya fazoda o‘qi bo‘ylab z  tezlik bilan c/εμ.

Elektromagnit to‘lqinda maydon kuchlanganligi umumiy holda ixtiyoriy davriy bo‘lmagan funksiya u=𝐧𝐫−ct/εμ. Masalan, yassi to‘lqin ko‘rinishidagi yechim harakat yo‘nalishi bo‘ylab lokalizatsiyalangan elektromagnit impulsni tasvirlashi mumkin. 𝐧, elektromagnit maydonlar o‘zgarmaydi; bu esa shu tekislikda yassi to‘lqin cheklanmaganligini va yassi faza frontiga (aynan shu sababli to‘lqin yassideb ataladi). Yassi to‘lqin tarqalayotganda elektr va magnit maydonlar doimo 𝐧vektoriga perpendikulyar bo‘ladi; shu sababli bunday to‘lqinlar «ko‘ndalang»yoki «transversal» deb ataladi. Vektorlar 𝐄 va 𝐁 vektor ko‘paytmaning xususiyatlariga ko‘ra, o‘zaro ham perpendikulyar bo‘ladi.

∙ Yassi to‘lqinda elektr va magnit maydon energiya zichliklari o‘zaro teng:

SGSSI
wE=wH=ε8π𝐄2
wE=wH=εε02𝐄2

Poynting vektori (energiya oqimi zichligi) birliklar tizimidan qat’i nazar, umumiy energiya zichligi bilan quyidagicha bog‘langan:

𝐒=cεμ𝐧(wE+wH).

Bu munosabat relyativistik nazariyadamassasiz zarra uchun energiya va impuls bog‘lanish tenglamasiga mos keladi. Biroq c/εμ muhitdagi tezlik vakuumdagi yorug‘lik tezligidan c.

Doiraviy (yuqorida) va chiziqli (pastda) qutblanishli yassi elektromagnit to‘lqin

Yassi va ko‘ndalang to‘lqinlar matematik abstraksiyalardir. Haqiqiy to‘lqinlar chekli aperturaga ega bo‘lgani sababli, difraksiya hodisasi tufayli ularni faqat ma’lum yaqinlashuvda yassi va ko‘ndalang deb hisoblash mumkin.

∙ Yassi to‘lqin ko‘rinishidagi yechimning muhim xususiy holati maydon kuchlanganliklari garmonik davriy funksiyalar bo‘lganida yuzaga keladi. Koordinata o‘qini z to‘lqin vektori 𝐤bo‘ylab tanlaymiz. Shunda elektr maydon vektori (xuddi shuningdek, magnit maydon vektori ham) (x,y)tekislikda yotadi, ya’ni 𝐄=(Ex,Ey,0). Agar shu tekislikdagi har bir proyeksiya bo‘yicha elektr maydon davriy tebransa, bunday to‘lqin monoxromatik yassi to‘lqin deb ataladi:

Ex=acos⁡(ωt−𝐤𝐫+ϕ1),                   Ey=bcos⁡(ωt−𝐤𝐫+ϕ2).

Yassi to‘lqin uchun umumiy yechim bilan taqqoslash quyidagi bog‘lanishga olib keladi to‘lqin vektori 𝐤 va doimiy ω, bu bog‘lanish quyidagicha ataladi: dispersiya tenglamasi:

𝐤=𝐧εμcω,             𝐤2=εμc2ω2.

Bu holda, vektor 𝐤 deb ataladi, to‘lqin vektoriva ω — aylanma chastotasi monoxromatik elektromagnit to‘lqinning to‘lqin vektori moduli va aylanma chastotasi to‘lqin uzunligi bilan bog‘langan λ hamda uning chastotasi ν quyidagicha:

k=2πλ,         ω=2πν,           λν=cεμ.

Doimiylar ϕ1 va ϕ2 faza siljishlari, a a va b — har bir o‘q bo‘ylab tebranishlar amplitudalaridir.

Fazoning qo‘zg‘almas nuqtasida (𝐤𝐫=const) elektr maydon vektori, umumiy holda, (x,y)  tekislikda ellips chizadi; shu sababli bunday to‘lqinlar elliptik qutblanganto‘lqinlar deb ataladi. Ularning xususiy holi doiraviy qutblangan to‘lqinlardir. To‘g‘ri chiziqqa aylangan degeneratsiyalangan ellips maydon kuchlanganligining tekislikda (x,y) . Bunday to‘lqinlar chiziqli qutblangan deb ataladi. Magnit induksiya vektori uchun ham vaziyat xuddi shunday; u doimo elektr maydon kuchlanganligiga perpendikulyar bo‘ladi.

Boshqa nazariyalar bilan bog‘liqligi

Maksvell tenglamalari maxsus nisbiylik nazariyasibilan to‘liq mos keladi. Ular moddani mikroskopik tavsiflashda ham qo‘llanadi: bunda zaryadlangan zarralar kvant mexanikasiprinsiplariga bo‘ysunadi, elektromagnit maydon esa klassik (kvantlangan emas) bo‘lib qoladi. Bu holda kvant obyektlari (masalan, elektronlar) quyidagilar orqali tavsiflanadi: Shredinger tenglamasi yoki Dirak tenglamasibilan, biroq bu tenglamalardagi elektromagnit o‘zaro ta’sir potensiallari klassik Maksvell tenglamalari orqali aniqlanadi.

Shunga qaramay, ayrim hodisalarni tavsiflash uchun Faradey — Maksvellning maydon yondashuvini kvant mexanikasi prinsiplari bilan yanada izchil birlashtirish talab etiladi. Bu kvant maydon nazariyasi usullari bilan kvant elektrodinamikasida. Bu holda Maksvell tenglamalarining shakli (Lagranj funksiyasi) o‘zgarmaydi, biroq maydonlar operatorlargaaylanadi, Maksvell tenglamalari esa operator Geyzenberg tenglamalaribo‘ladi. Bunday tenglamalarni yechish klassik maydon nazariyasida mavjud bo‘lmagan yangi effektlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu effektlar, xususan, quyidagi fizik vaziyatlarda muhim:

Aksiomatik yondashuv

Tarixan Maksvell tenglamalari turli tajribaviy kashfiyotlarni umumlashtirish natijasida yuzaga kelgan. Biroq aksiomatik nuqtayi nazardan ularni quyidagi bosqichlar ketma-ketligi yordamida olish mumkin:

  • Quyidagilar postulat sifatida qabul qilinadi:
  • yordamida Lorens almashtirishlari orqali kuch vektorining qiymati olinadi 𝐅; bu kuch 𝐮 tezlik bilan bir tekis harakatlanayotgan zaryad Qtomonidan sinov zaryadiga ta’sir etadi va Lorens kuchi.
  • bilan mos keladi. Divergensiya vaoperatorlari kuchning elektr (𝐄) va magnit (𝐁) tashkil etuvchilaridan hisoblanganda, nuqtaviy zaryad uchun Maksvell tenglamalari olinadi. Superpozitsiya prinsipi tufayli bu tenglamalar zaryadlar va toklarning ixtiyoriy taqsimoti uchun ham yoziladi. Yakunda ularning tezlanish bilan harakatlanayotgan zaryadlarga ham tatbiq etilishi postulat sifatida qabul qilinadi.

Ikkinchi yondashuv Lagranj formalizmiga asoslanadi. Bunda elektromagnit maydon to‘rt o‘lchamli potensialning Aα elektr toki to‘rt o‘lchamli vektori jαbilan chiziqli o‘zaro ta’siri orqali tavsiflanishi postulat qilinadi; erkin Lagranj funksiyasi esa elektromagnit maydon tenzori kvadratining invariant kontraksiyasiga proporsional bo‘ladi. Fαβ.

Birinchi va ikkinchi yondashuvlarda ham nisbiylik nazariyasiprinsiplari oldindan qabul qilingan deb hisoblanadi. Tarixan u Maksvell tenglamalari va Eynshteynning ikkinchi postulati asosida yuzaga kelgan bo‘lsa-da, Ignatovskiy , Frank va Rote ishlariga borib taqaladigan aksiomatik usulda qurish MNNni yorug‘lik tezligi invariantligi va Maksvell tenglamalari postulatlaridan foydalanmasdan amalga oshirish mumkin.

Ikkala aksiomatik yondashuvda ham erkin zaryadlar mavjud bo‘lgan vakuum uchun Maksvell tenglamalari olinadi. Bu tenglamalarni tutash muhitlar elektrodinamikasiga kengaytirish uchun moddaning tuzilishi haqidagi turli model tasavvurlarini qo‘shimcha ravishda jalb qilish talab etiladi.

Maksvell tenglamalari yechimlarining yagonaligi

Maksvell tenglamalari xususiy hosilali differensial tenglamalarhisoblanadi. Shu sababli ularni yechish uchun boshlang‘ich va chegaraviy shartlarniberish zarur. Zaryad va tok zichliklari funksiyalari o‘zgarmas deb belgilanganida, nostatsionar maydonlar uchun olinadigan yechim yagona bo‘ladi. Bu fakt quyidagi teorema shaklida ifodalanadi:

Agar elektr va magnit maydon kuchlanganliklari boshlang‘ich vaqt lahzasida t=0 fazoning biror sohasi vning har bir nuqtasida berilgan bo‘lsa va butun vaqt davomida t≥0 shu soha chegarasida elektr yoki magnit maydon kuchlanganligining tangensial (urinma) tashkil etuvchilari sberilgan bo‘lsa, Maksvell tenglamalarining yagona yechimi mavjud bo‘ladi.

Maksvell tenglamalari yechimining yagonaligi uchun maydonning tangensial komponentlarini berish o‘rniga chegarada impedans turidagi shart bajarilishini talab qilish mumkin:

(𝐄τ−Z[𝐧×𝐇])|s=0,

bunda impedans Z tashqaridan energiya oqib kirishini istisno qiladigan qilib tanlanadi. Bunday shart cheksiz soha holatida ham yagonalik teoremasini ifodalash imkonini beradi; bunda impedans sharti cheksizlikda Zommerfeld nurlanish shartiga aylanadi.

Vaqt bo‘yicha garmonik jarayonlarda boshlang‘ich shartlarsiz masala yechimining yagonaligi hajm ichida energiyaning istalgancha kichik yutilishi v yoki s sirt orqali energiyaning sizib chiqishi (bu haqiqiy rezonans chastotalardagi xususiy tebranishlarni istisno qiladi).

Statsionar masalalarda elektrostatika va magnitostatika Statsionar maydonlarning yagona yechimi faqat chegaraviy shartlar bilan aniqlanadi.

Maksvell tenglamalarining sonli yechimi

Hisoblash texnikasining rivojlanishi bilan elektrodinamikaning ko‘plab masalalarini sonli usullar yordamida yechish mumkin bo‘ldi. Bu usullar Maksvell tenglamalariga asoslangan algoritmlardan foydalanib, berilgan boshlang‘ich va chegaraviy shartlarda elektromagnit maydonning taqsimotini aniqlash imkonini beradi.

Asosiy usullar proyeksion usullar bo‘lib, ularda yechim qulay funksional bazisga proyeksiyalanadi, va diskretlashtirish usullaridir — bunda fazo sohasi ko‘plab kichik chekli sohalarga bo‘linadi.

  • Proyeksion Bubnov — Galerkin usulida chegaraviy masalaning yechimi bazis funksiyalar bo‘yicha chekli yaqinlashgan yoyilma ko‘rinishida qaraladi. Yoyilmani dastlabki tenglamalarga qo‘yib, hosil bo‘lgan qoldiqni tanlangan bazis funksiyalarga ortogonal bo‘lishi sharti bilan yoyilma koeffitsiyentlari uchun chiziqli tenglamalar tizimi olinadi.

Kompyuter hisob-kitoblarida ko‘proq universal diskretlashtirish usullari qo‘llanadi:

  • Chekli elementlar usuli (FEM) xususiy hosilali differensial tenglamalarga keltiriladigan keng turdagi masalalarni yechishda qo‘llanadi. Elektromagnetizm nazariyasida u ko‘proq elektrostatika, magnitostatika, to‘lqinlarning tarqalishi va kvazistatsionar hodisalarni hisoblash uchun ishlatiladi. Chekli elementlar usulida yechim izlanayotgan fazo sohasi odatda, lekin majburiy ravishda emas, ikki o‘lchamli holatda uchburchak yoki uch o‘lchamli holatda tetraedr shaklidagi juda ko‘p sodda diskret elementlarga bo‘linadi. Elementlarning shakli va zichligi masala talablariga moslashtiriladi. Alohida elementlarning xatti-harakati tashqi kuchlar ta’sirida bo‘linish panjarasining qo‘shni tugunlari o‘rtasidagi chiziqli o‘zaro ta’sir natijasi sifatida qaraladi va matritsali tenglamalar bilan tavsiflanadi. Shunday qilib, masalani yechish ko‘p sonli chiziqli matritsali tenglamalarning siyrak tizimlarini yechishga keltiriladi. Bu usul ko‘plab tijoriy va bepul dasturiy paketlarda amalga oshirilgan (maqolaga qarang: Chekli elementlar usuli).
  • Vaqt sohasidagi chekli ayirmalar usuli (FDTD) vaqt va spektral bog‘liqliklarni aniqlash uchun maxsus Maksvell tenglamalarini yechishga mo‘ljallab ishlab chiqilgan. Bu tenglamalarda elektr va magnit maydonlarning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi, mos ravishda, magnit va elektr maydonlarning fazodagi o‘zgarishiga bog‘liq. Ushbu usulda fazo sohasi va vaqt oralig‘i bir tekis diskretlashtiriladi hamda boshlang‘ich shartlar beriladi. Maksvell tenglamalaridan olingan chekli ayirmali tenglamalar vaqt panjarasining har bir keyingi lahzasida yechiladi; bu jarayon qo‘yilgan masalaning butun talab etilgan vaqt oralig‘idagi yechimi olinmaguncha davom etadi.

Tarix

Jeyms Klerk Maksvell

Tenglamalar Jeyms Klerk Maksvelltomonidan shakllantirilgan bo‘lib, ular bir qator muhim tajribaviy kashfiyotlar asosida yuzaga kelgan XIX asr boshlarida. 1820-yilda Hans Kristian Ersted kashf etdiki, sim orqali o‘tkazilgan galvanik tok kompasning magnit strelkasini og‘diradi. Bu kashfiyot o‘sha davr olimlarining keng e’tiborini tortdi. Xuddi shu 1820-yilda Bio va Savar tok hosil qiladigan magnit induksiya uchun ifodani tajriba yo‘li bilan topdilar (Bio — Savar qonuni), Andre-Mari Amper ham aniqladiki, o‘zaro ta’sir tok o‘tkazilayotgan ikkita o‘tkazgich o‘rtasida masofadan turib yuzaga keladi. Amper «elektrodinamik» atamasini kiritdi va tabiiy magnitlanish magnit ichidagi aylanma toklarning mavjudligi bilan bog‘liq degan gipotezani ilgari surdi.

Ersted aniqlagan tokning magnitga ta’siri Maykl Faradey ni magnitning tokka teskari ta’siri ham mavjud bo‘lishi kerak degan fikrga olib keldi. Uzoq davom etgan tajribalardan so‘ng, 1831-yildaFaradey o‘tkazgich yaqinida harakatlanayotgan magnit o‘tkazgichda elektr tokinihosil qilishini kashf etdi. Bu hodisa elektromagnit induksiyadeb nomlandi. Faradey «kuch chiziqlari» tushunchasini — zaryadlar va toklarorasida joylashgan qandaydir muhitni — kiritdi. Uning mulohazalari sifat jihatidan bayon qilingan bo‘lsa-da, Maksvell tadqiqotlariga juda katta ta’sir ko‘rsatdi.

Faradey kashfiyotlaridan so‘ng elektromagnetizmning eski modellari (Amper, Puasson va boshqalar) to‘liq emasligi ayon bo‘ldi. Ko‘p o‘tmay Vebernazariyasi paydo bo‘ldi; u uzoqdan ta’sirko‘rsatish g‘oyasiga asoslangan edi. Biroq o‘sha vaqtga kelib, tortishish nazariyasidan tashqari, butun fizika faqat yaqin ta’sir bilan shug‘ullanar edi (optika, termodinamika, tutash muhitlar mexanikasi va boshqalar). Gauss, Riman va boshqa bir qator olimlar yorug‘lik elektromagnit tabiatga ega degan taxminni ilgari surdilar; demak, elektromagnit hodisalar nazariyasi ham yaqin ta’sirga asoslanishi kerak edi. Bu prinsip Maksvell nazariyasining muhim xususiyatiga aylandi.

O‘zining mashhur «Elektr va magnetizm haqida traktat» (1873) asarida Maksvell shunday yozgan:

Faradeyning asarini o‘rganishga kirishar ekanman, uning hodisalarni tushunish usuli odatdagi matematik belgilar shaklida ifodalanmagan bo‘lsa-da, matematik xarakterga ega ekanini aniqladim. Shuningdek, bu usulni odatiy matematik shaklda ifodalash va shu tariqa professional matematiklarning usullari bilan taqqoslash mumkinligini ham angladim.

Faradeyning «kuch chiziqlari» atamasini «maydon kuchlanganligi» tushunchasi bilan almashtirib, Maksvell uni o‘z nazariyasining asosiy obyektiga aylantirdi:

Agar biz bu muhitni gipoteza sifatida qabul qilsak, u tadqiqotlarimizda alohida o‘rin egallashi kerak, deb hisoblayman. Uning barcha ta’sir tafsilotlarini oqilona tasvirlashga urinib ko‘rishimiz lozim; ushbu traktatda mening doimiy maqsadim ham shu bo‘ldi.

Bunday elektrodinamik muhit Nyuton fizikasi uchun mutlaqo yangi tushuncha edi. Nyuton fizikasi massaga ega jismlarning o‘zaro ta’sirini o‘rgangan. Maksvell esa zaryadlar zaryadlar va toklar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni belgilaydigan hamda ular mavjud bo‘lmaganida ham saqlanadigan muhit bo‘ysunishi kerak bo‘lgan tenglamalarni yozdi.

Elektr toki magnit induksiyani hosil qiladi (Amper qonuni)

Ma’lum tajribalarni tahlil qilib, Maksvell elektr va magnit maydonlar uchun tenglamalar tizimini oldi. 1855-yilda u o‘zining ilk «Faradey kuch chiziqlari haqida» («On Faraday’s Lines of Force») maqolasida elektrodinamika tenglamalari tizimini birinchi marta differensial shaklda yozdi, biroq hali siljish tokinikiritmadi. Bunday tenglamalar tizimi o‘sha vaqtgacha ma’lum bo‘lgan barcha tajriba ma’lumotlarini tavsiflar, ammo zaryadlar va toklarni o‘zaro bog‘lash hamda elektromagnit to‘lqinlarnibashorat qilish imkonini bermas edi. Siljish tokini Maksvell ilk bor 1861—1862-yillarda to‘rt qismdan iborat holda nashr etilgan «Fizik kuch chiziqlari haqida» («On Physical Lines of Force») asarida kiritdi. Amper qonuniniumumlashtirar ekan, Maksvell siljish tokinikiritdi; ehtimol, toklar va zaryadlarni uzluksizlik tenglamasibilan bog‘lash uchun; bu tenglama boshqa fizik kattaliklar uchun allaqachon ma’lum edi. Demak, ushbu maqolada elektrodinamika tenglamalarining to‘liq tizimi amalda yakuniy shaklga keltirilgan. 1864-yilgi «Elektromagnit maydonning dinamik nazariyasi» («A dynamical theory of the electromagnetic field») maqolasida avvalroq shakllantirilgan, 20 ta noma’lum uchun 20 ta tenglamadan iborat tizim ko‘rib chiqilgan. Ushbu maqolada Maksvell elektromagnit maydonni o‘z energiyasiga va chekli tarqalish vaqtiga ega fizik reallik sifatida birinchi marta ta’rifladi; bu vaqt elektromagnit o‘zaro ta’sirning kechikish xususiyatini belgilaydi.

Magnit maydon oqimining o‘zgarishi elektr maydonni hosil qiladi (Faradey qonuni)

Ma’lum bo‘lishicha, nafaqat tok, balki vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan elektr maydoni (siljish toki) ham magnit maydonnihosil qiladi. O‘z navbatida, Faradey qonuniga ko‘ra, o‘zgaruvchan magnit maydon yana elektr maydonni yuzaga keltiradi. Natijada bo‘sh fazoda elektromagnit to‘lqintarqalishi mumkin. Maksvell tenglamalaridan uning tezligi yorug‘lik tezligigatengligi kelib chiqdi; shu sababli Maksvell yorug‘lik elektromagnit tabiatga ega degan xulosaga keldi.

Ayrim fiziklar Maksvell nazariyasiga qarshi chiqdilar (ayniqsa, siljish toki konsepsiyasi ko‘plab e’tirozlarga sabab bo‘ldi). Gelmgolts Veber va Maksvell modellari o‘rtasida murosali bo‘lgan o‘z nazariyasini taklif qildi va uni tajribada tekshirishni shogirdi Genrix Gerts ga topshirdi. Biroq Gerts tajribalari Maksvell haq ekanini shubhasiz tasdiqladi.

Maksvell vektor belgilashlaridan foydalanmagan va tenglamalarini ancha murakkab komponentli shaklda yozgan. Bundan tashqari, o‘z traktatida u qisman kvaternion formulirovkasidan foydalangan. Maksvell tenglamalarining zamonaviy shakli taxminan 1884-yilda ishlaridan so‘ng Hevisayd, Gerts va Gibbs. Ular nafaqat Maksvell tenglamalari tizimini vektor shaklida qayta yozdilar, balki uni simmetriklashtirdilar ham; maydon tushunchalari nuqtayi nazaridan qayta ifodalab, elektr va magnit potensiallardan voz kechdilar. Bu potensiallar Maksvell nazariyasida muhim o‘rin tutgan, chunki ular bu funksiyalarni faqat keraksiz yordamchi matematik abstraksiyalar deb hisoblashgan. Qizig‘i shundaki, zamonaviy fizika Maksvell qarashlarini qo‘llab-quvvatlaydi, ammo uning dastlabki izdoshlari potensiallarga nisbatan bildirgan salbiy munosabatni qabul qilmaydi. Elektromagnit potensial muhim rol o‘ynaydi kvant fizikasida va ayrim tajribalarda, masalan, Aharonov — Bom effektida.

Gerts va Hevisayd formulirovkasidagi tenglamalar tizimi bir muddat Gerts — Hevisayd tenglamalari deb atalgan. Eynshteyn o‘zining «Harakatlanuvchi jismlarning elektrodinamikasiga doir» nomli klassik maqolasida ularni Maksvell — Gerts tenglamalari deb atagan. Adabiyotlarda ba’zan Maksvell — Hevisayd tenglamasi nomi ham uchraydi.

Maksvell tenglamalari maxsus nisbiylik nazariyasining (MNN) yuzaga kelishida muhim rol o‘ynadi. Jozef Larmor (1900-yil) va undan mustaqil ravishda Henrik Lorens (1904-yil) koordinatalar, vaqt va elektromagnit maydonlarning shunday almashtirishlarini topdilar; ular Maksvell tenglamalarini bir inersial sanoq tizimidan boshqasiga o‘tganda invariant saqlaydi. Bu almashtirishlar klassik mexanikadagi Galiley almashtirishlaridan farq qilgan va Anri Puankaretaklifi bilan Lorens almashtirishlarideb atala boshladi. Ular maxsus nisbiylik nazariyasining.

Elektromagnit to‘lqinlarning tarqalishi yorug‘lik tezligida dastlab qandaydir muhitning, ya’ni efirningg‘alayonlari sifatida talqin qilingan. Yerning efirga nisbatan harakatini aniqlash uchun ko‘plab urinishlar qilingan (qarang:tarixiy sharh), biroq ularning barchasi izchil ravishda salbiy natija bergan. Shu sababli Anri Puankare bunday harakatni aniqlash prinsipial jihatdan mumkin emasligi haqidagi gipotezani ilgari surdi (nisbiylik prinsipi). Yorug‘lik tezligining uning manbai tezligiga bog‘liq emasligi haqidagi postulat hamda shu tarzda ifodalangan nisbiylik prinsipidan kelib chiqib, Lorens bilan birgalikda Lorens almashtirishlarining aniq ko‘rinishini keltirib chiqargan ham u edi (bunda bu almashtirishlarning gruppaviy xususiyatlari ham ko‘rsatildi). Ushbu ikki gipoteza (postulat) Albert Eynshteynning (1905-yilgi maqolasi asosiga ham qo‘yildi. Eynshteyn ular yordamida Lorens almashtirishlarini ham keltirib chiqardi va ularning umumfizik ma’nosini asoslab berdi; bunda istalgan inersial sanoq tizimidan boshqa istalgan inersial tizimga o‘tishda ulardan foydalanish mumkinligini alohida ta’kidladi. Bu ish amalda maxsus nisbiylik nazariyasining yaratilishini boshlab berdi. MNNda Lorens almashtirishlari fazo va vaqtning umumiy xususiyatlarini aks ettiradi, efir modeli esa keraksiz bo‘lib chiqadi. Elektromagnit maydonlar moddiy zarralar bilan bir qatorda mavjud bo‘lgan mustaqil obyektlardir.

Maksvell tenglamalariga asoslangan klassik elektrodinamika elektrotexnika, radiotexnika, o‘ta yuqori chastotalar texnikasi va optikaning ko‘plab qo‘llanmalariga asos bo‘ladi. Hozirgi kungacha tenglamalarni o‘zgartirishni talab qiladigan birorta effekt aniqlanmagan. Ular kvant mexanikasida ham, masalan, zaryadlangan zarralarning tashqi elektromagnit maydonlardagi harakati ko‘rib chiqilganda, qo‘llanadi. Shu sababli Maksvell tenglamalari moddaning elektromagnit xususiyatlarini mikroskopik tavsiflashning asosidir.

Maksvell tenglamalari astrofizika va kosmologiyada ham talab etiladi, chunki ko‘plab sayyoralar va yulduzlar magnit maydonga ega. Magnit maydon, xususan, pulsarlar va kvazarlar.

Zamonaviy tushunchalarga ko‘ra, barcha fundamental zarralar turli maydonlarning kvant qo‘zg‘alishlari («kvantlari») hisoblanadi. Masalan, foton — elektromagnit maydon kvanti, elektron esa spinor maydoniningkvantidir. Shu sababli Faradey taklif qilgan va Maksvell sezilarli darajada rivojlantirgan maydon yondashuvi fundamental zarralar zamonaviy fizikasining, jumladan, uning standart modelining.

Tarixan biroz oldinroq bu yondashuv kvant mexanikasining Shredinger formulirovkasida yuzaga kelishida va umuman zarralar, jumladan, relyativistik zarralar harakatini tavsiflovchi kvant tenglamalarining kashf etilishida muhim rol o‘ynagan (Klein — Gordon tenglamasi, Dirak tenglamasi), garchi dastlab Maksvell tenglamalari bilan o‘xshashlik faqat umumiy g‘oyada ko‘ringan bo‘lsa-da, keyinchalik bu o‘xshashlikni ancha aniq va batafsilroq tushunish mumkinligi ma’lum bo‘ldi (yuqorida bayon qilinganidek).

Faradey va Maksvellga borib taqaladigan maydon yondashuvi gravitatsiya nazariyasida ham, jumladan, umumiy nisbiylik nazariyasida).

Manbalar

  1. ↑ Болотовский Б. М. Оливер Хевисайд. — М.: Наука, 1985. — С. 43—44. — 260 с. — [Архивировано 14 марта 2022 года.]
  2. ↑ O. Haviside, «On the Electromagnetic Effects due to the Motion of Electrification through a Dielectric» Архивная копия от 20 января 2012 на Wayback Machine, Phil.Mag. S.5 27, p. 324, 1889.
  3. ↑ Карцев В. П. «Приключения великих уравнений», М.: Знание, 1986.
  4. ↑ Деньгуб В. М., Смирнов В. Г. Единицы величин. Словарь-справочник. — М.: Издательство стандартов, 1990. — С. 213. — 240 с. — ISBN 5-7050-0118-5.
  5. ↑ Mohr, Peter J.; Taylor, Barry N.; Newell, David B. (2008). CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants: 2006. Rev. Mod. Phys. 80: 633—730. doi:10.1103/RevModPhys.80.633.
  6. ↑ Значения физических постоянных. Дата обращения: 30 марта 2007. Архивировано 31 августа 2014 года.
  7. ↑ Сена Л. А. Единицы физических величин и их размерности. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988. — 432 с., ил. ISBN 5-02-013848-7, § 7.5.
  8. ↑ Например, Таблицы физических величин / акад. И. К. Кикоин. — М.: Атомиздат, 1976.
  9. ↑ Refractive index database. Дата обращения: 17 апреля 2010. Архивировано 22 декабря 2017 года.
  10. ↑ Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 42-45. — 539 с. — 8000 экз.
  11. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 112-113. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  12. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 69-76,95-96. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  13. ↑ Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 34-35. — 539 с. — 8000 экз.
  14. 1 2 Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 215-218. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  15. ↑ Гинзбург В. Л. Теоретическая физика и астрофизика. — М.: Наука, 1981. — С. 12. — 503 с.
  16. ↑ Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 37-40. — 539 с. — 8000 экз.
  17. ↑ Essex E. A. Hertz vector potentials of electromagnetic theory. — American Journal of Physics. — 45. — 1977. — 1099—1101.
  18. ↑ A. Nisbet, «Hertzian electromagnetic potentials and associated gauge transformations», Proc. of the Royal Soc. of London. Ser. A., 231, #1185, 250—263, 1955.
  19. ↑ P. Debye. Der Lichtdruck auf Kugeln von beliebigem Material (нем.) // Annalen der Physik. — 1909. — Bd. 30. — S. 57—136.
  20. ↑ Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 345-348. — 539 с. — 8000 экз.
  21. ↑ R. Janaswamy. A note on the {TE/TM} decomposition of electromagnetic fields in three dimensional homogeneous space (англ.) // IEEE Transactions on Antennas and Propagation. — 2004. — Vol. 52. — P. 2474—2476.
  22. ↑ L. Silberstein. Electromagnetische Grundgleichungen in bivectorieller Behandlung (нем.) // Annalen der Physik. — 1907. — Bd. 22. — S. 579.
  23. 1 2 I. Bialynicky-Birula. Photon wave function (англ.) // Progress in Optics. — 1996. — Vol. 36. — P. 245—294.
  24. ↑ Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 40—42. — 539 с. — 8000 экз.
  25. ↑ Л. Б. Окунь. Приложение I // Физика элементарных частиц. — М.: Наука, 1984.
  26. ↑ Д. В. Сивухин. О международной системе физических величин // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1979. — Т. 129, № 10. — С. 335. Архивировано 14 апреля 2010 года.
  27. ↑ С. Г. Каршенбойм. Фундаментальные физические константы: роль в физике и метрологии и рекомендованные значения // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 2005. — Т. 175, № 3. — С. 271. Архивировано 28 марта 2010 года.
  28. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 88-90. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  29. ↑ Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 398,399. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9.
  30. ↑ Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 399. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9.
  31. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 90-91. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  32. ↑ Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 403. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9.
  33. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 70-73. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  34. 1 2 Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 428. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9.
  35. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 102. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  36. ↑ Болибрух А. А. Уравнения Максвелла и дифференциальные формы Архивная копия от 1 февраля 2019 на Wayback Machine, МЦНМО, 2002.
  37. ↑ Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977. — Т. 1. — С. 195,196. — 474 с.
  38. ↑ Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977. — Т. 1. — С. 153-155. — 474 с.
  39. ↑ Дирак П.А.М. Общая теория относительности. — М.: Атомиздат, 1978. — 64 с.
  40. ↑ Ван дер Верден Б. Л. Метод теории групп в квантовой механике, М., Едиториал УРСС, 2004, ISBN 5-354-00700-3
  41. ↑ Румер Ю. Б. Спинорный анализ, М., НКТП, 104 стр.
  42. ↑ Ludwik Silberstein[англ.], «Quaternionic form of relativity», Phil. Mag. 14 1912, С.11-12
  43. ↑ K. Imaeda, «A new formulation of classical electrodynamics», Nuovo Cimento B, 32:1 (1978), С.144-148
  44. ↑ Савельев, 1970, § 109. Волновое уравнение.
  45. ↑ Mignani, R., Recami, E., Baldo, M., About a Dirac-like Equation for the Photon, According to Ettore Majorana, Lett. Nuovo Cimento 11: 568—572 (1974)
  46. ↑ А. И. Ахиезер, В. Б. Берестецкий Квантовая электродинамика. — М., Наука, 1981. — с. 80
  47. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 128—130. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  48. ↑ Берклеевский курс физики. Том 2. Парселл Э. Электричество и магнетизм. — М.: Наука, 1971.
  49. ↑ Schwinger J. On gauge invariance and vacuum polarization (англ.) // Phys. Rev. Lett.. — 1951. — Vol. 82. — P. 664.
  50. ↑ Heisenberg W., Euler H. Folgerungen aus der Dlracschen Theorie des Positrons (нем.) // Z. Phys.. — 1936. — Bd. 98. — S. 714.
  51. ↑ А. В. Белинский, А. С. Чиркин Сжатое состояние — статья из Физической энциклопедии
  52. ↑ Парселл Э. Берклеевский курс физики. — М.: Наука. — Т. II. Электричество и магнетизм. — С. 149-181.
  53. ↑ Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
  54. ↑ von W. v. Ignatowsky «Einige allgemeine Bemerkungen zum Relativitätsprinzip» Verh. d. Deutsch. Phys. Ges. 12, 788-96, 1910 (русский перевод Архивная копия от 2 июля 2017 на Wayback Machine)
  55. ↑ von Philipp Frank und Hermann Rothe «Über die Transformation der Raumzeitkoordinaten von ruhenden auf bewegte Systeme» Ann. der Physik, Ser. 4, Vol. 34, No. 5, 1911, pp. 825—855 (русский перевод Архивная копия от 29 августа 2014 на Wayback Machine)
  56. ↑ Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 429-430. — 539 с. — 8000 экз.
  57. ↑ Никольский В. В., Никольская Т. И. Электродинамика и распространение радиоволн. М.: Наука, 1989. — C. 128—130
  58. ↑ X. L. Zhou «On independence, completeness of Maxwell’s equations and uniqueness theorems in electromagnetics» Progress In Electromagnetics Research, PIER 64, 117—134, 2006 pdf Архивная копия от 2 июня 2010 на Wayback Machine
  59. ↑ Chew W. C., Jin J., Michielssen E., Song J. Fast and Efficient Algorithms in Computational Electromagnetics (англ.). — Artech House[англ.], 2001. — ISBN 1-58053-152-0.
  60. ↑ Никольский В. В., Никольская Т. И. Электродинамика и распространение радиоволн. М.: Наука, 1989. — C. 416—436
  61. ↑ Сильвестер П. и Феррари Р. Метод конечных элементов для радиоинженеров и инженеров-электриков. — М.: Мир, 1986. — 336 с.
  62. ↑ Monk, P. Finite Element Methods for Maxwell's Equations (англ.). — Oxford University Press, 2003.
  63. ↑ Taflove A. and Hagness S. C. Computational Electrodynamics: The Finite-Difference Time-Domain Method (англ.). — Artech House[англ.], 2005.
  64. ↑ Jin, J. The Finite Element Method in Electromagnetics (англ.). — 2nd. — Wiley-IEEE Press, 2002. — ISBN 0-47143-818-9.
  65. ↑ Эрстед Х. К. «Опыты, относящиеся к действию электрического конфликта на магнитную стрелку», в кн. Ампер А. М. Электродинамика. — М.: АН СССР, 1954. — С. 433-439. — 492 с. — 5000 экз.
  66. ↑ J.-B. Biot and F. Savart, Note sur le Magnétisme de la pile de Volta Архивная копия от 2 ноября 2009 на Wayback Machine. — Annales Chim. Phys. — vol. 15. — pp. 222—223 (1820)
  67. ↑ Марио Льоцци. История физики. — М.: Мир, 1970. — С. 253-257. — 464 с.
  68. ↑ Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 349. — 687 с.
  69. ↑ Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 632. — 687 с.
  70. ↑ Максвелл Дж. К. О фарадеевых силовых линиях в кн. Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 11—88. — 687 с.
  71. ↑ Maxwell J. C. On Faraday's Lines of Force // Transactions of the Cambridge Philosophical Society. — 1856. — Т. 10, № 1. — С. 155—229. Архивировано из оригинала 17 декабря 2008 года.
  72. 1 2 3 Шапиро И. С. К истории открытия уравнений Максвелла // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1972. — Т. 108, № 2. — С. 319—333. Архивировано 22 мая 2013 года.
  73. ↑ Максвелл Дж. К. О физических силовых линиях в кн. Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 107—177. — 687 с.
  74. ↑ Maxwell J. C. On Physical Lines of Force // Philosophical Magazine : Ser. 4. — 1861,1862. — Т. 11,13. — С. 161—175, 281—291, 338—347; 12—23, 85—95. Архивировано 12 июня 2009 года.
  75. ↑ Максвелл Дж. К. Динамическая теория электромагнитного поля в кн. Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 251—316. — 687 с.
  76. ↑ Maxwell J. C. A dynamical theory of the electromagnetic field (англ.) // Philosophical Transactions of the Royal Society of London : journal. — 1865. — Vol. 155. — P. 459—512. Архивировано 28 июля 2011 года.
  77. ↑ Maxwell J. C. A Treatise on Electricity And Magnetism, 1873
  78. ↑ Paul J. Nahin. Oliver Heaviside: the life, work, and times of an electrical genius of the Victorian age (англ.). — JHU Press, 2002. — P. 108—112. — ISBN 9780801869099. — [Архивировано 1 октября 2014 года.]
  79. ↑ Aharonov, Y; Bohm, D. Significance of electromagnetic potentials in quantum theory (англ.) // Physical Review : journal. — 1959. — Vol. 115. — P. 485—491. — doi:10.1103/PhysRev.115.485.
  80. ↑ Nahin P. J. Oliver Heaviside: the life, work, and times of an electrical genius of the Victorian age Архивная копия от 25 сентября 2014 на Wayback Machine. — JHU Press. — pp. 108—112. — ISBN 978-0-8018-6909-9
  81. 1 2 Einstein A. Zur Elektrodynamik bewegter Körper Ann Phys. — 1905. — Bd 17. — S. 891. Перевод: Эйнштейн А. К электродинамике движущихся тел Архивная копия от 17 мая 2017 на Wayback Machine в Эйнштейн А. Собрание научных трудов. — М.: Наука, 1965. — Т. 1. — С. 7-35. — 700 с. — (Классики науки). — 32 000 экз.
  82. ↑ Myron Evans. Modern nonlinear optics (англ.). — John Wiley and Sons, 2001. — P. 240. — ISBN 9780471389316. — [Архивировано 29 сентября 2014 года.]
  83. ↑ Larmor J. Aether and matter. — Cambridge. — 1900. — p. 162—193. Перевод: Лармор Дж. Эфир и материя в кн. Принцип относительности. Сборник работ по специальной теории относительности / Составитель А. А. Тяпкин. — М.: Атомиздат, 1973. — С. 47-64. — 332 с.
  84. ↑ Lorentz H. A. Electromagnetic Phenomena in a System Moving with any Velocity Smaller than that of Light. — Amst. Proc. — V. 6. — P. 809; 1904. — V. 12. — P. 986. Перевод: Лоренц Г. А. Электромагнитные явления в системе, движущейся с любой скоростью, меньшей скорости света в кн. Принцип относительности. Сборник работ по специальной теории относительности / Составитель А. А. Тяпкин. — М.: Атомиздат, 1973. — С. 67-86. — 332 с.
  85. ↑ Poincare H. Sur la dynainique de l’electron. — Comptes Rendues, Acad. Sci. — Paris. — 1905. — V. 140. — P. 1504. Перевод: Пуанкаре А. О динамике электрона в кн. Принцип относительности. Сборник работ по специальной теории относительности / Составитель А. А. Тяпкин. — М.: Атомиздат, 1973. — С. 90-93. — 332 с.
  86. ↑ Паули В. Теория Относительности. — М.: Наука. — С. 13-17.
  87. ↑ Г. Иоос. Повторения опыта Майкельсона // УФН. — 1932. — Т. 12. — С. 136—147. — doi:10.3367/UFNr.0012.193201g.0136.
  88. ↑ Берестецкий В. Б., Лифшиц Е. М., Питаевский Л. П. Квантовая электродинамика. — Издание 4-е, исправленное. — М.: Физматлит, 2002. — 720 с. — («Теоретическая физика», том IV). — ISBN 5-9221-0058-0.

Adabiyotlar

Tarixiy nashrlar
Rivojlanish tarixi
Umumiy fizika kurslari
  • Astaxov A. V., Shirokov Yu. M. Fizika kursi, II jild, Elektromagnit maydon. — M.: Nauka, 1980. — 360 b.
  • Baskakov S. I. Elektrodinamika asoslari. — M.: Sovet radiosi, 1973. — 248 b.
  • Kalashnikov S. G. Elektr (Umumiy fizika kursi, 2-jild). — 6-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Fizmatlit, 2003. — 624 b. — ISBN 5-9221-0312-1.
  • Matveyev A. N. Elektr va magnetizm. — M.: Oliy maktab, 1983.
  • Nikolsky V. V., Nikolskaya T. I. Elektrodinamika va radioto‘lqinlarning tarqalishi. M.: Nauka, 1989.
  • Penner D. I., Ugarov V. A. Elektrodinamika va maxsus nisbiylik nazariyasi. M.: Ma’rifat, 1980.
  • Persell E. Elektr va magnetizm. Berkli fizika kursi. 2-jild. M.: Nauka, 1971.
  • Savelyev I. V. Umumiy fizika kursi, II jild. Elektr. — Nauka, 1970.
  • Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — 3-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka, 1996. — Jild III. Elektr. — 320 b. — ISBN 5-02-014054-6..
  • Tonnela M. A. Elektromagnetizm va nisbiylik nazariyasi asoslari M.: IL, 1962.
  • Feynman R., Leyton R., Sends M. Feynman fizikadan ma’ruzalar. 5-jild. Elektr va magnetizm. M.: Mir, 1965
  • Feynman R., Leyton R., Sends M. Feynman fizikadan ma’ruzalar. 6-jild. Elektrodinamika. M.: Mir, 1966
Nazariy fizika kurslari
Maksvell tenglamalarining yechimlari

Havolalar