Matematik mayatnik nima

Matematik mayatnik. Qora punktir chiziq — muvozanat holati, θ — ma’lum bir paytdagi vertikaldan og‘ish burchagi

Matematik mayatnik — ossillyator, ya’ni mexanik sistema bo‘lib, u moddiy nuqtadan iborat; bu nuqta og‘irliksiz, cho‘zilmaydigan ipning yoki yengil sterjenning uchida joylashgan va bir jinsli tortishish kuchlari maydonida. Ipning (sterjenning) ikkinchi uchi odatda qo‘zg‘almas bo‘ladi. Davr — mayatnikning kichik xususiy tebranishlari (uzunligi L bo‘lgan, tortishish maydoniga osilgan) uchun quyidagiga teng

T0=2πLg

va birinchi yaqinlashishda tebranishlar amplitudasiga hamda mayatnikning massasiga bog‘liq emas. Bu yerda g — erkin tushish tezlanishi.

Matematik mayatnik tebranayotgan fizik jismning eng sodda modelidir: bunda massa taqsimoti hisobga olinmaydi. Biroq haqiqiy fizik mayatnikkichik amplitudalarda xuddi matematik mayatnik kabi, keltirilgan uzunlikka ega bo‘lgan holda tebranadi.

Mayatnik harakatining xususiyatlari

Sterjenli matematik mayatnik faqat bitta tekislikda (ma’lum bir gorizontal yo‘nalish bo‘ylab) tebrana oladi va shu sababli bitta erkinlik darajasiga ega sistema hisoblanadi. Agar sterjen o‘rniga cho‘zilmaydigan ip ishlatilsa, ikki erkinlik darajasiga ega sistema hosil bo‘ladi (chunki ikki gorizontal koordinata bo‘ylab tebranishlar yuz berishi mumkin).

Bir tekislikdagi tebranishlarda mayatnik radiusi L ga teng aylana yoyi bo‘ylab harakatlanadi; ikki erkinlik darajasi mavjud bo‘lsa, shu radiusli sfera sirtida egri chiziqlar chizishi mumkin. Ko‘pincha, jumladan ipli mayatnik holatida ham, tekis harakat tahlili bilan cheklaniladi; keyingi bayonda aynan shu harakat ko‘rib chiqiladi.

Mayatnik tebranishlari tenglamasi

Mayatnik (belgilari ko‘rsatilgan sxema)

Agar matematik mayatnik uchun Nyutonning ikkinchi qonuni ma→=F→ ifodasida tangensial tashkil etuvchini (maτ=Fτ), ajratib olsak, quyidagi ifoda hosil bo‘ladi

mLθ¨=−mgsin⁡θ,

chunki aτ=v˙=d/dt(Ldθ/dt), nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlardan og‘irlik kuchi va ip tarangligi kuchining tangensial yo‘nalishdagi nolga teng bo‘lmagan tashkil etuvchisini Fτ faqat birinchisi beradi. Demak, mayatnik tebranishlari oddiy differensial tenglama (ODT) bilan ifodalanadi; u quyidagi ko‘rinishga ega:

θ¨+gLsin⁡θ=0,

bu yerda noma’lum funksiya θ(t) — mayatnikning t vaqtdagi pastki muvozanat holatidan og‘ish burchagi bo‘lib, radianlarda ifodalanadi; L — osma ipning uzunligi, g ― erkin tushish tezlanishi. Tizimda energiya yo‘qotishlari yo‘q deb faraz qilinadi. Kichik burchaklar sin⁡θ≈θ sohasida bu tenglama quyidagi ko‘rinishga keladi:

θ¨+gLθ=0.

Ikkinchi tartibli ODTni yechish, ya’ni mayatnikning harakat qonunini aniqlash uchun ikkita boshlang‘ich shart berilishi kerak: burchak θ va uning hosilasi θ˙ uchun t=0.

Harakat tenglamasining yechimlari

Yechimlarning mumkin bo‘lgan turlari

Umumiy holda, mayatnik uchun boshlang‘ich shartlari berilgan ODT yechimini sonli usulda topish mumkin. Harakat variantlari (mayatnik yengil sterjenga biriktirilgan moddiy nuqta bo‘lgan holatda) animatsiyada sifat jihatidan ko‘rsatilgan. Har bir oynaning yuqori qismida burchak tezligining θ˙ burchakka θ bog‘liqligi tasvirlangan. Tebranish amplitudasi ortgani sari mayatnik harakati garmonik tebranishlar rejimidan tobora ko‘proq chetga chiqadi.

Garmonik tebranishlar

Mayatnikning pastki muvozanat holati atrofidagi kichik tebranishlari tenglamasi, bunda sin⁡θ≈θ almashtirishni qo‘llash mumkin bo‘lsa, garmonik tenglama deb ataladi:

θ¨+ω02θ=0,

bu yerda ω0=g/L — faqat mayatnik parametrlariga bog‘liq bo‘lgan va xususiy chastota vazifasini bajaradigan musbat doimiy kattalik. Bundan tashqari, «gorizontal koordinata» x=Lsin⁡θ≈Lθ (x o‘qi tebranish tekisligida yotadi va pastki nuqtada ipga perpendikulyar bo‘ladi):

x¨+ω02x=0.

Mayatnikning kichik tebranishlari garmonik bo‘ladi. Bu shuni anglatadiki, mayatnikning muvozanat holatidan siljishi vaqt o‘tishi bilan sinusoidal qonun:

x=Asin⁡(ω0t+α),

Bu yerda A — mayatnik tebranishlari amplitudasi, α — tebranishlarning boshlang‘ich fazasi.

Agar x, t=0 bo‘lganda, koordinata x0 va tezlik vx0 berilishi kerak; bu esa ikkita mustaqil doimiy kattalikni aniqlash imkonini beradi: A, α quyidagi munosabatlardan x0=Asin⁡α va vx0=Aω0cos⁡α.

Nochiziqli tebranishlar holati

Olingan ODTni yana bir bor yozamiz.

θ¨+gLsin⁡θ=0.

Tenglamaning ikkala tomonini θ:

∫θ¨dθ+∫gLsin⁡θdθ=∫0dθ.

bo‘yicha integrallagach, quyidagini ko‘ramiz:

∫θ¨dθ=∫θ˙dθ˙=θ˙22.

Shunda

θ˙22−gLcos⁡θ=const.

Hosil bo‘lgan integrallash doimiysi quyidagiga tengε=EmL2, bunda E — matematik mayatnikning energiyasi. Endi ω0=g/L:

θ˙22−ω02cos⁡θ=ε.

Tenglamaning ikkala tomoniga qo‘shamiz: ω02:

θ˙22+ω02(1−cos⁡θ)=ε+ω02.

Quyidagi munosabatni hisobga olsak, 1−cos⁡θ=2sin2θ2,

θ˙22+2ω02sin2θ2=ε+ω02.

Bu tenglamada o‘zgaruvchilarni ajratish mumkin. Buning uchun quyidagini e’tiborga olamiz:

dθdt=2ε+2ω02−4ω02sin2θ2.

Endi o‘zgaruvchilarni ajratamiz:

∫dθ2ε+ω022−ω02sin2θ2=t+const.

Tenglamaning ikkala tomonini ω0 ga ko‘paytirib, quyidagicha belgilaymiz: ϰ2=ε+ω022ω02 (bu koeffitsiyentning fizik ma’nosi — mayatnikning og‘ish burchagi sinusining maksimal qiymati), natijada:

∫dθ2ϰ2−sin2θ2=ω0t+const.

Almashtirishni sin⁡φ=sin⁡θ2ϰ qo‘llasak, quyidagi ifoda hosil bo‘ladi

∫ϰcos⁡φdφϰ1−sin2φ1−ϰ2sin2φ=∫dφ1−ϰ2sin2φ=ω0t+const.

Doimiyning ixtiyoriyligini hisobga olib, quyidagini tasdiqlash mumkin:

sin⁡φ=sn⁡(ω0t+const;ϰ),

bu yerda sn — Yakobi sinusi. ϰ<1 uchun u davriy funksiya bo‘ladi; kichik ϰ qiymatlarda u oddiy trigonometrik sinus bilan mos keladi. Teskari almashtirishni bajarib, doimiyni nolga teng deb olsak (vaqt hisobining boshlanish nuqtasini to‘g‘ri tanlash orqali bunga har doim erishish mumkin), katta amplitudalar uchun harakat qonunini olamiz:

sin⁡θ2=ϰ⋅sn⁡(ω0t;ϰ),.

Nochiziqli mayatnik tebranishlarining davri quyidagiga teng:

T=2πΩ,Ω=π2ω0K(ϰ),

bu yerda K — birinchi turdagi elliptik integral.

Hisoblashni qulaylashtirish uchun elliptik integralni qatorga yoyish amaliy jihatdan qulay:

T=T0{1+(12)2sin2(θ02)+(1⋅32⋅4)2sin4(θ02)+⋯+[(2n−1)!!(2n)!!]2sin2n(θ02)+…}

bu yerda T0=2πLg — kichik tebranishlar davri, θ0 — mayatnikning vertikaldan maksimal og‘ish burchagi.

1 radiangacha bo‘lgan burchaklarda (≈ 60°) maqbul aniqlikda (xatolik 1 % dan kam) birinchi yaqinlashuv bilan cheklanish mumkin:

T=T0(1+14sin2(θ02)).

Har qanday maksimal og‘ish burchagi uchun kvadratik yaqinlashishga ega davrning aniq formulasi jurnalning sentabr sonida muhokama qilingan: «Amerika matematik jamiyati xabarnomasi» 2012-yil:

T=2πM(cos⁡(θ0/2))Lg,

bu yerda M(s) — arifmetik-geometrik o‘rtacha qiymat bo‘lib, u 1 va s sonlaridan hisoblanadi (bu yerda s=cos⁡(θ0/2)).

Separatrisa bo‘ylab harakat

Mayatnikning separatrisa bo‘ylab harakati davriy emas. Vaqtning cheksiz uzoq onida u eng yuqori chekka holatdan qaysidir tomonga nol tezlik bilan tusha boshlaydi, asta-sekin tezligini oshiradi, so‘ngra to‘xtab, dastlabki holatiga qaytadi.

Faktlar

Soddaligiga qaramay, matematik mayatnik bir qator qiziqarli hodisalar bilan bog‘liq.

  • Agar mayatnik tebranish amplitudasi π, ya’ni mayatnikning faza tekisligidagi harakati separatrisaga yaqin bo‘lsa, kichik davriy majburlovchi kuch ta’sirida sistema xaotik xatti-harakatni namoyon etadi. Bu davriy tashqi ta’sir ostida xaos yuzaga keladigan eng sodda mexanik sistemalardan biridir.
  • Agar osilish nuqtasi qo‘zg‘almas bo‘lmay, tebransa, mayatnikda yangi muvozanat holati paydo bo‘lishi mumkin. Osilish nuqtasi yuqoriga-pastga yetarlicha tez tebransa, mayatnik teskari holatda («boshi pastga») barqaror turib qoladi. Bunday sistema Kapitsa mayatnigi.
  • Yer aylanishi sharoitida, osma ip yetarlicha uzun bo‘lsa, mayatnik tebranadigan tekislik Yer yuzasiga nisbatan Yerning aylanish yo‘nalishiga qarama-qarshi tomonga sekin buriladi (Fuko mayatnigi).

Havolalar