
Matematik mayatnik — ossillyator, ya’ni mexanik sistema bo‘lib, u moddiy nuqtadan iborat; bu nuqta og‘irliksiz, cho‘zilmaydigan ipning yoki yengil sterjenning uchida joylashgan va bir jinsli tortishish kuchlari maydonida. Ipning (sterjenning) ikkinchi uchi odatda qo‘zg‘almas bo‘ladi. Davr — mayatnikning kichik xususiy tebranishlari (uzunligi bo‘lgan, tortishish maydoniga osilgan) uchun quyidagiga teng
va birinchi yaqinlashishda tebranishlar amplitudasiga hamda mayatnikning massasiga bog‘liq emas. Bu yerda — erkin tushish tezlanishi.
Matematik mayatnik tebranayotgan fizik jismning eng sodda modelidir: bunda massa taqsimoti hisobga olinmaydi. Biroq haqiqiy fizik mayatnikkichik amplitudalarda xuddi matematik mayatnik kabi, keltirilgan uzunlikka ega bo‘lgan holda tebranadi.
Mayatnik harakatining xususiyatlari
Sterjenli matematik mayatnik faqat bitta tekislikda (ma’lum bir gorizontal yo‘nalish bo‘ylab) tebrana oladi va shu sababli bitta erkinlik darajasiga ega sistema hisoblanadi. Agar sterjen o‘rniga cho‘zilmaydigan ip ishlatilsa, ikki erkinlik darajasiga ega sistema hosil bo‘ladi (chunki ikki gorizontal koordinata bo‘ylab tebranishlar yuz berishi mumkin).
Bir tekislikdagi tebranishlarda mayatnik radiusi ga teng aylana yoyi bo‘ylab harakatlanadi; ikki erkinlik darajasi mavjud bo‘lsa, shu radiusli sfera sirtida egri chiziqlar chizishi mumkin. Ko‘pincha, jumladan ipli mayatnik holatida ham, tekis harakat tahlili bilan cheklaniladi; keyingi bayonda aynan shu harakat ko‘rib chiqiladi.
Mayatnik tebranishlari tenglamasi

Agar matematik mayatnik uchun Nyutonning ikkinchi qonuni ifodasida tangensial tashkil etuvchini (), ajratib olsak, quyidagi ifoda hosil bo‘ladi
- ,
chunki , nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlardan og‘irlik kuchi va ip tarangligi kuchining tangensial yo‘nalishdagi nolga teng bo‘lmagan tashkil etuvchisini faqat birinchisi beradi. Demak, mayatnik tebranishlari oddiy differensial tenglama (ODT) bilan ifodalanadi; u quyidagi ko‘rinishga ega:
- ,
bu yerda noma’lum funksiya — mayatnikning vaqtdagi pastki muvozanat holatidan og‘ish burchagi bo‘lib, radianlarda ifodalanadi; — osma ipning uzunligi, ― erkin tushish tezlanishi. Tizimda energiya yo‘qotishlari yo‘q deb faraz qilinadi. Kichik burchaklar sohasida bu tenglama quyidagi ko‘rinishga keladi:
- .
Ikkinchi tartibli ODTni yechish, ya’ni mayatnikning harakat qonunini aniqlash uchun ikkita boshlang‘ich shart berilishi kerak: burchak va uning hosilasi uchun .
Harakat tenglamasining yechimlari
Yechimlarning mumkin bo‘lgan turlari
Umumiy holda, mayatnik uchun boshlang‘ich shartlari berilgan ODT yechimini sonli usulda topish mumkin. Harakat variantlari (mayatnik yengil sterjenga biriktirilgan moddiy nuqta bo‘lgan holatda) animatsiyada sifat jihatidan ko‘rsatilgan. Har bir oynaning yuqori qismida burchak tezligining burchakka bog‘liqligi tasvirlangan. Tebranish amplitudasi ortgani sari mayatnik harakati garmonik tebranishlar rejimidan tobora ko‘proq chetga chiqadi.
- Mayatnik osilib turibdi
- Kichik tebranishlar (tebranish oralig‘i 45°)
- 90° amplitudali tebranishlar
- 135° amplitudali tebranishlar
- 170° amplitudali tebranishlar
- Yuqori holatda ushlab turish
- Separatrisa yaqinidagi harakat
- Mayatnikning aylanishi
Garmonik tebranishlar
Mayatnikning pastki muvozanat holati atrofidagi kichik tebranishlari tenglamasi, bunda almashtirishni qo‘llash mumkin bo‘lsa, garmonik tenglama deb ataladi:
- ,
bu yerda — faqat mayatnik parametrlariga bog‘liq bo‘lgan va xususiy chastota vazifasini bajaradigan musbat doimiy kattalik. Bundan tashqari, «gorizontal koordinata» ( o‘qi tebranish tekisligida yotadi va pastki nuqtada ipga perpendikulyar bo‘ladi):
- .
Mayatnikning kichik tebranishlari garmonik bo‘ladi. Bu shuni anglatadiki, mayatnikning muvozanat holatidan siljishi vaqt o‘tishi bilan sinusoidal qonun:
- ,
Bu yerda — mayatnik tebranishlari amplitudasi, — tebranishlarning boshlang‘ich fazasi.
Agar , bo‘lganda, koordinata va tezlik berilishi kerak; bu esa ikkita mustaqil doimiy kattalikni aniqlash imkonini beradi: , quyidagi munosabatlardan va .
Nochiziqli tebranishlar holati
Olingan ODTni yana bir bor yozamiz.
- .
Tenglamaning ikkala tomonini :
- .
bo‘yicha integrallagach, quyidagini ko‘ramiz:
- .
Shunda
- .
Hosil bo‘lgan integrallash doimiysi quyidagiga teng, bunda — matematik mayatnikning energiyasi. Endi :
- .
Tenglamaning ikkala tomoniga qo‘shamiz: :
- .
Quyidagi munosabatni hisobga olsak, ,
- .
Bu tenglamada o‘zgaruvchilarni ajratish mumkin. Buning uchun quyidagini e’tiborga olamiz:
- .
Endi o‘zgaruvchilarni ajratamiz:
- .
Tenglamaning ikkala tomonini ga ko‘paytirib, quyidagicha belgilaymiz: (bu koeffitsiyentning fizik ma’nosi — mayatnikning og‘ish burchagi sinusining maksimal qiymati), natijada:
- .
Almashtirishni qo‘llasak, quyidagi ifoda hosil bo‘ladi
- .
Doimiyning ixtiyoriyligini hisobga olib, quyidagini tasdiqlash mumkin:
- ,
bu yerda — Yakobi sinusi. uchun u davriy funksiya bo‘ladi; kichik qiymatlarda u oddiy trigonometrik sinus bilan mos keladi. Teskari almashtirishni bajarib, doimiyni nolga teng deb olsak (vaqt hisobining boshlanish nuqtasini to‘g‘ri tanlash orqali bunga har doim erishish mumkin), katta amplitudalar uchun harakat qonunini olamiz:
- .
Nochiziqli mayatnik tebranishlarining davri quyidagiga teng:
- ,
bu yerda K — birinchi turdagi elliptik integral.
Hisoblashni qulaylashtirish uchun elliptik integralni qatorga yoyish amaliy jihatdan qulay:
bu yerda — kichik tebranishlar davri, — mayatnikning vertikaldan maksimal og‘ish burchagi.
1 radiangacha bo‘lgan burchaklarda (≈ 60°) maqbul aniqlikda (xatolik 1 % dan kam) birinchi yaqinlashuv bilan cheklanish mumkin:
- .
Har qanday maksimal og‘ish burchagi uchun kvadratik yaqinlashishga ega davrning aniq formulasi jurnalning sentabr sonida muhokama qilingan: «Amerika matematik jamiyati xabarnomasi» 2012-yil:
- ,
bu yerda — arifmetik-geometrik o‘rtacha qiymat bo‘lib, u 1 va sonlaridan hisoblanadi (bu yerda ).
Separatrisa bo‘ylab harakat
Mayatnikning separatrisa bo‘ylab harakati davriy emas. Vaqtning cheksiz uzoq onida u eng yuqori chekka holatdan qaysidir tomonga nol tezlik bilan tusha boshlaydi, asta-sekin tezligini oshiradi, so‘ngra to‘xtab, dastlabki holatiga qaytadi.
Faktlar
Soddaligiga qaramay, matematik mayatnik bir qator qiziqarli hodisalar bilan bog‘liq.
- Agar mayatnik tebranish amplitudasi , ya’ni mayatnikning faza tekisligidagi harakati separatrisaga yaqin bo‘lsa, kichik davriy majburlovchi kuch ta’sirida sistema xaotik xatti-harakatni namoyon etadi. Bu davriy tashqi ta’sir ostida xaos yuzaga keladigan eng sodda mexanik sistemalardan biridir.
- Agar osilish nuqtasi qo‘zg‘almas bo‘lmay, tebransa, mayatnikda yangi muvozanat holati paydo bo‘lishi mumkin. Osilish nuqtasi yuqoriga-pastga yetarlicha tez tebransa, mayatnik teskari holatda («boshi pastga») barqaror turib qoladi. Bunday sistema Kapitsa mayatnigi.
- Yer aylanishi sharoitida, osma ip yetarlicha uzun bo‘lsa, mayatnik tebranadigan tekislik Yer yuzasiga nisbatan Yerning aylanish yo‘nalishiga qarama-qarshi tomonga sekin buriladi (Fuko mayatnigi).
Havolalar
- Java-appletlar to‘plami, matematik mayatniklar harakatini, jumladan, Kapitsa mayatnigining harakatini modellashtiradi.
- Java-applet, yopishqoq ishqalanish mavjud bo‘lganda matematik mayatnik tebranishini modellashtirib, faza trayektoriyasini chizib ko‘rsatadi.
- Sovet Ittifoqida ishlab chiqarilgan «Matematik va fizik mayatnik» o‘quv filmi