| Fuko mayatnigi | |
|---|---|
| Yaratilgan sana | fevral 1851 |
Parij Panteonidagi Fuko mayatnigi | |
| Ixtirochi | |
| Yaratilgan joy | Parij |
Fuko mayatnigi — matematik mayatnik bo‘lib, tajriba orqali Yerning sutkalik aylanishini namoyish etadi. U massasi bir necha o‘n kilogrammgacha yetadigan, uzunligi bir necha o‘n metrgacha bo‘lgan egiluvchan osma ipga osilgan jismdan iborat. Ipning yuqori uchi kardanli osma moslamaga yoki tirak podshipnikka mahkamlanadi. Bu mayatnikning istalgan vertikal tekislikda erkin tebranishiga imkon beradi. Sayyoramizning sutkalik aylanishi mayatnik tebranish tekisligining Yerga bog‘langan mo‘ljallarga nisbatan asta-sekin burilishiga sabab bo‘ladi. Bu hodisa birinchi marta Leon Fuko tomonidan namoyish etilgan (1851-yilda). 2017-yil holatiga ko‘ra, dunyoda taxminan 30 ta Fuko mayatnigi mavjud edi; 2017-yilda ulardan biri Gomel shahridagi 69-maktabda o‘rnatildi — bu umumta’lim maktabiga o‘rnatilgan yagona Fuko mayatnigi edi. Dunyodagi eng katta Fuko mayatnigi (uzunligi 98 m, tebranish davri 20 s) joylashgan joy — Avliyo Isaak sobori (Leningradda, 1931-yildan 1986-yilgacha).
Quyidagi qiziqarli masalani yechish usullaridan biri — Fuko mayatnigini kuzatish. Masala muallifi Pyotr Kapitsa:
Astronomik kuzatuvlar Venera sayyorasi butunlay bulutlar bilan qoplanganini ko‘rsatadi, shu sababli uning «aholisi» osmon jismlarini kuzatish imkoniyatidan mahrum. Ular o‘z sutkasining davomiyligini qaysi usul bilan aniq o‘lchashlari mumkinligini tasvirlab bering.
Tajribalar
Fransuz fizigi va astronomi Leon Fuko o‘z tajribasini 3-yanvarga o‘tar kechasi (1851-yil), biroq sinov muvaffaqiyatsiz yakunlandi: sim bardosh bermay uzilib ketdi. Kamchiliklarni tuzatgach, Fuko tungi soat 2 da, 8-yanvar kuni, o‘z uyining o‘sha yerto‘lasida, Assa[fransuzcha] va Vojirar[fransuzcha] ko‘chalari kesishgan burchagida, Parijda muvaffaqiyatli tajriba o‘tkazdi. Buning uchun uzunligi 2 metr bo‘lgan mayatnik ishlatildi. Fevral oyida Dominik Aragodan ruxsat olib, u tajribani Parij rasadxonasida takrorladi va bu safar mayatnik uzunligini 11 metrga yetkazdi. Tajribani tayyorlashda Fuko yordamchisi Froment ham qatnashdi.
Birinchi ommaviy namoyish 1851-yil mart oyidayoq Parijdagi Panteonda: Panteon gumbazi ostiga u uzunligi 67 m bo‘lgan po‘lat simga 28 kg massali, uchiga o‘tkir uch mahkamlangan metall sharni osib qo‘ydi. Mayatnikning mahkamlagichi unga barcha yo‘nalishlarda erkin tebranish imkonini berardi. Mahkamlash nuqtasi ostida diametri 6 m bo‘lgan aylana to‘siq qurildi. To‘siq cheti bo‘ylab qum yo‘lakcha hosil qilindi, shunda mayatnik harakatlanayotganda bu yo‘lakchani kesib o‘tishi bilan qumda iz qoldirardi. Mayatnikni ishga tushirishda yon tomonga turtki berilishining oldini olish uchun uni chetga tortib, arqon bilan bog‘lashdi, so‘ng arqonni kuydirib uzishdi. Bunday osma uzunligida mayatnikning tebranish davri 16,4 soniyani tashkil etadi; har bir tebranishda uning qum yo‘lakchani oldingi kesib o‘tish joyidan og‘ishi taxminan 3 mm bo‘ladi. Bir soat ichida mayatnik tebranish tekisligi soat mili yo‘nalishida 11° dan ortiq buriladi, ya’ni taxminan 32 soatda to‘liq bir marta aylanib, avvalgi holatiga qaytadi.
Fuko tajribalari Panteonda Ikkinchi Respublika prezidenti Lui Bonapart (bo‘lajak Napoleon III)ning iltimosiga binoan o‘tkazilgan. Papa Piy IX Fuko tajribasini Koinot Yaratuvchisining qudratini namoyish etuvchi tajriba sifatida duo qilgani haqidagi hikoya keng tarqalgan. Biroq bunday duo qilinganini tasdiqlovchi hujjatli dalillar ma’lum emas[nufuzli bo‘lmagan manba].
Fuko mayatnigi bilan tajriba Yerning aylanishi eng kuchli namoyon bo‘lishi kutilgan Janubiy qutbda ham o‘tkazildi. Mayatnik Amundsen–Skott stansiyasining olti qavatli zinapoyasiga o‘rnatildi; uning uzunligi 33 metr, shari esa 25 kg og‘irlikda edi. Joylashuv juda qulay edi: hech qanday shamol mayatnikka xalaqit bera olmasdi. Tadqiqotchilar tebranish tekisligining aylanish davri taxminan 24 soat ekanini tasdiqladilar.
Tajribaning izohi

Noinersial sanoq sistemasi
Yer bilan bog‘langan noinersial sanoq sistemasida mayatnik tebranish tekisligining burilishini Koriolis kuchi bilan izohlash mumkin; bu kuch qutbda eng katta qiymatga ega bo‘ladi va ekvatorda mavjud bo‘lmaydi.
Inersial sanoq sistemasi
Inersial sanoq sistemasida mayatnik jismiga faqat ikkita kuch ta’sir qiladi: Yerning tortish kuchi va osma ipning taranglik kuchi. Jismni moddiy nuqta deb hisoblasak, shu nuqtada kesishuvchi to‘g‘ri chiziqlar bo‘ylab yo‘nalgan bu ikki kuch mayatnik tebranish tekisligini bir qiymatli belgilaydi va bu tekislik o‘zgarmaydi. Demak, uning Yer yuzasiga nisbatan burilishi sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanishi bilan bog‘liq.
Eng sodda holatda — Yerning aylanish o‘qi mayatnik tebranish tekisligida joylashgan qutbda — kuzatuvchi bu tekislikning Yerning aylanishiga teskari yo‘nalishda 360° ga burilishini yulduz sutkasi davomida (23 soat 56 daqiqa 4 soniya, yulduz soatiga 15°) ko‘radi.
Boshqa istalgan geografik kenglikdagi nuqtada mayatnik tebranish tekisligi yulduzlarga nisbatan harakatsiz qolmaydi, balki Yerning aylanishida ham ishtirok etadi. Bu nuqtaning Yer bilan birga aylanish burchak tezligi vektori ikki tarkibiy qismga ajratilishi mumkin: vertikal , u mayatnik tebranish tekisligining aylanish tezligini belgilaydi, va gorizontal , u mayatnik tebranish tekisligining Yer bilan birga aylanishini belgilaydi. Ekvatorga yaqinlashgan sari vertikal tarkibiy qism kamayadi, shu sababli geografik kenglik kamayishi bilan mayatnik tekisligining Yerga nisbatan aylanish tezligi ham pasayadi. Ekvatorda mayatnikning tebranish tekisligi Yerga nisbatan harakatsiz bo‘ladi.
Janubiy yarimsharda ham hodisa xuddi shunday kechadi, faqat mayatnik tebranish tekisligi qarama-qarshi yo‘nalishda aylanadi.
Hisoblash formulalari
Istalgan geografik kenglikdagi nuqtada ideal Fuko mayatnigining tebranish tekisligi aylanish tezligi (yulduz soatiga graduslarda) Yer yuzasiga nisbatan quyidagiga teng:
Masalani qat’iy tahlil qilish ikki jihatni aniqlashtiradi. Birinchidan, mayatnik tekislikda emas, balki konussimon sirt bo‘ylab harakatlanadi. Klassik usulda — mayatnikni chekka holatga tortib, tortib turgan ipni kuydirib uzish orqali — ishga tushirilganda, u muvozanat nuqtasiga yetib bormaydi: Shimoliy yarimsharda bu nuqtadan o‘ng tomonga, Janubiy yarimsharda esa chap tomonga og‘ib o‘tadi. Maqolada ko‘rsatilgan animatsiyada mayatnik muvozanat nuqtasida turtki berish orqali ishga tushirilgan; shu sababli u har bir tebranishda shu nuqtaga qaytib, halqasimon trayektoriyalar chizadi.
Ikkinchidan, mayatnik tebranish tekisligining aylanish tezligi osma ip uzunligiga ham bog‘liq:
bu yerda — mayatnik yukining tebranish amplitudasi; — ip uzunligi.
Demak, ip uzunligining ortishi mayatnikning aylanish tezligiga ta’sir qiluvchi qo‘shimcha hadni kamaytiradi. Shu sababli imkon qadar uzun ipli mayatniklardan foydalanish maqsadga muvofiq.