Stirling dvigateli

β-turdagi klassik Stirling dvigatelining animatsiyasi: bunda ishchi porshen va siqib chiqaruvchi porshen bitta silindrga joylashtirilgan

Stirling dvigateli — issiqlik mashinasi, unda gaz yoki suyuqlik ko‘rinishidagi ishchi jism yopiq hajm ichida harakatlanadi; bu tashqi yonuv dvigatelining bir turi. U ishchi jismni davriy ravishda isitish va sovitish hamda bunda yuzaga keladigan bosim o‘zgarishidan energiya olish prinsipiga asoslangan. U nafaqat yoqilg‘ini yoqish, balki istalgan issiqlik (yoki sovuqlik) manbai hisobiga ham ishlashi mumkin.

Tarixi

Robert Stirling

Stirling dvigateli ilk bor patentlangan: shotlandiyalik ruhoniy Robert Stirling tomonidan 27-sentabr 1816-yilda (4081-raqamli ingliz patenti, 1819-yil). Biroq dastlabki sodda «issiq havo dvigatellari» Stirlingdan ancha oldin, XVII asr oxiridayoq ma’lum edi. Stirlingning muhim yutug‘i o‘zi «ekonom» deb atagan uzelni qo‘shgani bo‘ldi. Ruhoniy Stirling bu qurilmani xayrli maqsadni ko‘zlab ishlab chiqdi, chunki o‘sha davrdagi bug‘ mashinalari tez-tez portlab turar, uning qurilmasi esa xavfsizroq edi.

Hozirgi ilmiy adabiyotlarda bu uzel «regenerator» deb ataladi. U dvigatelning iliq qismida issiqlikni saqlab turish orqali dvigatel unumdorligini oshiradi, ayni paytda ishchi jism sovitiladi. Bu jarayon tizim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ko‘pincha regenerator sim, granulalar yoki gofrlangan folga bilan to‘ldirilgan kameradan iborat bo‘ladi (gofrlar gaz oqimi yo‘nalishi bo‘ylab joylashadi). Gaz to‘ldirgichdan bir tomonga o‘tayotganda issiqligini regeneratorga beradi, teskari yo‘nalishda harakatlanganda esa issiqlikni undan oladi. Regenerator silindrlardan tashqarida joylashishi yoki β- va γ-konfiguratsiyalarda siqib chiqaruvchi porshenga o‘rnatilishi mumkin. Ikkinchi holatda mashinaning o‘lchami va massasi kichrayadi. Regenerator vazifasining bir qismini siqib chiqaruvchi porshen bilan silindr devorlari orasidagi tirqish ham bajaradi (silindr uzun bo‘lsa, bunday qurilmaga umuman ehtiyoj qolmaydi, biroq gaz qovushqoqligi tufayli sezilarli yo‘qotishlar yuzaga keladi). α-Stirling dvigatelida regenerator faqat tashqi bo‘lishi mumkin. U ishchi jism isitiladigan issiqlik almashtirgich bilan ketma-ket, sovuq porshen tomonda o‘rnatiladi).

1843-yilda ixtirochining ukasi Jeyms Stirling bu dvigateldan o‘sha paytda muhandis bo‘lib ishlagan zavodda foydalandi. 1938-yilda «Philips» kompaniyasi Stirling dvigateliga sarmoya kiritdi; uning quvvati ikki yuz ot kuchidan ortiq, foydali ish koeffitsiyenti esa 30 % dan yuqori edi. Stirling dvigateli bir qator afzalliklarga ega bo‘lib, bug‘ mashinalari davrida keng tarqalgan edi.

Tavsifi

XIX asrda muhandislar o‘sha davrdagi bug‘ dvigatellariga xavfsiz muqobil yaratishga intildilar. Ularning qozonlari yuqori bosimdagi bug‘ va ularni qurishda mos bo‘lmagan materiallar ishlatilgani sababli tez-tez portlab turardi. Har qanday haroratlar farqini mexanik ishga aylantira oladigan Stirling dvigatelining yaratilishi yaxshi yechim bo‘ldi. Stirling dvigatelining ishlashidagi asosiy prinsip — ishchi jismni yopiq silindr ichida navbatma-navbat isitish va sovitishdan iborat. Odatda ishchi jism vazifasini havo, biroq vodorod va geliy ham ishlatiladi. Ayrim tajriba namunalarida freonlar, azot dioksidi, suyultirilgan propan-butan va suv sinab ko‘rilgan. Oxirgi holatda suv termodinamik siklning barcha bosqichlarida suyuq holatda qoladi. Suyuq ishchi jismli «Stirling» dvigatelining o‘ziga xos xususiyatlari — kichik o‘lcham, yuqori solishtirma quvvat va katta ish bosimidir. Shuningdek, ishchi jismi ikki fazali bo‘lgan «Stirling» dvigateli ham mavjud. U ham yuqori solishtirma quvvat va katta ish bosimi bilan tavsiflanadi.

Termodinamikadan ma’lumki, bosim, harorat va hajm ideal gazning o‘zaro bog‘liq va qonuniga pV=νRT muvofiq o‘zgaradi. Bu yerda:

Bu shuni anglatadiki, gaz qizdirilganda uning hajmi ortadi, sovitilganda esa kamayadi. Qizdirish paytida gaz ish bajaradi (masalan, porshenni itaradi) va soviydi. Sovigan gazni siqish qizib kengayayotgan gazni ushlab turishdan osonroq (sovuq gazni siqishga sarflanadigan ish shu gazni qizdirib kengaytirish jarayonida hosil bo‘ladigan ishdan kam). Gazlarning aynan shu xususiyati Stirling dvigatelining ishlashiga asos bo‘ladi.

Stirling dvigateli reversiv, ya’ni qaytar ishlaydigan qurilmadir. Agar uning valini tashqi kuch bilan aylantirilsa, ishchi hajmning bir tomonida gaz qiziydi, ikkinchi tomonida esa soviydi.

Stirling dvigateli Stirling siklidan foydalanadi; uning termodinamik samaradorligi Karno siklidan kam emas, hatto ayrim afzalliklarga ham ega. Gap shundaki, Karno sikli bir-biridan juda kam farq qiladigan izotermalar va adiabatalardan iborat. Bu siklni amalda qo‘llash istiqboli uncha yuqori emas. Stirling sikli esa maqbul o‘lchamdagi, amalda ishlaydigan dvigatel yaratish imkonini berdi.

Ideal holatdagi Stirling siklining «bosim-hajm» diagrammasi

Stirling sikli to‘rt fazadan iborat bo‘lib, ikki oraliq faza bilan ajratilgan: isitish, kengayish, sovuqlik manbaiga o‘tish, sovitish, siqish va issiqlik manbaiga o‘tish. Demak, issiq manbadan sovuq manbaga o‘tish jarayonida silindr ichidagi gaz kengayadi va siqiladi. Bunda bosim o‘zgaradi va shu hisobiga foydali ish olish mumkin.

Ishchi jismni isitish va sovitish (4- va 2-qismlar) regenerator yordamida amalga oshiriladi. Ideal holatda regenerator beradigan va qabul qiladigan issiqlik miqdori bir xil bo‘ladi. Foydali ish faqat izotermik jarayonlar hisobiga bajariladi, ya’ni Karno siklidagi kabi isitkich va sovitgich haroratlari farqiga bog‘liq.

Stirling dvigatelining β-turidagi ish sikli:

bu yerda: a — siqib chiqaruvchi porshen; b — ishchi porshen; с — maxovik; d — olov (isitish sohasi); e — sovitish qovurg‘alari (sovitish sohasi).

  1. Tashqi issiqlik manbai issiqlik almashtiruvchi silindrning quyi qismidagi gazni isitadi. Hosil bo‘lgan bosim ishchi porshenni yuqoriga itaradi (siqib chiqaruvchi porshen devorlarga zich tegib turmaydi).
  2. Maxovik siqib chiqaruvchi porshenni pastga itaradi va shu tariqa qizigan havoni pastki qismdan sovitish kamerasiga ko‘chiradi.
  3. Havo soviydi va siqiladi, ishchi porshen esa pastga tushadi.
  4. Siqib chiqaruvchi porshen yuqoriga ko‘tarilib, sovigan havoni pastki qismga ko‘chiradi. Sikl yana takrorlanadi.

Stirling mashinasida ishchi porshen harakati siqib chiqaruvchi porshen harakatiga nisbatan 90° ga siljigan bo‘ladi. Bu siljishning ishorasiga qarab mashina dvigatel yoki issiqlik nasosi sifatida ishlashi mumkin. Siljish 0° bo‘lsa, mashina hech qanday foydali ish bajarmaydi.

Boshqa sikllar asosida ishlaydigan Stirling dvigatellari

Stirling sikli Stirling dvigatelining ajralmas belgisi hisoblanadi. Shu bilan birga, bugungi kungacha yaratilgan ko‘plab konstruksiyalarning ishlash prinsiplarini batafsil o‘rganish ularning katta qismi Stirling siklidan farq qiladigan ish sikliga ega ekanini ko‘rsatadi. Masalan, diametrlari turlicha bo‘lgan porshenli α-Stirling dvigatelining sikli Eriksson sikliga yaqinroq. Yetarlicha katta diametrli shtokli siqib chiqaruvchi porshenga ega β- va γ-konfiguratsiyalar ham Stirling va Eriksson sikllari o‘rtasida oraliq o‘rin tutadi..

β-konfiguratsiyada siqib chiqaruvchi porshen harakatlanganda ishchi jismning holati izoxora bo‘ylab emas, balki qiya chiziq bo‘ylab o‘zgaradi; bu chiziq izoxora va izobara orasidagi oraliq holatga mos keladi. Shtok diametrining siqib chiqaruvchi porshenning umumiy diametriga nisbati muayyan qiymatga yetganda izobarik jarayonni hosil qilish mumkin (bu nisbat ish haroratlariga bog‘liq). Bunday holatda ilgari ishchi bo‘lgan porshen faqat yordamchi vazifani bajaradi, haqiqiy ishchi qism esa siqib chiqaruvchi porshen shtokiga aylanadi. Bunday dvigatelning solishtirma quvvati odatiy «Stirling» dvigatellariga qaraganda taxminan 2 baravar yuqori bo‘ladi, ishqalanish yo‘qotishlari esa kamroq, chunki porshenga ta’sir qiladigan bosim bir tekisroq taqsimlanadi. Turli diametrli porshenlarga ega α-Stirling dvigatellarida ham shunga o‘xshash holat kuzatiladi.

Oraliq diagrammali dvigatelda yuklama porshenlar, ya’ni ishchi porshen va siqib chiqaruvchi porshen shtoki o‘rtasida teng taqsimlanishi mumkin.

Dvigatelning Eriksson sikli yoki unga yaqin sikl asosida ishlashining muhim afzalligi shundaki, izoxora o‘rnini izobara yoki unga yaqin jarayon egallaydi. Ishchi jism izobarik kengayganda bosim o‘zgarmaydi va regenerator tomonidan ishchi jismga issiqlik uzatilishidan tashqari issiqlik almashinuvi sodir bo‘lmaydi. Bu issiqlik darhol foydali ishga aylanadi. Izobarik siqilish vaqtida esa issiqlik sovitgichga beriladi.

Stirling siklida ishchi jism izoxora bo‘ylab qizdirilganda yoki sovitilganda isitkich va sovitgichdagi izotermik jarayonlar bilan bog‘liq issiqlik yo‘qotishlari yuzaga keladi.

Konfiguratsiya

Muhandislar Stirling dvigatellarini uch xil turga ajratadilar:

  • α-Stirling — alohida silindrlarda joylashgan ikkita alohida ishchi porshenga ega: ulardan biri issiq, ikkinchisi sovuq. Issiq porshenli silindr harorati yuqoriroq bo‘lgan issiqlik almashtirgichda, sovuq porshenli silindr esa harorati pastroq bo‘lgan issiqlik almashtirgichda joylashadi. Bu turdagi dvigatelda quvvatning hajmga nisbati ancha yuqori, biroq afsuski, «issiq» porshenning yuqori harorati muayyan texnik qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Regenerator birlashtiruvchi quvurning issiq va sovuq qismlari orasida joylashadi.
  • β-Stirling — silindr faqat bitta bo‘lib, uning bir uchi issiq, ikkinchi uchi sovuq bo‘ladi. Silindr ichida porshen (undan quvvat olinadi) va issiq hamda sovuq bo‘shliqlarni ajratib turuvchi siqib chiqaruvchi porshen harakatlanadi. Gaz regenerator orqali silindrning sovuq qismidan issiq qismiga haydaladi. Regenerator tashqi tomonda, issiqlik almashtirgichning bir qismi sifatida joylashishi yoki siqib chiqaruvchi porshen bilan birlashtirilishi mumkin.
  • γ-Stirling — bunda ham porshen va siqib chiqaruvchi porshen mavjud, biroq ikkita silindr bo‘ladi: ulardan biri sovuq (unda quvvat olinadigan porshen harakatlanadi), ikkinchisi esa bir uchi issiq, ikkinchi uchi sovuq (unda siqib chiqaruvchi porshen harakatlanadi). Regenerator tashqi tomonda joylashishi mumkin; bu holda u ikkinchi silindrning issiq qismini uning sovuq qismi va birinchi (sovuq) silindr bilan bog‘laydi. Ichki regenerator siqib chiqaruvchi porshenning bir qismi hisoblanadi.

Yuqorida sanab o‘tilgan uchta klassik turga kirmaydigan Stirling dvigateli turlari ham mavjud:

  • Rotorli Stirling dvigateli — germetiklik (Muxinning aylanishni germetik kiritish qurilmasi (ГВВ) bo‘yicha patenti, Bryusseldagi «Evrika-96» xalqaro ko‘rgazmasining kumush medali) va hajmdorlik (dvigatel rotorli bo‘lgani uchun krivoship-shatun mexanizmi yo‘q) muammolari hal etilgan.
  • Termoakustik Stirling dvigateli — siqib chiqaruvchi porshen o‘rniga ishchi jism issiq va sovuq bo‘shliqlar orasida akustik rezonans hodisalari hisobiga harakatlanadi. Bunday sxema harakatlanuvchi qismlar sonini kamaytirish imkonini beradi, biroq akustik rezonansni saqlab turish va quvvatni olish bilan bog‘liq qiyinchiliklar yuzaga keladi.
  • Erkin porshenli Stirling dvigateli

Kamchiliklari

  • Hajmdorligi va material sarfi yuqoriligi — porshenli tashqi yonuv dvigatellarining asosiy kamchiligi. Umuman tashqi yonuv dvigatellarida va xususan Stirling dvigatelida ishchi jismni sovitish zarur. Bu esa kuch qurilmasining massasi va gabarit o‘lchamlarini sezilarli darajada oshiradi, chunki kattaroq radiatorlar ishlatiladi. Stirling dvigateli butun issiqlikni sovitish tizimiga beradi (undan issiq gazlar chiqmaydi), shu sababli oddiy avtomobil dvigateliga nisbatan unumdorligi ikki baravar yuqori radiator talab etadi.
  • Ichki yonuv dvigatellari bilan taqqoslanadigan ko‘rsatkichlarga erishish uchun yuqori bosimlar (100 atm dan ortiq) va ishchi jismning maxsus turlarini qo‘llash — vodorod, geliy.
  • Issiqlik ishchi jismga bevosita berilmaydi, balki faqat issiqlik almashtirgich devorlari orqali uzatiladi. Devorlarning issiqlik o‘tkazuvchanligi cheklangan bo‘lgani sababli foydali ish koeffitsiyenti kutilganidan past bo‘ladi. Issiq issiqlik almashtirgich issiqlik uzatish jihatidan juda og‘ir sharoitlarda va nihoyatda yuqori bosim ostida ishlaydi, shu bois yuqori sifatli hamda qimmat materiallardan foydalanishni talab qiladi. Bir-biriga zid talablarni qanoatlantiradigan issiqlik almashtirgich yaratish juda murakkab vazifadir. Issiqlik almashinuvi yuzasi qanchalik katta bo‘lsa, issiqlik yo‘qotishlari ham shunchalik ko‘p bo‘ladi. Bunda issiqlik almashtirgichning o‘lchami va ishda qatnashmaydigan ishchi jism hajmi ortadi. Issiqlik manbai tashqarida joylashgani sababli dvigatel silindrga uzatiladigan issiqlik oqimi o‘zgarishiga sekin javob beradi va ishga tushirilganda zarur quvvatni darhol bera olmaydi.
  • Dvigatel quvvatini tez o‘zgartirish uchun ichki yonuv dvigatellarida qo‘llanadigan usullardan farqli usullar ishlatiladi: o‘zgaruvchan hajmli bufer sig‘imidan foydalanish, kameralardagi ishchi jismning o‘rtacha bosimini o‘zgartirish, ishchi porshen va siqib chiqaruvchi porshen orasidagi faza burchagini o‘zgartirish. Oxirgi holatda dvigatel haydovchining boshqaruv ta’siriga deyarli bir zumda javob beradi.

Afzalliklari

Shunga qaramay, Stirling dvigateli uni ishlab chiqish bilan shug‘ullanishga undaydigan qator afzalliklarga ega.

  • Dvigatelning deyarli har qanday issiqlik manbaida ishlay olishi — barcha tashqi yonuv dvigatellari (aniqrog‘i, issiqlik tashqaridan beriladigan dvigatellar) kabi Stirling dvigateli ham deyarli istalgan haroratlar farqi hisobiga ishlashi mumkin: masalan, okeandagi turli suv qatlamlari orasidagi harorat farqidan, quyosh energiyasidan, yadro yoki izotop isitkichidan, ko‘mir yoki o‘tin pechidan va hokazolardan.
  • Konstruksiyasining soddaligi — dvigatel konstruksiyasi juda sodda, u gaz taqsimlash mexanizmi kabi qo‘shimcha tizimlarni talab qilmaydi. U mustaqil ravishda ishga tushadi va starterga ehtiyoj sezmaydi. Uning xususiyatlari uzatmalar qutisidan voz kechish imkonini beradi.
  • Uzoq xizmat muddati — konstruksiyaning soddaligi va ko‘plab nozik qismlarning yo‘qligi «Stirling» dvigateliga boshqa dvigatellarda uchramaydigan darajada katta — o‘n minglab va yuz minglab soat uzluksiz ishlash resursini ta’minlaydi.
  • Tejamkorligi — ayrim turdagi issiqlik energiyasidan, ayniqsa haroratlar farqi kichik bo‘lganda, foydalanish uchun «Stirling» dvigatellari ko‘pincha eng samarali dvigatellar hisoblanadi. Masalan, quyosh energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda «Stirling» dvigatellarining foydali ish koeffitsiyenti ba’zan bug‘li issiqlik mashinalarinikidan yuqori (31,25 % gacha) bo‘ladi.
  • Ekologik tozaligi — «Stirling» dvigatelining silindrlaridan chiqindi gaz chiqmaydi, demak, uning shovqin darajasi porshenli ichki yonuv dvigatellariga qaraganda ancha past. Romb mexanizmli β-Stirling mukammal muvozanatlangan qurilma bo‘lib, yetarlicha yuqori sifatda tayyorlanganda tebranish darajasi nihoyatda past bo‘ladi (tebranish amplitudasi 0,0038 mm dan kichik). «Stirling» dvigatelining o‘zida atrof-muhitni ifloslantirishga sabab bo‘ladigan qismlar yoki jarayonlar yo‘q. U ishchi jismni sarflamaydi. Demak, dvigatelning ekologik tozaligi, avvalo, issiqlik manbaining ekologik xususiyatlariga bog‘liq. Shuni ta’kidlash kerakki, tashqi yonuv dvigatelida yoqilg‘ining to‘liq yonishini ta’minlash ichki yonuv dvigateliga qaraganda osonroq. Biroq ichki yonuv dvigatelida yoqilg‘ining to‘liq yonishi uning kimyoviy tarkibi dvigatelning fizik parametrlariga mos kelishiga bog‘liq. Masalan, benzin yoki dizel yoqilg‘isi silindrlarda (yoki rotorli ichki yonuv dvigatelining kamerasida) har doim to‘liq yonmaydi, spirt yoki suyultirilgan gaz esa ichki yonuv dvigatelida to‘liq yonadi.
  • Shovqin darajasining pastligi — bu xususiyat suvosti kemalarida juda muhim. Solishtirma og‘irlikning yuqoriligi va tarqaladigan issiqlik miqdorining kattaligi kabi kamchiliklar u yerda unchalik ahamiyatli emas, chunki dvigatel suvosti kemasining umumiy massasida kichik ulushni tashkil etadi, issiqlik esa radiator va ventilyatorlarsiz, mustahkam korpus orqali issiqlik almashtirgich yordamida uzatiladi. Shu sababli Stirling dvigateli suvosti kemalarida keng tarqaldi.

Qo‘llanilishi

Stirling dvigateli chiziqli o‘zgaruvchan tok generatori, radioizotop issiqlik manbaidan foydalanishga mo‘ljallangan

Stirling dvigateli oddiy tuzilishga ega kichik issiqlik energiyasi o‘zgartirgichi zarur bo‘lgan yoki boshqa issiqlik dvigatellarining samaradorligi past bo‘ladigan holatlarda qo‘llanadi. Masalan, haroratlar farqi bug‘ yoki gaz turbinasini ishlatish uchun yetarli bo‘lmaganda.

Elektr energiyasining universal manbalari

Stirling dvigatellari har qanday issiqlikni elektr energiyasiga aylantirish uchun ishlatilishi mumkin. Bunday dvigatellar quyosh energetikasida ham qo‘llanadi; bu yerda ular quyosh nurini parabolik ko‘zgular yordamida «issiq» silindrga jamlaydi. Ularning foydali ish koeffitsiyenti hozirda mavjud fotoelektrik o‘zgartirgichlar (quyosh panellari) samaradorligidan ancha yuqori. Ular sayyohlar uchun avtonom generator sifatida ham ishlatiladi. Ayrim korxonalar gaz plitasi konforkasidan olinadigan issiqlik hisobiga ishlaydigan generatorlar ishlab chiqaradi. NASA yadro va radioizotop issiqlik manbalaridan quvvat oladigan «Stirling» generatorlari variantlarini ko‘rib chiqmoqda. Radioizotop energiya manbaiga ega maxsus ishlab chiqilgan «Stirling» generatori (Advanced Stirling Radioisotope Generator (ASRG)), NASA rejalashtirayotgan kosmik ekspeditsiyada foydalaniladi — Titan Saturn System Mission

Nasoslar

Isitish yoki sovitish tizimlarining samaradorligi konturga nasos yordamida issiqlik tashuvchini majburiy uzatish yo‘lga qo‘yilganda ortadi. Elektr nasos o‘rnatilishi tizimning barqaror ishlash qobiliyatini pasaytiradi, avtonom bo‘lmagan maishiy energiya tizimlarida esa elektr hisoblagich sezilarli xarajatni qayd etishi sababli noqulay. Stirling dvigateli prinsipida ishlaydigan nasos bu muammoni hal qiladi.

Suyuqliklarni haydash uchun mo‘ljallangan «Stirling» qurilmasi odatiy «dvigatel-nasos» sxemasidan ancha sodda bo‘lishi mumkin. Stirling dvigatelida ishchi porshen o‘rnida haydalayotgan suyuqlikdan foydalanish mumkin; bu suyuqlik bir vaqtning o‘zida ishchi jismni sovitadi.

«Stirling» dvigateli asosidagi nasos quyosh issiqligi yordamida sug‘orish kanallariga suv chiqarish, shuningdek, quyosh kollektoridan uyga issiq suv uzatish uchun xizmat qilishi mumkin (isitish tizimlarida issiqlik akkumulyatorini imkon qadar pastroqqa o‘rnatishga harakat qilinadi, shunda suv radiatorlarga tabiiy oqim bilan boradi).

Stirling-nasos germetik bo‘lgani sababli undan kimyoviy reagentlarni haydashda foydalanish mumkin.

Suyuq porshenli Stirling-nasos Stirling siklidan farq qiladigan sikl asosida ishlaydi. Uning ideallashtirilgan P-V diagrammasi to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘lib, ikkita izoxora va ikkita izobaradan tashkil topadi. Xuddi shunday haroratlar farqida uning foydali ish koeffitsiyenti Karno sikli (va Eriksson sikli)nikidan taxminan 2 baravar past.

Issiqlik nasoslari

Issiqlik nasoslari isitish xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Ularning ishlash prinsipi konditsioner bilan bir xil (konditsioner ham aslida issiqlik nasosidir), biroq konditsioner odatda atrof-muhitni isitgan holda xonani sovitadi, issiqlik nasosi esa, aksincha, tashqi havoni, quduq suvini yoki past potensialli issiqlikning boshqa manbaini sovitib, xonani isitadi. Odatda elektr energiyasi bilan harakatga keltiriladigan issiqlik nasoslaridan foydalaniladi. Biroq ayrim mamlakatlarda elektr energiyasi gaz, ko‘mir yoki mazut yoqiladigan issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi; natijada bunday issiqlik nasosidan olinadigan bir kilokaloriya gaz yoqish orqali olinadigan issiqlikdan arzon bo‘lmaydi. Stirling dvigateli va Stirling issiqlik nasosi birlashtirilgan qurilma vaziyatni yaxshilaydi. Stirling dvigateli «sovuq» silindrdan chiqadigan ortiqcha issiqlikni isitish tizimiga beradi, hosil bo‘lgan mexanik energiya esa atrof-muhitdan olinadigan qo‘shimcha issiqlikni uzatish uchun ishlatiladi. «Stirling-Stirling» gibrid issiqlik nasosi ikkita Stirling mashinasidan tuzilgan majmuaga qaraganda sodda bo‘ladi. Qurilmada ishchi porshenlar umuman yo‘q. Dvigatelda yuzaga keladigan bosim farqlari issiqlik nasosi orqali issiqlikni bevosita uzatish uchun ishlatiladi. Qurilmaning ichki bo‘shlig‘i germetik bo‘lib, ishchi jismdan juda yuqori bosim ostida foydalanish imkonini beradi.

Sovitish texnikasi

Deyarli barcha muzlatkichlar ham xuddi shu issiqlik nasoslaridan foydalanadi. Sovitish tizimlarida bu texnologiyaning istiqboli yanada yaxshi bo‘ldi. Maishiy muzlatkichlar ishlab chiqaruvchilarining bir qatori o‘z modellariga «Stirling» dvigatellarini o‘rnatishni rejalashtirmoqda. Bunday muzlatkichlar energiyani tejash jihatidan samaraliroq bo‘ladi, ishchi jism sifatida esa oddiy havodan foydalanadi.

O‘ta past haroratlar

Stirling dvigateli sovitish mashinasi rejimida ham ishlashi mumkin (teskari Stirling sikli). Buning uchun uni boshqa istalgan tashqi dvigatel (jumladan, boshqa «Stirling» dvigateli) yordamida harakatga keltirish kerak. Bunday mashinalar gazlarni suyultirishda samarali ekanini ko‘rsatgan.

Kichik «Stirling» dvigatellaridan o‘ta aniq asboblardagi datchiklarni sovitishda foydalanish maqsadga muvofiq.

Suvosti kemalari

«Stirling» dvigatelining afzalliklari tufayli 1960-yillarning birinchi yarmidayoq harbiy-dengiz ma’lumotnomalarida suvosti kemalarida «Shyormen» turidagi, Shvetsiyada ishlab chiqarilgan, havodan mustaqil Stirling dvigatellarini o‘rnatish imkoniyati qayd etilgan. Biroq «Shyormen»lar ham, ulardan keyin yaratilgan «Nakkenlar» va «Vester'yotlandlar» ham bunday kuch qurilmalariga ega bo‘lmagan. Faqat 1988-yilda «Nakken» turkumidagi bosh suvosti kemasi Stirling dvigatellariga moslab qayta jihozlandi. Ular bilan suv ostida 10 000 soatdan ortiq vaqt harakatlandi. Boshqacha aytganda, aynan shvedlar suvosti kemasozligida yordamchi anaerob dvigatel qurilmalari davrini boshlab berdilar. Agar «Nakken» ushbu kichik turkumning birinchi tajriba kemasi bo‘lsa, «Gotland» turidagi suvosti kemalari suv ostida uzluksiz ravishda 20 kungacha qolish imkonini beradigan Stirling dvigatellari bilan jihozlangan ilk seriyali kemalar bo‘ldi. Hozirgi vaqtda Shvetsiya harbiy-dengiz kuchlarining barcha suvosti kemalari Stirling dvigatellari bilan jihozlangan. Shved kemasozlari qo‘shimcha bo‘lim kesib o‘rnatish va yangi kuch qurilmasini shu yerga joylashtirish orqali suvosti kemalarini ushbu dvigatellar bilan jihozlash texnologiyasini yaxshi o‘zlashtirgan. Dvigatellar keyinchalik nafas olish uchun ham ishlatiladigan suyuq kislorodda ishlaydi va juda past shovqin darajasiga ega. Yuqorida qayd etilgan kamchiliklar (o‘lcham va sovitish) suvosti kemasida ahamiyatsiz.

Yaponiyaning eng yangi suvosti kemalarida «Sōryū» turidagi 4 tadan Kawasaki Kockums V4-275R rusumli Stirling dvigateli o‘rnatilgan; quvvati 8 000 ot kuchi.

Hozirgi vaqtda Stirling dvigateli 5-avlod atom bo‘lmagan suvosti kemalari uchun istiqbolli, barcha rejimlarda ishlay oladigan yagona dvigatel sifatida ko‘rib chiqilmoqda.

Energiya akkumulyatorlari

Uning yordamida energiyani tuz eritmalari asosidagi issiqlik akkumulyatorlaridan issiqlik manbai sifatida foydalanib zaxiralash mumkin. Bunday akkumulyatorlar energiya zaxirasi bo‘yicha kimyoviy akkumulyatorlardan ustun va arzonroq. Quvvatni rostlash uchun porshenlar orasidagi faza burchagini o‘zgartirishdan foydalanib, dvigatelni tormozlash orqali mexanik energiyani ham to‘plash mumkin. Bunday holatda dvigatel issiqlik nasosiga aylanadi.

Quyosh elektr stansiyalari

Stirling dvigatelidan quyosh energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda foydalanish mumkin. Buning uchun Stirling dvigateli sun’iy yo‘ldosh antennasiga o‘xshash parabolik ko‘zguning fokusiga shunday o‘rnatiladiki, isitish sohasi doimo quyosh nuri bilan yoritilib turadi. Parabolik qaytargich quyoshni kuzatish jarayonida ikki koordinata bo‘yicha boshqariladi. Quyosh energiyasi kichik yuzaga jamlanadi. Ko‘zgular ularga tushayotgan quyosh nurlanishining taxminan 92 % ini qaytaradi. Stirling dvigatelining ishchi jismi sifatida, odatda, vodorod yoki geliy.

Fevral oyida 2008-yilda Sandia milliy laboratoriyasi parabolik qaytargich va Stirling dvigatelidan tashkil topgan qurilmada 31,25 % samaradorlikka erishdi.

Kompaniya Stirling Energy Systems har bir ko‘zguga 150 kVt gacha quvvat to‘g‘ri keladigan yirik quyosh kollektorlarini ishlab chiqdi. Kompaniya AQShning janubiy Kaliforniya shtatida dunyodagi eng yirik quyosh elektr stansiyasini qurayotgan edi, biroq davlat tomonidan subsidiyalanadigan fotoelektrik quyosh elementlari narxi pasaygani sababli raqobatga dosh bera olmadi.

Havolalar