| Germaniya Federativ Respublikasi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| nemischa Bundesrepublik Deutschland | |||||
| |||||
|
Shior: «Birlik, huquq va erkinlik» «Einigkeit und Recht und Freiheit» |
|||||
|
Madhiya: «Nemislar qo‘shig‘i»ning uchinchi bandi |
|||||
|
Joylashuvi Germaniyaning (to‘q yashil): — Yevropada (och yashil va to‘q kulrang) — Yevropa Ittifoqida (och yashil) |
|||||
| Tashkil topgan | 18-yanvar 1871-yil (Germaniya imperiyasi) | ||||
| Rasmiy til | nemis tili | ||||
| Poytaxti | Berlin | ||||
| Eng yirik shaharlari | Berlin, Hamburg, Myunxen, Kyoln, Frankfurt-Mayn | ||||
| Boshqaruv shakli | parlament respublikasi | ||||
| Davlat tuzilishi | federatsiya | ||||
| Federal prezident | Frank-Valter Shtaynmayer | ||||
| Federal kansler | Fridrix Mers | ||||
| Davlat dini | dunyoviy davlat | ||||
| Hududi | |||||
| • Jami | 357 684 km² (dunyoda 62-o‘rin) | ||||
| • suv yuzasi, % | 2,46 % | ||||
| Aholisi | |||||
| • Baholash (2025) | ↘83 467 117 kishi (17-o‘rin) | ||||
| • Aholini ro‘yxatga olish (2015) | 81 292 400 kishi | ||||
| • Zichligi | 232,3 kishi/km² (58-o‘rin) | ||||
| YIM (XQP) | |||||
| • Jami (2024) | 6017 mlrd dollar (6-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 70 930 dollar (22-o‘rin) | ||||
| YIM (nominal) | |||||
| • Jami (2024) | 4710 mlrd dollar (3-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 55 521 dollar (17-o‘rin) | ||||
| Inson taraqqiyoti indeksi (2023) | ↗ 0,959 (juda yuqori; 5-o‘rin o‘rin) | ||||
| Aholi nomlanishi | nemis erkagi, nemis ayoli, nemislar | ||||
| Pul birligi | yevro (EUR, kod 978) | ||||
| Internet domeni | .de | ||||
| ISO kodi | DE | ||||
| Telefon kodi | +49 | ||||
| Vaqt mintaqasi | CET (UTC+1, yozda UTC+2) | ||||
| Avtomobil harakati | o‘ng tomonlama | ||||
Germaniya (nemischa Deutschland, Xalqaro fonetik alifbo: fayl haqida), to‘liq rasmiy nomi — Germaniya Federativ Respublikasi (qisq. GFR; nemischa Bundesrepublik Deutschland, qisq. BRD) — Markaziy Yevropadagi davlat, poytaxti Berlin. Yevropaning markazida joylashganGermaniya Boltiq va Shimoliy dengizlariga chiqish imkoniyatiga ega. Shimolda Daniya bilan, sharqda Polsha va Chexiya bilan, janubda Avstriya va Shveytsariya bilan, g‘arbda Fransiya, Lyuksemburg, Belgiya va Niderlandiya bilan chegaradosh.
Hududining maydoni 357 684 km² — dunyoda 62-o‘rin (Yevropada 8-o‘rin). 2023-yil yanvar holatiga ko‘ra, aholisi 84,4 mln kishini tashkil etadi — aholi soni bo‘yicha dunyoda 19-o‘rin (Yevropa Ittifoqida 1-o‘rin, Rossiya va Turkiya hisobga olinganda Yevropada 3-o‘rin). Eng yirik shahri — Berlin, boshqa yirik shaharlari — Hamburg, Myunxen, Kyoln, Frankfurt-Mayn, Dyusseldorf, Shtutgart, Leypsig, Dortmund va Bremen.
Pul birligi — yevro. Milliy internet domeni — .de. Rasmiy tili — nemis tili — german tillaridan biri, Germaniyaning o‘zida ko‘plab shevalarga ega.
Davlat tuzilishiga ko‘ra, Germaniya federativ davlathisoblanadi; mamlakat 16 ta subyekt — federal yerlardan iborat: (Bavariya, Baden-Vyurtemberg, Berlin, Brandenburg, Bremen, Hamburg, Hessen, Meklenburg — Old Pomeraniya, Quyi Saksoniya, Reynland-Pfals, Saar, Saksoniya, Saksoniya-Anhalt, Shimoliy Reyn — Vestfaliya, Tyuringiya, Shlezvig-Golshteyn).
Davlatning boshqaruv shakli — parlament respublikasi. Germaniya federal kansleri lavozimini 2025-yil 6-maydan buyon Fridrix Mers partiyasidan bo‘lgan Xristian-demokratik ittifoq (XDI); 2017-yil 19-martdan esa Germaniya federal prezidenti lavozimini Frank-Valter Shtaynmayer partiyasidan bo‘lgan Germaniya sotsial-demokratik partiyasi (GSDP), u mamlakatda vakillik vazifalarini bajaradi.
Yalpi ichki mahsulot hajmi Germaniyada 2024-yilda 5,7 trillion AQSH dollari ni tashkil etdi (aholi jon boshiga taxminan 69 230 dollar). Sanoat va texnologiyaning qator tarmoqlarida dunyo yetakchisi bo‘lgan Germaniya jahondagi uchinchi yirik eksportchi va importchi mamlakatdir. Germaniya — yuksak turmush darajasiga ega rivojlangan davlat (dunyo reytingida 6-o‘rin). Mamlakatda ijtimoiy ta’minot va umumiy sog‘liqni saqlash tizimi, atrof-muhit muhofazasi hamda bepul oliy ta’lim rivojlangan (biroq fizika-matematika va kimyo yo‘nalishlari talabalarining qariyb 50 foizi, asosan o‘zlashtirish darajasi pastligi sababli, o‘qishni tamomlamaydi).
2020-yilda mamlakat 4-o‘rinni egallagan, Yaponiyadan keyin xarid qobiliyati pariteti (XQP) bo‘yicha ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari. Germaniya 3-o‘rinni egallagan reyting — Nature Index[inglizcha] va 9-o‘rinni olgan yana bir reyting — Global innovatsiyalar indeksi ning 2024-yilgi reytingida esa yuqori o‘rinni egallagan. Dunyodagi yuzta asosiy ilmiy-texnologik klasterdan sakkiztasi Germaniyada joylashgan; ularning eng yaxshilari — Myunxen va Kyoln.
Germaniya ikki jahon urushida faol qatnashgan (har ikkala urushda ham Rossiya imperiyasi / SSSR, Fransiya, Buyuk Britaniya va AQSHga qarshi kurashgan); har ikkala urushda ittifoqchilari bilan birga mag‘lubiyatga uchragan va ushbu mamlakatlarning o‘n millionlab fuqarolari halok bo‘lishida aybdor deb topilgan.
Germaniya — ko‘p millatli davlat bo‘lib, etnomadaniy, diniy, irqiy va milliy jihatdan nihoyatda xilma-xil. AQSH aholisi orasida nemis muhojirlari va ularning avlodlari eng katta ulushni aholi tarkibidagi eng katta ulushni tashkil etadi. 2021-yil 31-dekabr holatiga Germaniyada aholining 49,7 % i Germaniya aholisining e’tiqodi — xristianlik, 3,5 % ; aholining bir qismi islom, 4,8 foizi boshqa dinlarga e’tiqod qilgan, 42 foizi esa dinga e’tiqod qilmagan.
Mamlakat Yevropa Ittifoqining va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiningasoschilaridan biri hamda a’zosi, shuningdek, NATO, shuningdek, «Katta yettilik».
Mamlakat nomi

Rus tilidagi «Germaniya» nomi lotin tilidagi Germania, bu atama qadimgi mualliflarning milodiy I asr dagi asarlariga borib taqaladi va etnonim «germanlar» ((lotincha Germanus) nomidan hosil bo‘lgan. Bu nomni ilk bor Yuliy Sezar «Galliya urushi haqidagi qaydlar» asarida Reyndaryosining narigi tomonida yashagan qabilalarga nisbatan ishlatgan. So‘zning o‘zi ehtimol lotin tiliga mansub emas va keltcha gair («qo‘shni») so‘zidan kelib chiqqan.
Nemis tilida mamlakat Deutschland ( qadimgi german tilidagi Þeudiskaz) deb ataladi. Deutsch so‘zi ( qadimgi german tilidagi Þeodisk) dastlab «xalq bilan bog‘liq» ma’nosini anglatgan va avvalo tilga nisbatan ishlatilgan. Nomdagi land qismi «yer, mamlakat» degan ma’noni anglatadi. Mamlakat nomining hozirgi yozilish shakli XV asrdan qo‘llanadi.
Sobiq SSSR da rus tilida mamlakatga nisbatan «Germaniya Federativ Respublikasi» nomi ishlatilgan. Masalan, u «Katta sovet ensiklopediyasi»da uchraydi. Keyinchalik qo‘shilganidan 1990-yilda Germaniya Demokratik Respublikasi va G‘arbiy Berlin Germaniya Federativ Respublikasiga Germaniya va Rossiya hukumatlari o‘zaro kelishib, rasmiy nomdagi «Germaniya» so‘zini turlamaslikka qaror qilgan.
To‘g‘ri shakl — «Germaniya Federativ Respublikasi», «Germaniyaning Federativ Respublikasi» emas. «GFR» qisqartmasi SSSR va GDRda keng ishlatilgan hamda rus tilida hozirgacha uchraydi. Germaniyaning rasmiy tilida BRD qisqartmasidan foydalanilmaydi; faqat davlatning to‘liq nomi yoki aynan shu mamlakat haqida gap ketayotgani ravshan bo‘lsa, «federativ respublika» (nemischa Bundesrepublik) iborasi qo‘llanadi.
«Germaniya» toponimidan shuningdek, (241) «Germaniya» asteroidi, uni 1884-yilda nemis astronomi K. Lyuterkashf etgan, hamda kimyoviy elementlar davriy sistemasidagi germaniy, uni 1886-yilda nemis kimyogari K. Vinkler kashf etgan..




Geografiya
Relyef
Germaniyaning shimoliy qismi muzlik davrida shakllangan pasttekislikdan (Shimoliy Germaniya pasttekisligi, eng past nuqtasi — Noyendorf-Zaksenbande Vilster marshida[nemischa], dengiz sathidan 3,54 metr past dengiz sathi).
Shimoliy Germaniya pasttekisligi yuzasida qadimgi muzlik izlari — past morena qirlari va tepaliklar saqlanib qolgan. Pasttekislikning g‘arbiy qismida botqoqli marshlarjoylashgan; ular platforma cho‘kishi natijasida hosil bo‘lgan.
Mamlakatning markaziy qismida pasttekislikka janubdan o‘rmon bilan qoplangan tog‘ etaklari tutashadi, janubroqda Alp tog‘lariboshlanadi. Germaniyaning eng baland cho‘qqisi — Sugshpitse, balandligi 2962 metr.
Daryolar va ko‘llar
Germaniya hududidan ko‘plab daryolar oqadi. Ularning eng yiriklari: Reyn, Dunay, Elba, Vezer va Oder. Germaniyaning eng katta ko‘li — Boden ko‘li, maydoni 540 km², chuqurligi esa 250 metr.
Mamlakat daryolarining aksariyati Shimoliy dengizhavzasiga mansub. Asosiy daryolar: Reyn (Germaniyaning eng yirik daryosi) va uning o‘ng irmoqlari Nekkar hamda Mayn, shuningdek, chap irmog‘i Mozel; suvlarini qabul qiluvchi Elba daryosi Zale va Mulde; Aller irmog‘iga ega Vezer; Ems, Oder (Odra) ning Neyse ham suvini Boltiq dengizigaquyiladi. Dunay va uning irmoqlari Iller, Lex, Izar hamda Inn esa Qora dengiz havzasiga kiradi.
Yoz boshida Reynning yuqori oqimida shiddatli suv ko‘tarilishikuzatiladi; u qor va tog‘ muzliklarining erishi tufayli yuz beradikuzatiladi. Daryoning o‘rta oqimida suv sarfi qish oylarida eng yuqori darajaga yetadi. Germaniyaning markaziy tog‘li hududlaridan boshlanuvchi aksariyat daryolarda suv sathining pasayishi yozda kuzatiladi.
Germaniyada sun’iy suv inshootlarining keng tarmog‘i yaratilgan. Ulardan biri — Shimoliy dengizni Boltiq dengizi bilan bog‘lovchi, Yutlandiyayarimorolining asosini kesib o‘tuvchi Kil kanali. Kanal Kil qo‘ltig‘idan boshlanib, Elba daryosining quyilish joyida tugaydi. Germaniyada ko‘plab muzlik ko‘llaribor. Jumladan, Bavariya yassitog‘ligida — Boden ko‘li, Kimze, Shtarnberger-Ze, Ammerze; shuningdek, Shimoliy Germaniya pasttekisligida — Myurits ko‘li.
Iqlim
Germaniya mo‘tadil iqlim mintaqasidajoylashgan. Shimolda iqlim dengiz iqlimi, janubroqda mo‘tadilkontinentaliqlimga o‘tadi. Shuning uchun ob-havo tez-tez o‘zgaradi: yozning o‘rtasida havo iliq va quyoshli bo‘lib, ertasi kuni sovishi va yomg‘ir yog‘ishi mumkin. Xavfli tabiiy hodisalar — kuchli qurg‘oqchilik, quyunlar, bo‘ronlar, kuchli sovuq yoki jazirama — nisbatan kam uchraydi.
Iyulning o‘rtacha harorati vodiylarda +22 °C dan tog‘larda +14 °C gacha; yanvarniki vodiylarda +4 °C dan tog‘larda −5 °C gacha. Yillik o‘rtacha harorat +5…+10 °C.
Germaniyada qayd etilgan eng past harorat −46 °C. Bu ko‘rsatkich XX asrda mamlakat janubidagi tog‘li hududda, dengiz sathidan 1601 metr balandlikda, taxminan 47º shimoliy kenglik va 12º sharqiy uzunlik da joylashgan Funtenze.
Aksariyat hududlarda yillik yog‘in miqdori 600—800 mm. Yog‘in miqdori mintaqalarga qarab farqlanadi: janubdagi tog‘larda yiliga taxminan 2000 mm ga yetadi, Mayns atrofida esa 400 mm ga yaqin.
Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
Germaniyada 14 ta milliy bog‘, 19 biosfera qo‘riqxonalari, 100 dan ortiq tabiat bog‘i va boshqa ko‘plab muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar va tabiat yodgorliklari.
Tarix
Tarixdan oldingi davr
Taxminan 11 million yil avval hozirgi Sharqiy Germaniya hududida qirilib ketgan odamsimon maymunlartarmog‘i vakillari yashagan. Olimlarning taxminiga ko‘ra, ular Homo — Danuvius guggenmosi.
Hozirgi Germaniya hududida inson paydo bo‘lishining eng qadimgi dalillari 600 000 yil avvalgi davrga mansub. Hozirgi odam turiga mansub bo‘lmagan ilk qazilma topilma Neandertal.
vodiysida topilgan. Ibtidoiy odamlar yashaganiga oid shunga o‘xshash dalillar Shvabiyahududida ham, jumladan naylar ko‘rinishida topilgan; ularning yoshi 42 000 yil bo‘lib, ular hozirgacha aniqlangan eng qadimgi musiqa asboblaridir, Sher odam va Xole-Fels Venerasi yoshi 41 000 yil deb baholanadi. Nebra osmon diski, Yevropaning mis-tosh davrida yaratilgan bo‘lib, u ham Germaniya hududida topilgan.





Tarixiy davr
Qadimgi germanlar haqidagi ilk eslatmalar qadimgi yunonlar va rimliklar. germanlar haqidagi dastlabki ma’lumotlardan biri 98-yilgategishli bo‘lib, uni rimlik tarixchi Tatsit (lotincha TacitusTacitus ) yozib qoldirgan. Hozirgi Germaniyaning Elba daryosidan (slavyancha Laba) sharqda joylashgan butun hududida X asrgacha slavyan qabilalari yashagan (batafsil qarang:Polab slavyanlari ).—XII bu yerlar asta-sekin Muqaddas Rim imperiyasideb atalgan tuzilma tarkibidagi turli nemis davlatlariga qo‘shildi. Bu hududlar bir necha asr nemis davlatlari tarkibida bo‘lgan davrda mahalliy slavyanlar deyarli to‘liq nemislarga singib ketdi. Jarayon kech O‘rta asrlar va ilk Yangi davrgacha cho‘zilgan; ayrim joylarda esa Germaniyaning hali to‘liq assimilyatsiyalashmagan so‘nggi slavyan xalqi — mobaynida davom etgan. Germaniyaning hanuz to‘liq assimilyatsiyaga uchramagan so‘nggi slavyan xalqi —luzitsaliklar
bilan bog‘liq jarayon ayrim hududlarda hozirgacha davom etmoqda. Rim imperiyasi parchalangach, G‘arbiy Yevropada Franklar davlatipaydo bo‘lgan. Uch asr o‘tib, Buyuk Karldavrida u imperiyaga aylangan (800-yil). Buyuk Karl imperiyasi hozirgi bir qator davlatlar, jumladan Germaniya hududlarini qamrab olgan. Biroq bu imperiya uzoq yashamagan: Karlning nabiralari uni o‘zaro taqsimlagan va natijada uch qirollik paydo bo‘lgan: G‘arbiy Franklar (keyinchalik Fransiya), ), Sharqiy Franklar (keyinchalik Germaniya) va O‘rta qirollik (keyinchalik Italiya, Provans va Lotaringiya).
Germaniya davlati tashkil topgan sana deb an’anaviy ravishda 2-fevral 962-yilhisoblanadi. Shu kuni Sharqiy Franklar qiroli Otton I Rimda toj kiygan va Rim shahrida Muqaddas Rim imperiyasiimperatoriga aylangan. Dastlab bu imperiya feodal davlat bo‘lgan, keyinchalik esa har biri o‘z qo‘shini va tangasiga ega mustaqil davlatlar konfederatsiyasiga aylangan. XIV—XV asrlarda avvalgi qabila gersogliklari — Frankoniya va Shvabiya ko‘plab grafliklar, prelatliklar, erkin shaharlar, ritsarlar va dehqonlar okruglariga bo‘linib ketgan. Bavariya va Saksoniyada esa aksincha, gersoglarning kuchli hokimiyati tiklangan. Muqaddas Rim imperiyasiga kurfyurstlar kengashi saylagan imperator rahbarlik qilgan. Yerlar manfaatini ifodalovchi organ — Reyxstag ((nemischa Reichstag) ham mavjud bo‘lgan. Ko‘plab yerlar tabaqaviy monarxiyalar hisoblangan.
Bu holat 1806-yilgachasaqlanib qolgan. O‘sha yili Napoleon I bosimi ostida Muqaddas Rim imperiyasi tugatilib, uning imperatori faqat Avstriya imperatori unvonini saqlab qolgan. Nemis davlatlari soni sezilarli kamayib, Reyn ittifoqi, bu ittifoq ham mustaqil yerlardan tuzilgan konfederatsiya bo‘lgan. Reyn ittifoqi boshlig‘i — federal prezident sifatida fransuzlar imperatorifaoliyat yuritgan. Alohida yerlarning vakillik organi — Bundestag (nemischa Bundestag).
Vena kongressi nemis davlatlarining keyingi birlashuviga turtki berdi. Natijada 38 ta nemis davlatidan Germaniya ittifoqitashkil topdi; u ham mustaqil yerlardan iborat konfederatsiya bo‘lib qolgan. Germaniya ittifoqiga federal prezident sifatida kayzer — Avstriya imperatori, Gabsburglar sulolasivakili boshchilik qilgan. Yerlar manfaatini Bundestag ifodalagan. Nemis monarxiya davlatlarida mutlaq monarxiyadan konstitutsiyaviy monarxiyaga o‘tish boshlangan: landtaglar vaqti-vaqti bilan chaqiriladigan vakillar yig‘inidan doimiy, mulkiy senzga asoslangan parlamentlarga aylangan.
1848-yilgi inqilobdan so‘ng ta’siri ortib borayotgan Prussiya va Avstriya imperiyasio‘rtasidagi ziddiyat kuchaya boshladi. Bu 1866-yilgi urushga olib keldi. Urushda Prussiya g‘alaba qozonib, bir nechta nemis knyazligini qo‘shib oldi. Germaniya ittifoqi tugatildi.
1866-yil 10-avgustda Shimoliy Germaniya ittifoqi — — federativ davlat sifatida konstitutsiyaviy monarxiyaboshqaruv shakli bilan tuzildi; yagona armiya va pul tizimi yaratildi. 1867-yilda Shimoliy Germaniya ittifoqi konstitutsiyasiqabul qilindi. U yerlar rahbarlaridan tuziladigan Federal kengash (nemischa Bundesrat) va xalq tomonidan ikki bosqichli majoritar tizimda uch yilga saylanadigan Reyxstag ((nemischa Reichstag), u xalq tomonidan 2 bosqichli majoritar tizimda 3 yil muddatga saylangan; shu organlar qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshirgan. Davlat prezidenti (nemischa Reichspräsident) lavozimini belgiladi. Bu lavozimni Prussiya qiroli davlat boshlig‘i bo‘lgan. 2 bosqichli majoritar saylov tizimi ko‘ppartiyaviylikni yuzaga keltirgan; eng nufuzli partiya Milliy-liberal partiya Prussiyaning shimoli-g‘arbiy viloyatlarida, Germaniya konservativ partiyasi shimoli-sharqiy viloyatlarda, Germaniya markaz partiyasi esa ittifoqning janubiy davlatlarida kuchli edi. 1870-yil 10-dekabrda Reyxstag Shimoliy Germaniya ittifoqini Germaniya imperiyasi ((nemischa Deutsches Reich), ittifoq prezidentini esa Germaniya imperatori ((nemischa Deutscher Kaiser).

Nemislarning milliy o‘zligini anglash tuyg‘usining kuchayishi nemis madaniyati, fani va falsafasi ravnaqiga sabab bo‘ldi. XIX asr Germaniyasida bastakor Rixard Vagner, faylasuf Fridrix Nitsshe, iqtisodchi Karl Marks, yozuvchi Genrix Geyne, fiziklar Genrix Gers va Maks Plankkabi buyuk shaxslar ijod qilgan. Nemis olimlari va ixtirochilari Karl Bens va Gotlib Daymler ixtiro qilgan avtomobilni.
Birinchi jahon urushi va Noyabr inqilobi
Germaniya imperiyasi Birinchi jahon urushiga Markaziy davlatlar safida iyul inqirozi ning 1914-yilda yuz berishi natijasida qo‘shildi; 1914-yil 1-avgustda Rossiyagaurush e’lon qildi. 3-avgustda Germaniya Fransiyagaurush e’lon qildi, 4-avgustda esa Britaniya imperiyasi Germaniyaga qarshi urush e’lon qildi. Urush boshlanishiga suiqasd — Avstriya ersgersogi Frans Ferdinandning o‘ldirilishi sabab bo‘ldi. Germaniya imperiyasi o‘zining asosiy harbiy ittifoqchisi Avstriya-Vengriyani qo‘llab-quvvatlab, Rossiyadan boshlagan safarbarlikni to‘xtatishni deyarli ultimatum shaklida bir necha bor talab qildi. Natijada 1914-yil 1-avgustda urush boshlandi.
Germaniya harbiy-siyosiy Markaziy davlatlar blokining yetakchisi bo‘lib, urushda juda faol qatnashdi. Germaniya imperiyasi armiyasi quyidagi frontlarda jang qilgan: G‘arbiy, Sharqiy, Italiya va Bolqon frontlarida. Bundan tashqari, nemis mustamlaka qo‘shinlari Afrikada jang qilgan. Germaniya floti Shimoliy dengizda, Shimoliy, va Boltiq dengizlarida, shuningdek, Atlantika, Tinch va Hind okeanlarida.
Dastlab Germaniya va uning ittifoqchilariga frontdagi vaziyat nisbatan qulay bo‘lgan. Keyinchalik urush cho‘zilib ketgan va pozitsion janglarga aylangan. 1918-yilga kelib, to‘rt yildan ortiq urushdan so‘ng, Germaniya va uning ittifoqchilarining holati tobora og‘irlashgan. 1918-yil 4—9-noyabrda Germaniyani monarxiyaga qarshi qo‘zg‘olonboshlandi. Isyonchilar korxonalarda ishchilar kengashlarini (Arbeiterrat) tuzdilar. 9-noyabrda Prussiya qiroli Niderlandiyaga qochib ketdi va tez orada taxtdan voz kechdi. Germaniya imperiyasi Germaniya Sotsialistik Respublikasi deb e’lon qilindi. 10-noyabrda Berlin ishchi va askar kengashlarining umumiy yig‘ilishi (Vollversammlung der Berliner Arbeiter- und Soldatenräte) vaqtinchalik hokimiyat organlari — Katta Berlin ishchi va askar kengashlari ijroiya kengashi (Vollzugsrat des Arbeiter- und Soldatenrates Groß-Berlin) va Xalq vakillari vaqtinchalik kengashi (Rat der Volksbeauftragten)ni sayladi. Ikkinchisiga Germaniya sotsial-demokratik partiyasi va undan yaqinda ajralib chiqqan so‘lroq Germaniya mustaqil sotsial-demokratik partiyasi, kengashning raislari esa Xalq vakillari kengashi (Vorsitzende des Rates der Volksbeauftragten) sifatida sotsial-demokratlar Fridrix Ebert, Filipp Sheydeman va mustaqil sotsial-demokrat Gugo Gaze. 1918-yil 11-noyabrda Xalq vakillari vaqtinchalik kengashi Kompyenda sulh — harbiy harakatlarni to‘xtatish to‘g‘risidagi bitimni imzolab, Germaniya imperiyasi qo‘shinlari ishtirokidagi Birinchi jahon urushiga.
1918-yil 16—21-dekabrda bo‘lib o‘tgan Ishchi va askar kengashlari imperiya kongressida konstitutsiya qabul qilish uchun II Germaniya Milliy majlisini chaqirishga qaror qilindi; vaqtinchalik parlament sifatida Germaniya Sotsialistik Respublikasining Markaziy kengashi (Zentralrat der Deutschen Sozialistischen Republik) saylandi va Xalq vakillari kengashi tarkibi tasdiqlandi. 1919-yil 19-yanvarda II Germaniya Milliy majlisiga saylov bo‘lib, unda birinchi o‘rinni Germaniya sotsial-demokratik partiyasi egalladi. 1919-yil 10-fevralda Vaqtinchalik imperiya hokimiyati to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. Unga ko‘ra, qonun chiqaruvchi organlar yer hukumatlari saylaydigan Davlatlar qo‘mitasi (Staatenausschuss) va xalq saylaydigan Milliy majlis bo‘lib, davlat rahbari — Imperiya prezidentiMilliy majlis tomonidan saylangan; ijroiya organi esa imperiya vazirligi (Reichsministerium) bo‘lib, uni imperiya prezidenti tayinlagan. Vazirlik tarkibiga imperiya bosh vaziri (Reichsministerpräsident) va imperiya vazirlari kirgan.
1919-yil 28-iyunda Versalda Versal tinchlik shartnomasi Fransiya, Buyuk Britaniya va AQSH bilan Germaniya o‘rtasida imzolandi. Shartnoma Germaniyaning Birinchi jahon urushidagi mag‘lubiyatini amalda tan oldi va urushning asosiy aybdori sifatida Germaniyani ko‘rsatdi. Urushdan so‘ng Germaniya barcha mustamlakalaridan va Yevropadagi hududining katta qismidan ayrildi. G‘arbiy Prussiya va Poznan shahri berildi Polshaga; Elzas esa Fransiyaga; Eypen — Belgiyaga; Saar, Memelland va Dansig shahri Millatlar Ligasi boshqaruviga topshirildi; shuningdek, Reyn provinsiyasi dan Germaniya harbiy qo‘shinlari olib chiqildi va provinsiyani Germaniyadan butunlay ajratishga urinish bo‘ldi. Armiya va flot soni keskin cheklangan, Germaniya g‘oliblarga reparatsiya to‘lashga majbur etilgan.
1919-yil 30-iyunda Veymar shahrida II Germaniya Ta’sis majlisi markazlashmagan demokratik respublikani o‘rnatuvchi konstitutsiyani qabul qildi. Yangi davlat Germaniya Respublikasi (Deutsche Republik) yoki konstitutsiya qabul qilingan joy nomi bilan Veymar respublikasi deb ataldi. Monarxiya tugatildi; davlat boshlig‘i prezident (Reichspräsident), xalq tomonidan 2 turda 7 yilga saylangan, qayta saylanishi ham mumkin bo‘lgan. Ijroiya hokimiyatini amalga oshiruvchi hukumat (Reichsregierung), kansler (Reichskanzler) va vazirlar (Reichsminister) parlamentning quyi palatasi —Reyxstagoldida siyosiy javobgar bo‘lgan. Reyxstag xalq tomonidan proporsional tizimda 4 yilga saylangan; yuqori palata Reyxsrat (Reichsrat) deb atalgan. Proporsional saylov tizimi ko‘ppartiyaviylikni saqlab qoldi. Eng ta’sirli partiya monarxiya davrining oxiridayoq kuchaygan, 1919-yilgi konstitutsiyani qo‘llagan Germaniya sotsial-demokratik partiyasi (GSDP) bo‘ldi. Ikkinchi o‘rinda Germaniya milliy xalq partiyasibo‘lgan. U Germaniya konservativ partiyasi va 1919-yilgi konstitutsiyaga qarshi, kuchli prezidentlik hokimiyati tarafdori bo‘lgan Erkin konservativ partiyaning birlashishidan tuzilgan. Uchinchi ta’sirli kuch — 1919-yilgi konstitutsiyani qo‘llab-quvvatlagan Germaniya markaz partiyasi edi. Bundan tashqari, Germaniya kommunistik partiyasiham katta ta’sirga ega bo‘lib, GSDPdan chaproqda turar va ishchilar kengashlari hokimiyatini yoqlardi. Ma’lum ta’sirga Germaniya xalq partiyasi ham ega edi (Germaniya milliy xalq partiyasidan chaproqda, GSDPdan o‘ngroqda turib, 1919-yilgi konstitutsiyani qo‘llab-quvvatlagan), shuningdek, Germaniya demokratik partiyasi (GSDPdan o‘ngroqda, Markaz partiyasidan chaproqda bo‘lib, 1919-yilgi konstitutsiyani qo‘llagan). Demokratik, xalq va markaz partiyalari odatda GSDP yoki Germaniya milliy xalq partiyasi bilan koalitsiya tuzgan.
Adolf Gitler boshchiligidagi NSDAPning hokimiyatga kelishi



To‘q sariq rangda SSSRga o‘tishi belgilangan yoki o‘tgan hududlar, havorangda Germaniya reyxiga berilgan hududlar, binafsharangda Germaniya tomonidan bosib olingan hududlar (Varshava general-gubernatorligi, Norvegiya va Bogemiya va Moraviya protektorati)



1920-yillarning oxiri — 1930-yillarning boshida Natsional-sotsialistik nemis ishchilar partiyasi (NSDAP) rahbarligida Adolf Gitler, Germaniya milliy xalq partiyasidan ham o‘ngroq qarashga ega bo‘lgan va uni siqib chiqargan.
30-yanvar 1933-yil Adolf Gitler reyxskansler bo‘ldi. Bu Veymar respublikasining tugashini anglatdi. Germaniyada natsional-sotsializm davrida o‘rnatilgan tuzum Uchinchi reyx deb ataladi. 1-fevral 1933-yil Reyxstag tarqatib yuborilib, yangi saylovlar belgilandi. 1933-yil 4-fevraldagi prezident farmoni muxolifat gazetalari va ommaviy chiqishlarni taqiqlashga asos bo‘ldi. Reyxstagga o‘t qo‘yilishibahona qilinib, yong‘in va mamlakatni beqarorlashtirishda ayblangan nemis kommunistlari ommaviy hibsga olindi.
Reyxstag saylovlarida (5-mart 1933-yilda) NSDAPg‘alaba qozondi. Kommunistlarga berilgan ovozlar bekor qilindi. Yangi Reyxstagning birinchi majlisida 23-mart Gitlerning favqulodda vakolatlarini orqaga qaytgan tartibda tasdiqladi. 1933-yil 14-iyulda Germaniyada bir partiyali tizim o‘rnatildi: NSDAPdan boshqa barcha partiyalar taqiqlandi; o‘sha paytda reyxskansler shu partiya a’zosi edi.
Buyuk depressiya tugashi, Buyuk depressiya, barcha muxolifat va tanqidning yo‘q qilinishi, ishsizlikning tugatilishi, milliy tuyg‘ularga ta’sir etgan kuchli targ‘ibot, keyinchalik katta hududiy qo‘lga kiritishlar (tashqi siyosatda Ikkinchi jahon urushi gacha va undan keyingi tezkor harbiy g‘alabalar ) tufayli Gitler Yevropada saylovchilar orasida shuhratini oshirdi va natijada markaziy shaxsga aylandi. U bir qator iqtisodiy muammolarni hal qilish bilan birga, Germaniya iqtisodida katta natijalarga erishdi: xususan, Germaniya po‘lat va alyuminiy ishlab chiqarishda jahonda birinchi o‘ringa chiqdi va 1930-yillar oxirida yana buyuk davlatlar qatoriga qo‘shilib, Yevropaning «lokomotivi »ga aylandi.
Dolzarb nemis masalasinihal qilish bilan birga, reyx Germaniyadan tashqarida yashayotgan nemislarni ham unutmadi. «Qon tuproqdan ustun» degan natsional-sotsialistik qarash asosida barcha xorijdagi nemislarni (folksdoyche) vatanga qaytarish bo‘yicha yirik kampaniya uyushtirildi. 1933—1934-yillarda Germaniyada SSSRdagi nemislarga SSSRda yuz bergan ocharchilikvaqtida yordam ko‘rsatish uchun oziq-ovqat to‘plamlari va pul yig‘ib, Sovet Ittifoqiga yuborish keng yo‘lga qo‘yildi.
1935-yilda plebissitdan so‘ng Saar Germaniya nazoratiga qaytdi. 1936-yilda Germaniyada Qishki Olimpiya o‘yinlari o‘tkazildi Garmish-Partenkirxenda, shuningdek, Yozgi Olimpiya o‘yinlari bo‘lib o‘tgan Berlinshahrida. O‘sha 1936-yilda imzolandi: Antikomintern pakti Germaniya va Yaponiya o‘rtasida tuzildi. 1937-yilda unga Italiya, 1939-yilda — Vengriya, Manchjou-Go va Ispaniya.
9-noyabr 1938-yil uyushtirildi: yahudiylarga qarshi pogrom uyushtirildi. U «Kristall tun». Shundan keyin Germaniyada yahudiylarni ommaviy ta’qib qilish va hibsga olish boshlandi. Ziyolilarning bir qismi, asosan yahudiylar, chet ellarga ko‘chib ketdi.
1938-yil mart oyida Germaniyaga qo‘shib olindi Avstriya, oktabrda esa Chexoslovakiyaning Sudet viloyati Chexoslovakiyahududidan, shuningdek mart 1939-yilda butun Chexiya egallangach, uning hududida Bogemiya va Moraviya protektorati.
Ikkinchi jahon urushi
— o‘sha davr dunyosidagivoqealarning murakkab zanjiri, siyosiy o‘yinlar va munosabatlarning buyuk davlatlar o‘rtasidagi birikmasidir. Oxir-oqibat, Polshaning chegarani buzishi va go‘yoki polyaklar uyushtirgan Gleyvits radiostansiyasiga hujum Gleyvits radiostansiyasiga hujumbahona qilinib, 1939-yil 1-sentabrda Germaniya vermaxtiga buyruq berildi — Polsha chegarasidan o‘tish. O‘sha kuni Polshaga qarshi harbiy harakatlarni Germaniya tarafida Slovakiya. 3-sentabrda Buyuk Britaniya va Fransiya Polsha oldidagi majburiyatlariga muvofiq Germaniyaga urush e’lon qildi. Ularga Britaniya Hamdo‘stligi mamlakatlari — Avstraliya, Yangi Zelandiya, Kanada, Janubiy Afrika va Hindiston ham ergashdi. O‘sha kuni AQSH prezidenti Yevropadagi ushbu mojaroda o‘z mamlakatining betarafligini e’lon qildi. 17-sentabrda sharqdan, tub aholini himoya qilish G‘arbiy Ukraina va G‘arbiy Belarus (Germaniya va SSSR o‘rtasida ilgari imzolangan maxfiy bayonnoma asosida Yevropadagi ta’sir doiralarini ajratish to‘g‘risidagi kelishuvga muvofiq) Polshaga SSSR qo‘shinlari bostirib kirdi. Shunday qilib, Ikkinchi jahon urushi.
1941-yil iyuniga qadar Germaniya G‘arbiy Yevropada Avstriya, Chexiya, Daniya, Norvegiya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburgva bo‘lib tashlangan Polshaning g‘arbiy hududlarini bosib olgan, shuningdek, mag‘lub etgan Fransiyani mag‘lubiyatga uchratib, hududining bir qismini bosib oldi. Germaniya Yevropadagi strategik vaziyatni tubdan o‘zgartirib, Fransiyani urushdan chiqarishga va qit’adan siqib chiqarishga Britaniya armiyasini majbur qilishga erishdi. Biroq keyingi Britaniya uchun jang davrida nemis Britaniya orollariga desant tushirish uchun zarur bo‘lgan havo ustunligiga erisha olmadi. 1941-yil bahorida Germaniya bosib oldi Yugoslaviyani Yugoslaviya , chunki u yerda davlat to‘ntarishi yuz bergandi va shoshilinch yordam berishga italiyalik ittifoqchilarining vaziyatini Gretsiya da saqlab qolishga kirishdi. Aslida ushbu majburiy harbiy operatsiyalar Bolqonda Yevropa koalitsiyasi qurolli kuchlarining SSSRga rejalashtirilgan hujumini taxminan ikki oyga kechiktirdi. O‘q davlatlarikoalitsiyasi tarkibida 1941-yil iyuniga kelib Germaniyadan tashqari Italiya, Vengriya, Ruminiya, Bolgariya, Slovakiya, Xorvatiya va Finlyandiyaham bor edi. Shu sababli «Barbarossa» operatsiyasining ikki oyga kechikishi SSSR uchun hal qiluvchi bo‘lib chiqdi: Sovet Ittifoqiga hujum sanasi 1941-yil 22-iyunga surildi.
1941-yil 22-iyunda nemis qo‘shinlari Sovet Ittifoqi chegarasidan o‘tdi va 1941-yil dekabriga qadar uning Yevropa qismidagi keng hududlarni bosib oldi. Afrikadagi italiyalik ittifoqchilarga yordam berish uchun nemis ekspeditsiya qo‘shinlari Afrika qit’asida paydo bo‘ldi. 1941-yil dekabrda Germaniya va AQSH bir-biriga urush e’lon qildi. Ikkinchi jahon urushi tobora kengayib, davomli va yakuni noaniq tus ola boshladi.


1945-yil 8-may
Urush boshidan Germaniyaning davlat boshqaruvida byurokratiyaning kuchayishi tufayli boshqaruv tartibsizligi kengaydi. Yangi hududlar egallanishi, ularni boshqarish zarurati va harbiy vaziyatning tobora murakkablashishi bu jarayonni kuchaytirdi. Oxir-oqibat Germaniya dunyodagi eng qudratli uch iqtisodiy davlat (Buyuk Britaniya, AQSH, SSSR) bilan urush olib borayotgan edi. Ular ulkan hududlarga ega bo‘lib, metropoliyalar, mustamlaka yerlar, protektoratlar va dominionlarni ham hisobga olganda juda katta inson resurslari, mineral xomashyo va iqtisodiy salohiyatga ega edi. Germaniya g‘alabaga asosan tezkor va muvaffaqiyatli blitskrigorqali erishishni ko‘zlagan. Uzoq davom etadigan holdan toydirish urushi esa Germaniya iqtisodiyoti uchun katta muammoga aylangan. Bu, urush oxirida sanoat quvvati va barcha turdagi qurol ishlab chiqarish muntazam o‘sib, 1944-yilda eng yuqori darajaga yetganiga qaramay yuz bergan. Shuningdek, ilg‘or ilmiy yutuqlarva eng mukammal qurol turlari Germaniya tomonidan raqiblarinikiga nisbatan yaratilgan bo‘lsa-da, jumladan o‘qotar qurol, tank, dengiz harbiy texnologiyalari (ayniqsa suvosti floti), aviatsiya (reaktiv samolyotlar ham) hamda inqilobiy harbiy raketasozlik, bu sohadagi yutuqlar birlashtirilishi mumkin bo‘lgan Germaniya atom loyihasi.
Germaniya va ayrim bosib olingan hududlarda konsentratsion lagerlar hamda harbiy asirlar lagerlari soni ko‘paydi. Bosib olingan sharqiy hududlarda urush cho‘zilishi, partizanlik va ozodlik harakati kuchayishi sababli nemis hokimiyati aholiga nisbatan yalpi terror va qo‘rqitish siyosatini o‘rnatdi. Vaqt o‘tishi bilan Yevropaning bosib olingan boshqa mamlakatlarida ham qarshilik va partizanlik harakatlari kengaya boshladi.
1944-yil 6-iyunda ingliz-amerika qo‘shinlari Normandiyaga tushdiva shu tariqa Yevropada Germaniyaga qarshi to‘laqonli Ikkinchi front ochildi. Shundan so‘ng, 20-iyul 1944-yilda bir guruh yuqori martabali nemis zobitlari Gitlerga qarshi davlat to‘ntarishiga muvaffaqiyatsiz urindi va uning hayotiga suiqasd qildi. Fitna muvaffaqiyatsiz tugadi, ko‘plab ishtirokchilar hibsga olinib, qatl etildi. 1944-yilda Germaniya armiyasi barcha frontlarda mag‘lubiyatga uchray boshladi, aholi oziq-ovqat tanqisligini keskin his etdi. Gitlerga qarshi koalitsiya aviatsiyasi shaharlarga zarba berar, ko‘plari deyarli butunlay vayron bo‘lardi. Nemis qurolli kuchlaridagi katta yo‘qotishlar sababli 1944-yil oktabrda folkshturm, maqsad safarbar qilish 16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan barcha erkaklarni, ular harbiy xizmatdabo‘lmasalar ham. Keyinchalik tuzila boshladi vervolf otryadlari; ular Reyx hududi dushman tomonidan egallangan taqdirda partizanlik va diversiya ishlarini olib borishi ko‘zda tutilgan.
1945-yil 7-martda AQSH armiyasi Kyolnni, 29-martda Frankfurt-Maynni, 9-aprelda esa SSSR qo‘shinlari bosib oldi Kyonigsbergni. 1945-yil 21-aprelda Ozod Fransiya qo‘shinlari Shtutgartni, 1945-yil 30-aprelda AQSH armiyasi Myunxenni, 1945-yil 2-mayda esa sovet qo‘shinlari Berlinni egalladi. Bundan ikki kun avval (30-aprel) Gitler o‘z joniga qasd qildi. Uning vasiyatiga muvofiq, Flensburg da yangi Germaniya hukumatituzildi. 1945-yil 3-mayda Britaniya armiyasi Hamburgni, 6-mayda SSSR qo‘shinlari Breslau. 8-may 1945-yil imzolandi: Germaniya qurolli kuchlarining taslim bo‘lish hujjati Gitlerga qarshi koalitsiya davlatlari oldida.
Ikkinchi jahon urushidan keyin
Germaniya Ikkinchi jahon urushida 1945-yilda mag‘lub bo‘lgach, mamlakat bosib olindi: sharqiy yerlar va viloyatlarda sovet qo‘shinlari, shimoli-g‘arbda britan, janubi-g‘arbda fransuz, janubda esa amerikalik harbiylar joylashdi. Shu bilan birga, SSSR ga Sharqiy Prussiyaning kichikroq qismi, Polsha ga esa deyarli butun Sileziya, Orqa Pomeraniya va Sharqiy Prussiyaning katta qismi o‘tdi. NSDAP taqiqlandi, uning hukumati hokimiyatdan chetlatildi, ammo yagona umumgerman hukumati uzoq vaqt tuzilmadi. 1949-yil 8-mayda yer parlamentlari shakllantirgan Parlament kengashi (Parlamentarischer Rat) 23-mayda kuchga kirgan Germaniya Federativ Respublikasining Asosiy qonunini (GFR) qabul qildi. G‘arbiy okkupatsiya zonalari yerlari uni tan oldi. Demokratiya tiklandi. Davlat boshlig‘i prezident (Bundespräsident) bo‘lib qoldi; uni yerlar deputatlari va delegatlaridan tashkil topgan saylovchilar kollegiyasi saylagan. Prezident tayinlaydigan hukumat Bundestag (Bundestag) oldida mas’ul bo‘lgan. Bundestag xalq tomonidan aralash saylov tizimida saylangan (yuqori palata Bundesrat (Bundesrat) nomini olgan). Yerlar ham keng vakolatga ega edi. Aralash saylov tizimi ikki partiyali tizimga moyillikni yuzaga keltirdi: Veymar davrida GSDP va Markaz partiyasi ittifoqchi bo‘lgan bo‘lsa, Bonn davrida konservatorlar (milliy xalq partiyasi vorislari) va kommunistlarning nufuzi pasaygach, GSDP bilan Xristian-demokratik ittifoq (Markaz partiyasi o‘rnini egallagan) asosiy raqiblarga aylangan. Xalq va demokratik partiyalar o‘rnida tashkil topgan Erkin demokratik partiya (EDP) esa goh biri, goh ikkinchisi bilan koalitsiya tuzgan.

Ushbu konstitutsiya 5 sharqiy federal yer landtaglari va Sharqiy Berlinning tuman vakillik majlislari tan olmadi. Bu organlarda Germaniya sotsialistik birlik partiyasi vakillari ko‘pchilik edi (partiya kommunistlar va sotsial-demokratlar birlashishi orqali paydo bo‘lgan). Uning vakillari Parlament kengashiga taklif qilinmagan. Buning o‘rniga 1949-yil 7-oktabrda o‘z konstitutsiyasi kuchga kiritildi va prezidenti saylandi. Keyingi yili ikki palatali parlament va hukumat tuzilib, ikkinchi nemis davlati — Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR)barpo etildi. 1949-yilning o‘zida sotsialistik birlik partiyasida marksistik-lenincha guruh rahbarlikni qo‘lga oldi. Muqobilsiz saylovlar joriy etildi: sotsialistik birlik partiyasi va boshqa partiyalar yagona saylov ro‘yxatini taqdim etgan. 1952-yilda mamlakat sovetlashtirildi: yerlar tizimi tugatilib, sanoat milliylashtirildi.
SSSR sovet okkupatsiya zonasidan imkon qadar barcha mashina va uskunalarni olib chiqdi hamda GDRdan reparatsiyalarundirdi. GDR sanoat ishlab chiqarishi faqat 1950-yilga kelib 1936-yilgi darajaga yetdi. 1953-yil 17-iyundagi GDR voqealari natijasida SSSR reparatsiya undirish o‘rniga GDRga iqtisodiy yordam ko‘rsatishga majbur bo‘ldi.
1956-yilda GDR sovetparast harbiy Varshava shartnomasi tashkilotigaqo‘shildi. 1961-yilda Berlin devori qurildi. U GDR hukumati nazorat qilmagan atrofini o‘rab olgan. G‘arbiy Berlin.
Germaniyaning birlashishi
Faqat 1989-yilda sotsialistik birlik partiyasi rahbariyatidan marksistik-lenincha guruh chetlatilgach, muqobilsiz saylovlar o‘rniga raqobatli saylovlar joriy etildi va Germaniya sotsial-demokratik partiyasituzildi; sotsialistik birlik partiyasi esa Demokratik sotsializm partiyasi ga aylantirildi. 3-oktabr 1990-yil GFR Asosiy qonunining amal qilishi sharqiy yerlarga ham yoyildi va GDR mavjudligini tugatdi.
Birlashuvdan keyin Demokratik sotsializm partiyasi umumgerman partiyasiga aylandi; 2007-yilda GSDPning so‘l qanoti bir qismi bilan birlashib, «So‘llar» partiyasini tuzdi. Yashillar partiyasining nufuzi oshdi, GSDP u bilan koalitsiyalar tuza boshladi. GSDP va XDI o‘rtasida yana katta koalitsiyalar paydo bo‘ldi, 2010-yillardan boshlab esa XDIga nisbatan o‘ngroq siyosiy maydonni «Germaniya uchun muqobil» (AfD) egalladi.
GFRning diplomatik aloqalari bor: Rossiya Federatsiyasibilan; ular dastlab SSSR bilan 1955-yilda (o‘rnatilgan, GDRning SSSR bilan aloqalari esa 1949-yilda o‘rnatilgan.).
Ma’muriy bo‘linish

Germaniya — federativ tuzilishga ega davlat. Tarkibida teng huquqli 16 ta subyekt — federal yer mavjud (Land)
| Federal yer | Poytaxt | Federal yerning nemischa nomi | Poytaxtning nemischa nomi |
|---|---|---|---|
| 1. Baden-Vyurtemberg | Shtutgart | Baden-Württemberg | Stuttgart |
| 2. Bavariya erkin davlati | Myunxen | Freistaat Bayern | München |
| 3. Berlin | Berlin | Berlin | Berlin |
| 4. Brandenburg | Potsdam | Brandenburg | Potsdam |
| 5. Bremen erkin ganza shahri | Bremen | Freie Hansestadt Bremen | Bremen |
| 6. Hamburg erkin va ganza shahri | Hamburg | Freie und Hansestadt Hamburg | Hamburg |
| 7. Hessen | Visbaden | Hessen | Wiesbaden |
| 8. Meklenburg — Old Pomeraniya | Shverin | Mecklenburg-Vorpommern | Schwerin |
| 9. Quyi Saksoniya | Hannover | Niedersachsen | Hannover |
| 10. Shimoliy Reyn — Vestfaliya | Dyusseldorf | Nordrhein-Westfalen | Düsseldorf |
| 11. Reynland-Pfals | Mayns | Rheinland-Pfalz | Mainz |
| 12. Saar | Saarbryukken | Saarland | Saarbrücken |
| 13. Saksoniya erkin davlati | Drezden | Freistaat Sachsen | Dresden |
| 14. Saksoniya-Anhalt | Magdeburg | Sachsen-Anhalt | Magdeburg |
| 15. Shlezvig-Golshteyn | Kil | Schleswig-Holstein | Kiel |
| 16. Tyuringiya erkin davlati | Erfurt | Freistaat Thüringen | Erfurt |
Federal yerlar tumanlarga (nemischa Kreis) va tumanga kirmaydigan shaharlarga (nemischa Kreisfreie Stadt), Hamburg va Berlin esa shahar okruglariga (nemischa Bezirk) bo‘linadi. Tumanlar shaharlar (nemischa Stadt) va jamoalarga (nemischa Gemeinde) bo‘linadi. Tuman tarkibiga kirmaydigan shaharlarda shahar tumanlari (nemischa Ortschaft), Hamburg va Berlin yerlarining okruglarida esa mahallalar (nemischa Ortsteil) mavjud. Shaharlar, jamoalar, okruglar va mahallalar yashash hududlariga (nemischa Wohngebiet) bo‘linadi. Beshta federal yerda yer va tuman o‘rtasidagi oraliq bo‘g‘in — ma’muriy okrug ((nemischa Regierungsbezirk) mavjud.).

Federal yerlarning qonun chiqaruvchi organlari — landtaglar (Landtag), Hamburg va Bremenda esa byurgershaftlar (Bürgerschaft), Berlinda Deputatlar palatasibo‘lib, ular aholi tomonidan saylanadi. Ijroiya organlari — federal yer hukumatlari (Landesregierung), Bremen, Hamburg va Berlinda senatlar (Senat) hisoblanadi. Har biri federal yer bosh vaziri (Landesministerpräsident), Berlinda hukmron burgomistr, Hamburgda birinchi burgomistr hamda yer vazirlaridan (Landesminister) tashkil topadi. Berlin, Bremen va Hamburgdagi vazirlar senatorlar deb ataladi. Ular landtag tomonidan tayinlanadi. Har bir federal yer o‘z konstitutsiyasiga ega va ayrim masalalar bo‘yicha qonun qabul qilishi mumkin.
Tumanlarning vakillik organlari — kreystaglar (Kreistag), aholi tomonidan saylanadi. Ijroiya organlari — tuman qo‘mitalari (Kreisausschuss) bo‘lib, ular landrat (Landrat) va qo‘mita a’zolaridan tashkil topadi. Reynland-Pfalsda tuman boshqaruvlari (Kreisvorstand) ham mavjud; ular landrat va tuman yordamchilaridan (Kreisbeigeordneter).
Shaharlarning vakillik organlari — shahar kengashlari (shtatratlar) (Stadtrat), Hessen va Brandenburgda — shahar vakillari majlislari (Stadtverordnetenversammlung), Shlezvig-Golshteyn va Meklenburgda — shahar vakillik organlari (Stadtvertretung) bo‘lib, aholi tomonidan saylanadi. Ijroiya organlari — burgomistrlar (Hessenda magistratlar (Magistrat) bo‘lib, burgomistr va magistrat a’zolaridan tashkil topadi).
Jamoalarning vakillik organlari — gemaynderatlar (Gemeinderat), Hessen, Brandenburg, Meklenburg va Shlezvig-Golshteynda jamoa vakillik organlari (Gemeindevertretung) bo‘lib, aholi tomonidan saylanadi. Ijroiya organlari — burgomistrlar (Hessenda jamoa boshqaruvlari (Gemeindevorstand) bo‘lib, burgomistr va jamoa boshqaruvi a’zolaridan tashkil topadi).
Berlin va Hamburg yerlaridagi okruglarning vakillik organlari — okrug vakillari majlislari (Bezirksverordnetenversammlung) (Berlinda) yoki okrug majlislari (Bezirksversammlung) (Hamburgda). Ijroiya organlari esa okrug boshqarmalari (Bezirksamt) bo‘lib, okrug burgomistri (Bezirksbürgermeister) va okrug boshqarmasi a’zolaridan tashkil topadi.
Mahalliy tumanlarning vakillik organlari — mahalliy kengashlar (Ortschaftsrat), joy kengashlari (Ortsbeirat) (Shlezvig-Golshteyn, Hessen, Saksoniya-Anhaltda), joy kengashlari (Ortsrat yoki Ortsbeirat) (Quyi Saksoniya, Reynland-Pfals va Brandenburgda), okrug kengashlari (Bezirksrat yoki Bezirksbeirat) (Saar va Baden-Vyurtembergda), okrug vakillik organlari (Bezirksvertretung) (Shimoliy Reyn — Vestfaliyada), okrug qo‘mitalari (Bezirksausschuss) (Bavariyada), aholi manzilgohi qismlarining vakillik organlari (Ortsteilvertretung) (Meklenburg — Old Pomeraniyada), aholi manzilgohi qismlari kengashlari (Ortsteilrat) (Tyuringiyada) bo‘lib, aholi tomonidan saylanadi. Ijroiya organlari — joy burgomistrlari (Ortsbürgermeister) (Quyi Saksoniya va Saksoniya-Anhaltda), aholi manzilgohi qismi burgomistrlari (Ortsteilbürgermeister) (Tyuringiyada), joy oqsoqollari (Ortsvorsteher) (Hessen, Reynland-Pfals, Meklenburg — Old Pomeraniya, Brandenburg va Saksoniyada), okrug burgomistrlari (Bezirksbürgermeister) (Saar va Shimoliy Reyn — Vestfaliyada), okrug oqsoqollari (Bezirksvorsteher) (Baden-Vyurtembergda).
Sud tizimi nuqtayi nazaridan Germaniya hududi federal yerlar va okruglarga bo‘linadi (ularning har birida bittadan oliy yer sudi mavjud; umumiy, mehnat va moliya sudlari yerlar va okruglar yoki okruglar guruhlari bo‘yicha, ma’muriy va ijtimoiy sudlar esa faqat yerlar bo‘yicha tashkil etiladi), shuningdek mintaqalar (Region; har birida bittadan yer sudi) va sud uchastkalari (Amt; har birida bittadan uchastka sudi) mavjud.
Aholi
| 1954 | 1956 | 1958 | 1960 | 1962 | 1964 | 1966 | 1968 | 1970 | 1972 | 1974 | 1976 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 70 945 000 | ↘70 943 000 | ↗72 031 000 | ↗73 147 000 | ↗74 383 000 | ↗75 591 000 | ↗76 864 000 | ↗77 550 000 | ↗78 069 000 | ↗78 821 000 | ↗78 882 000 | ↘78 209 000 |
| 1978 | 1980 | 1982 | 1984 | 1986 | 1988 | 1990 | 1992 | 1994 | 1996 | 1998 | 2000 |
| ↘78 073 000 | ↗78 397 000 | ↘78 248 000 | ↘77 709 000 | ↗77 780 000 | ↗78 390 000 | ↗79 753 000 | ↗80 975 000 | ↗81 539 000 | ↗82 012 000 | ↗82 037 000 | ↗82 260 000 |
| 2002 | 2004 | 2006 | 2008 | 2010 | 2012 | 2014 | 2015 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 |
| ↗82 537 000 | ↘82 501 000 | ↘82 315 000 | ↘82 002 000 | ↘81 752 000 | ↘80 500 000 | ↗81 083 600 | ↗81 292 400 | ↗82 175 700 | ↗82 521 653 | ↗82 695 000 | ↗82 979 100 |
| 2019 | 2019 | 2020 | 2020 | 2020 | 2020 | 2021 | 2021 | 2021 | 2021 | 2022 | 2022 |
| ↗83 149 277 | ↗83 166 711 | ↘83 157 201 | ↘83 122 889 | ↗83 190 556 | ↘83 155 031 | ↘83 121 363 | ↗83 129 285 | ↗83 222 442 | ↗83 237 124 | ↗83 695 430 | ↗84 079 811 |
| 2022 | 2022 | 2024 | 2025 | ||||||||
| ↗84 270 625 | ↗84 358 845 | ↘83 577 140 | ↘83 467 117 |



Germaniya Federativ Respublikasining maydoni qo‘shni Polshanikidan biroz kattaroq, lekin aholisi undan ikki baravar ko‘p. 2020-yil holatiga Germaniya aholisi 83 190 556 kishini tashkil etgan. Germaniyada ham demografik o‘tish jarayonini yakunlab, uning so‘nggi bosqichiga kirgan dunyoning ko‘plab boshqa rivojlanganva rivojlanayotgan mamlakatlarida dunyosidagi ko‘plab mamlakatlar kabi demografik o‘tish jarayonini yakunlagan va uning yakuniy bosqichida bo‘lib, tug‘ilish darajasi aholining tabiiy qayta tiklanishi uchun zarur darajadan past.. Allaqachon 1972-yildan Germaniyada tug‘ilishlar soni o‘limlar sonidan kam bo‘lib kelmoqda. 2013-yil ma’lumotlariga ko‘ra, voyaga yetmagan farzandlari bo‘lgan 8,1 million oiladan qariyb 2,5 millioni (31 %) migratsion kelib chiqishga ega bo‘lgan. Ya’ni ota-onalardan kamida biri xorijiy fuqaro, Germaniya fuqaroligini olgan migrant yoki nemis ko‘chib keluvchisi — sobiq SSSR yoki Sharqiy Yevropa mamlakatlaridan ko‘chib kelgan shaxsdir. Voyaga yetmagan farzandli oilalar umumiy soni 2005-yilga nisbatan kamaygan: o‘sha vaqtda ular 8,9 million edi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2013-yilda Germaniyada 29,6 million migrant va ularning avlodlari (jumladan Germaniya fuqaroligiga ega 12,1 million migrant) yashagan. Bu GFR aholisining 25,6 % ini tashkil etgan. Ulardan qariyb 7,2 million kishi Germaniyada tug‘ilgan migrant avlodlaridir. 2015-yilda migratsion kelib chiqishga ega aholi ulushi 21 % (5 yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida — 36 %) bo‘lgan. 2016-yilda immigrantlar va ularning bevosita avlodlari (shu jumladan qaytib kelgan etnik nemislar) 18,6 million kishiga, ya’ni aholi sonining 22,5 % iga yetgan. BMTning 2019-yilgi bahosiga ko‘ra, Germaniyada 13,1 million immigrant va ularning avlodlari yashagan; bu mamlakat aholisining 15,7 % ini tashkil etgan.
2015-yilda demografik ko‘rsatkichlar quyidagicha edi: tug‘ilish — 0,898 %, o‘lim — 1,126 %, tabiiy o‘sish — 0,228 %, migratsiya saldosi — 1,419 %.
Aholining qishloqdagi qismi 10 % dan kam, Germaniya aholisining deyarli 90 % i shaharlarda va ularga tutash shaharlashgan hududlarda yashaydi. 2021-yil holatiga aholining 77,5 % i shaharlarda istiqomat qilgan.
Shaharlar

Germaniyaning eng yirik shaharlari — Berlin, Hamburg, Myunxen va Kyoln. Aholisi bo‘yicha beshinchi o‘rindagi yirik shahar va moliyaviy markaz — Frankfurt-Mayn, eng yirik aeroport Germaniyada joylashgan. U kattaligi bo‘yicha Yevropaning uchinchi aeroporti va yuk tashishdan olinadigan daromad bo‘yicha birinchidir. Rur havzasi — aholi zichligi eng yuqori bo‘lgan mintaqa.
Eng yirik shaharlar aholisi (kishi):
| №№ | Shahar | Aholi soni |
|---|---|---|
| 1 | Aholi soni Berlin | ↘3 700 577 |
| 2 | (Berlin) Hamburg | ↗1 869 473 |
| 3 | (Hamburg) Myunxen | ↗1 505 036 |
| 4 | (München) Kyoln | ↗1 025 523 |
| 5 | (Köln) Frankfurt-Mayn | ↗760 656 |
| 6 | (Frankfurt am Main) Dyusseldorf | ↗619 444 |
| 7 | (Düsseldorf) Leypsig | ↘615 932 |
| 8 | (Leipzig) Shtutgart | ↘609 365 |
| 9 | (Stuttgart) Dortmund | ↘600 880 |
| 10 | (Dortmund) Bremen | ↗588 413 |
| 11 | (Bremen) Essen | ↘573 618 |
| 12 | (Essen) Drezden | ↘562 764 |
| 13 | (Dresden) Nyurnberg | ↗531 159 |
| 14 | (Nürnberg) Hannover | ↗522 803 |
(Hannover)
Manba: The World Factbook ma’lumotlariga ko‘ra, Germaniya aholisining milliy tarkibi 2020-yilda quyidagicha: 86,3 % — nemislar, 1,8 % — turklar, 1 % — polyaklar, 1 % — suriyaliklar, 1 % — ruminlar; 8,9 % — boshqa millatlar. Federal yerlardan Brandenburg va Saksoniya da luzitsalik serblar (60 ming kishi), Shlezvig-Golshteyn — ning shimoliy tumanlarida daniyaliklar (50 ming) yashaydi. Mamlakatda 6,75 million chet el fuqarosi bor, ulardan 1,749 millioni — turklar, 930 mingi — sobiq Yugoslaviyarespublikalari fuqarolari, 187,5 mingi esa Rossiya Federatsiyasi fuqarolari, 129 mingi — Ukraina fuqarolari.
1988-yildan boshlab Germaniyaga sobiq sovet davlatlaridan doimiy yashash uchun 2,2 million nemis millatiga mansub ko‘chib keluvchi hamda 220 ming maxsus toifadagi qochoq (shu jumladan ularning oila a’zolari) kelgan. Natijada dunyodagi eng yirik rusiyzabon diasporalardan biri shakllangan.
Germaniyada musulmon aholining soni 3,2—3,6 million kishi deb baholanadi, biroq bu raqam ba’zan bahsga sabab bo‘ladi. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, Germaniyada 4,3 million musulmon doimiy yashaydi, ularning qariyb 63,2 % i turk millatiga mansub.
Germaniya aholisining 2020-yilgi yosh tarkibi: 0–14 yoshdagilar — 12,89 %; 15–64 yoshdagilar — 64,12 %; 65 yosh va undan kattalar — 22,99 %. The World Factbook ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda aholining o‘rtacha yoshi 47,8 yil bo‘lgan (dunyoda 4-o‘rin), shu jumladan erkaklarda — 46,5, ayollarda — 49,1 yil. Erkaklar va ayollar soni nisbati: umumiy aholi bo‘yicha — 0,96 (2020-yil). 2021-yil holatiga kutilayotgan o‘rtacha umr davomiyligi: jami — 81,3 yil; erkaklarda — 78,93; ayollarda — 83,8 yil. 2021-yilda tug‘ilish darajasi har 1000 aholiga 8,63 nafar chaqaloqni tashkil etgan (dunyoda 212-o‘rin). Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti — bir ayolga 1,48 tug‘ilish. Aholining demografik qarishi sababli o‘lim darajasi uzluksiz oshmoqda; 2021-yil holatiga har 1000 aholiga 12,22 o‘lim (dunyoda 13-o‘rin) to‘g‘ri keladi. 2021-yilda Germaniyada sof migratsiya darajasi nisbatan past — har 1000 aholiga 1,58 migrant (dunyoda 54-o‘rin). 2019-yilda ayollarning birinchi tug‘ruqdagi o‘rtacha yoshi 29,8 yil bo‘lgan (taqqoslash uchun, Koreya Respublikasi da, ya’ni dunyodagi eng past umumiy tug‘ilish koeffitsiyentiga ega davlatda, bu ko‘rsatkich 2020-yilda bir ayolga 0,84 ta tug‘ilishni tashkil etgan, birinchi tug‘ruqdagi o‘rtacha yosh esa 2019-yilda 32,2 yil bo‘lgan).
Tillar
Rasmiy adabiy til hamda ish yuritish tili — nemis tili (Hochdeutsch). Shuningdek, nemislar foydalanadilar: quyi,-, o‘rtava yuqori nemis shevalaridan (10 ta asosiy va 50 dan ortiq mahalliy sheva) foydalanadilar. Bu shevalarda qo‘shni davlatlarning chegaradosh tumanlari aholisi ham so‘zlashadi. Shevalar ko‘pincha adabiy tildan ancha farqlanadi va bir-birini tushunishniqiyinlashtiradi. Mamlakatda yerlar chegaralaridagi hududlarga xos so‘zlashuv shakllari ham bor.
Germaniyada tan olingan milliy ozchiliklar tillariga daniya,, friz,, luzitsa tillari (ulardan biri slavyan tillarigamansub bo‘lib, unda luzitsaliklar), so‘zlashadi),lo‘lilar tili, shuningdek,mintaqaviy tillar sifatida, Mintaqaviy tillar yoki ozchilik tillari Yevropa xartiyasiga muvofiq, quyi nemis, daniya,, shimoliy friz,, zaterland friz,, quyi luzitsa, yuqori luzitsa va lo‘lilar tillari.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, Germaniyada rus tilini u yoki bu darajada qariyb 6 million kishi biladi. Ularning 3 milliondan ortig‘i sobiq SSSR mamlakatlaridan ko‘chib kelganlar va ularning avlodlari bo‘lib, asosan Qozog‘iston, Rossiya va Ukraina.
Germaniyada, immigratsiya tufayli,yana quyidagi tillarda so‘zlashadilar: turk tilida (2,1 million kishi), sobiq Yugoslaviya xalqlari tillarida (720 000 kishi) va italyan tilida ham so‘zlashadilar (612 000).
Turmush darajasi
Yashash minimumi — 9168 yevro /yil. Uy-joy uchun eng kam me’yorlar: bir kishi uchun — 45 m², ikki kishi uchun — 60 m², uch kishi uchun — 75 m² va hokazo.
95 % muomala layoqatiga ega mamlakat aholisining sug‘urtalangan qismi tibbiy xizmat va dori-darmon xarajatlari uchun.
2019-yil 1-yanvardan Germaniyada eng kam ish haqi miqdori €oyiga 1557.00 yevro, soatiga €9.19 (soliqlardan oldin). 2020-yil 1-yanvardan eng kam ish haqi oyiga €1584 va soatiga €9.35 (soliqlardan oldin) bo‘lgan. 2017-yilning to‘rtinchi choragida Germaniyada o‘rtacha ish haqi oyiga €3771 (soliqlardan oldin) va €2315 (soliqlardan keyin) ni tashkil etgan.
Migratsiya
Tadqiqotlariga ko‘ra, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, Germaniya immigrantlar uchun jozibadorligi jihatidan AQSHdan keyin dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi.
- Migratsiya haqidagi hisobotga ko‘ra, 2013-yilda Germaniyaga 1993-yildan beri eng ko‘p migrant kelgan.
- 2013-yilda kirib kelgan migrantlar soni 2012-yilga nisbatan 13 % ga, chiqib ketganlar soni esa atigi 12 % ga oshgan. Natijada Germaniyaga kelganlar soni mamlakatni tark etganlardan 429 000 kishiga ko‘p bo‘lgan.
- Germaniyaga kirayotgan migrantlarning 58 % i — Yevropa Ittifoqi fuqarolaridir..
- 1996-yildan buyon asosiy immigrantlar guruhini avvalgidek Polsha.
- Yevropa Ittifoqiga kirgan Bolgariya va Ruminiya 2007-yilda Yevropa Ittifoqiga qo‘shilganidan keyin bu mamlakatlardan keluvchilar soni oshdi.
- Shuningdek, Xorvatiya dan migratsiya ham uning 2013-yil 1-iyulda Yevropa Ittifoqiga kirishidan keyin ko‘paydi.
- Iqtisodiy inqiroz tufayli Yevropa Ittifoqining janubiy davlatlaridan, xususan, Ispaniya va Italiyadan migratsiya kuchaydi..
- 2012-yilga nisbatan boshpana so‘rab berilgan arizalar soni 70 % ga oshdi.
- Yevropa Ittifoqiga kirmaydigan davlatlardan migratsiya ham yuqori darajada qolmoqda.
- Germaniya talabalar uchun jozibador mamlakatdir. 2013-yilda 86 000 kishi Germaniyada o‘qishni boshlagan.
- 2013-yilda oilalarni birlashtirish uchun 44 311 ta viza berilgan.
- Germaniyaning har beshinchi aholisi migratsion kelib chiqishga ega.
Germaniya immigratsiya uchun mashhurligi jihatidan AQSHdan keyin dunyoda ikkinchi o‘rinda. 2016-yilda immigrantlar va ularning bevosita avlodlari (shu jumladan vatanga qaytgan etnik nemislar) 18,6 million kishini yoki aholining 22,5 % ini tashkil etgan. BMT bahosiga ko‘ra, 2019-yilda Germaniyada 13,1 million immigrant va ularning avlodlari, ya’ni aholining 15,7 % i yashagan.
(jami 1.226.493 kishi)
11,0 % — Ruminiyadan
04,9 % — Italiyadan
04,8 % — Bolgariyadan
04,8 % — Vengriyadan
03,6 % — Ispaniyadan
02,8 % — Gretsiyadan
02,7 % — Rossiyadan
02,6 % — AQSHdan
02,3 % — Serbiyadan
44,3 — boshqa davlatlardan
(jami 797.886 kishi)
10,8 % — Ruminiyaga
04,8 % — Bolgariyaga
04,4 % — Vengriyaga
04,2 % — Turkiyaga
04,1 % — AQSHga
03,5 % — Italiyaga
03,4 % — Shveytsariyaga
02,7 % — Serbiyaga
02,5 % — Avstriyaga
44,0 — boshqa davlatlarga
Din

2021-yil 31-dekabr holatiga Germaniyada dinlar xristianlar (49,7 %) dinsizlar (42,0 %) musulmonlar (3,5 %) boshqa dinlar (4,8 %)
Germaniyada cherkov 1919-yildan boshlab konstitutsiyaga muvofiq davlatdan ajratilgan.
Vijdon erkinligi va din erkinligi Germaniya konstitutsiyasida kafolatlangan.
2021-yil 31-dekabr holatiga Germaniya aholisining diniy tarkibi: 49,7 % — xristianlar,, 3,6 % musulmonlar,4,8 % — boshqa dinlarga e’tiqod qiluvchilar, 41,9 % — dinsizlar..
2021-yil 31-dekabr holatiga Germaniya aholisining ko‘pchiligi xristianlar (49,7 %) bo‘lib, katoliklar 26 % ni, lyuteranlar — 23,7 %, va pravoslavlar esa 1,9 % ni, boshqa xristianlar 1,1 % ni tashkil etgan.
Dindorlarning bir qismini musulmonlar (5 % dan 6,9 % gacha), Yahova shohidlari (qariyb 164 000 kishi yoki 0,2 %) hamda yahudiy jamoalari a’zolari (qariyb 100 000 kishi yoki 0,12 %) tashkil qiladi. Germaniya aholisining 40,7 % i dinsiz bo‘lib, ular asosan Berlin yoki Hamburg kabi yirik shaharlar hamda sobiq sharqiy Germaniya — GDR hududida yashaydi (bu hududda 70—80 %).
Germaniyada xristianlik franklardavrida tarqalgan. Germaniyani xristianlashtirgan avliyo sifatida Bonifatsiye’tirof etiladi. U Mayns yepiskopi bo‘lgan hamda hozirgi Germaniyaning katta qismida xristianlikni tarqatgan (u butparastlar qo‘lida 754-yildashahid bo‘lgan). XVI asr boshida Germaniya va Shveytsariya da cherkov Reformatsiyasi boshlangan. Unga Ulrix Svingli va Martin Lyuterta’limotlari asos bo‘lgan. Reformatsiya va unga hamroh diniy urushlar (ulardan eng kattasi O‘ttiz yillik urush 1618—1648 ) natijasida Germaniya katolik va protestant (lyuteran) hududlarga bo‘lindi. Augsburg diniy tinchligi da (1555) mustahkamlangan asosiy tamoyil «cujus regio, ejus religio»(«kimning hokimiyati bo‘lsa, dini ham o‘shaniki») edi. Ya’ni har bir feodalning fuqarolari uning dinini — katolik yoki protestant dinini — qabul qilishi shart edi.
Asosiy qonunning 7-moddasi 3-bandi dinni odatdagi o‘quv fani sifatida o‘rganishni kafolatlaydi. Davlat dars berishni nazorat qilish huquqiga ega bo‘lsa-da, din darslari diniy jamoalar tamoyillariga muvofiq o‘tiladi. 1999-yil 12-dekabrdan Hamburgda qonun amal qiladi: unga ko‘ra (Asosiy qonunning 7-moddasiga muvofiq) din fani majburiy o‘quv fanidir. Bavariyada ham din darslari barcha umumta’lim maktablarida majburiy. Federal yerlar hukumati maktablarda din o‘qitish xarajatlarining 90 % igacha to‘laydi. Din fanidan olingan baholar yuqori sinflarga o‘tishda hisobga olinadi. Maktab o‘quv dasturidagi umumiy soatlarning 7—8 % i xristianlikni o‘rganishga ajratilgan.
Ba’zi federal yerlar, xususan, Baden-Vyurtemberg va Bavariya1970-yilda davlat maktablarida ta’limning xristianlik asosiga tayanishini talab qilgan. Ular o‘z qonunchiligida «Xudodan qo‘rqish» va «yaqinlarga muhabbat» kabi qadriyatlarni ta’limning umumiy maqsadlari sifatida belgilagan. Shuningdek, jamoaviy ibodat joriy etilgan. Shu munosabat bilan Germaniya Federal sudi bir qator qarorlarida davlat umumiy madaniy qadriyatlarga xristianlikning ta’sirini munosib e’tirof etishi lozimligini bildirgan.
Davlat tuzumi

Berlin — poytaxti . Biroq poytaxtni Bonn shahridan Berlinga ko‘chirish shartlari bo‘yicha uzoq muzokaralar davomida Bonn aksariyat federal vazirliklar, shuningdek bir qancha muhim federal idoralarni (masalan, Federal hisob palatasini) o‘z hududida saqlab qolishga erishdi.
Germaniya — demokratik,, ijtimoiy, va huquqiy davlat. U 16 ta federal yerdaniborat. Davlat tuzumi Germaniya Asosiy qonunibilan tartibga solinadi. Boshqaruv shakli bo‘yicha Germaniya parlament respublikasidir.
Germaniya demokratik davlatdir: «Butun davlat hokimiyati xalqdan kelib chiqadi. Xalq uni saylovlar va ovoz berish orqali, shuningdek qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatining maxsus organlari orqali amalga oshiradi».

Davlat boshlig‘i — — federal prezidentbo‘lib, u asosan vakillik vazifalarini bajaradi va federal kanslernitayinlaydi. GFR federal prezidenti quyidagicha qasamyod qiladi: «Men o‘z kuchimni nemis xalqining farovonligiga bag‘ishlashga, uning boyligini oshirishga, uni zarardan himoya qilishga, Asosiy qonun hamda Federatsiya qonunlariga rioya etish va ularni muhofaza qilishga, vazifalarimni vijdonan bajarishga va barchaga adolatli munosabatda bo‘lishga qasamyod qilaman». Istasa, «Xudo menga yordam bersin» degan diniy iborani qo‘shishi mumkin. Federal kansler Germaniya hukumati boshlig‘idir. U Federal hukumatfaoliyatiga rahbarlik qiladi. Shu sababli Germaniyaning boshqaruv shakli ko‘pincha «kansler demokratiyasi» deb ataladi.
Germaniya federativ tuzilishga ega. Bu davlatning siyosiy tizimi ikki darajaga bo‘linganini anglatadi: umumdavlat va xalqaro ahamiyatdagi qarorlar qabul qilinadigan federal daraja hamda federal yerlar masalalari hal etiladigan mintaqaviy daraja. Har bir darajaning o‘z ijro etuvchi,, qonun chiqaruvchi va sud hokimiyati organlari bor. Yerlar Bundesratda turlicha vakillikka ega bo‘lsa-da, huquqiy jihatdan teng maqomga ega. Bu Germaniya federatsiyasining simmetrik ekanini ko‘rsatadi.

Germaniya Bundestagi (parlament) va Bundesrat (federal yerlar vakillik organi) federal darajada qonun loyihalarini muhokama qilish va qonun chiqarish vazifasini bajaradi. Har ikki organda uchdan ikki ovoz bilan konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritishi mumkin.

Federal darajadagi ijro etuvchi hokimiyatni Federal hukumatamalga oshiradi. Unga Germaniya federal kansleri rahbarlik qiladi..
Siyosiy partiyalar
Saylovlarda muvaffaqiyatga erishgan Germaniya siyosiy partiyalari davlat mablag‘i oladi. Bundestagda 12 yil davomida vakillikka ega bo‘lgan har bir partiya qoshida davlat tomonidan to‘liq moliyalashtiriladigan maxsus jamg‘arma tashkil etiladi. Masalan, Masalan, Fridrix Ebert jamg‘armasi Germaniya sotsial-demokratik partiyasi.
So‘llar
- So‘llar — so‘l sotsialistik partiya
- Ittifoq 90/Yashillar — ekologik partiya
So‘l markazchilar
- Germaniya sotsial-demokratik partiyasi — sotsial-demokratik partiya
- Germaniya qaroqchilar partiyasi — qaroqchilar partiyasi
Markazchilar
- Germaniya erkin demokratik partiyasi — liberal partiya
O‘ng markazchilar
- Germaniya xristian-demokratik ittifoqi — konservativ partiya (Bavariya federal yeri uyushmasi — Xristian-sotsial ittifoq)
O‘nglar
- Germaniya uchun alternativa — yevroskeptik o‘ng-konservativ partiya
- Germaniya milliy-demokratik partiyasi — GFRdagi o‘ta o‘ng partiya
Federativ tizim islohoti bosqichlari
Asosiy qonun 1949-yilda qabul qilingach, Germaniya hukumati federativ tizimni takomillashtirishga ko‘p marta uringan. Birinchi keng ko‘lamli islohot kansler K. G. Kizinger boshchiligidagi «katta koalitsiya» (XDI/XSI — GSDP) hukumati davrida, 1966 — 1969-yillardaamalga oshirildi. Islohot natijasida federal yerlar va markaz manfaatlarining o‘zaro bog‘liqligi yangi tus oldi.
Moliya sohasida «hamkorlik federalizmi» tamoyili joriy etildi. Bu keyinchalik GFR tarixining zamonaviy bosqichidagi asosiy bahsli masalalardan biriga aylandi.
Germaniyada kansler Shryoder (1998—2005) hukumati davrida federalizmni keng ko‘lamda konstitutsiyaviy isloh qilish, mamlakatdagi siyosiy jarayonlarni soddalashtirish, ularni aholi uchun oshkora qilish va partiyalarning vaqtinchalik hisob-kitoblariga kamroq bog‘lash maqsadi qo‘yildi. Islohot markaz va yerlar o‘rtasida vakolatlarni qayta taqsimlash, Bundestag va Bundesratning qonunchilik vakolatlarini aniqlashtirish hamda davlat faoliyatini yaxshilashga qaratilgan edi.
Bundesratning majburiy roziligini talab qiladigan qonunlar ulushini 35–40 % gacha kamaytirish rejalashtirildi. Buning uchun barcha yerlarni boshqarish tamoyillariga oid qonunlar Bundesrat bilan kelishish tartibidan chiqarilishi ko‘zda tutilgan. Ya’ni yerlar kelajakda federal ko‘rsatmalarga amal qilishi, landtaglar esa ko‘proq mas’uliyat olishi kerak edi.
Mart oyida 2003-yilda Federalizm masalalari konventi (yer parlamentlari rahbarlari va ulardagi partiya fraksiyalari boshliqlari ishtirokida) federativ tizimni modernizatsiya qilish choralarini o‘z ichiga olgan «Lyubek bayonoti»ni ma’qulladi.
17-oktabr 2003-yilda Federalizm komissiyasi tuzildi. Uning tarkibiga o‘sha paytdagi GSDP bosh kotibi F. Myuntefering, XSI raisi va Bavariya bosh vaziri E. Shtoyber kirgan.
18-noyabr 2005-yilda koalitsiya shartnomasi imzolandi: XDI/XSI va GSDP («Germaniya uchun birgalikda — jasorat va insonparvarlik bilan»). Unda federal yerlar va markaz o‘rtasida vakolat va mas’uliyatni taqsimlash bo‘yicha partiyalarning takliflari belgilangan.
7-iyul 2006-yilda Bundesrat ma’qullagach, islohot kuchga kirdi.
Germaniya konstitutsiyasida (107-modda 2-bandi) «qonun federal yerlarning moliyaviy imkoniyatlaridagi tafovutlarni mutanosib ravishda tenglashtirishni ta’minlashi kerak; bunda jamoalarning moliyaviy imkoniyatlari va ehtiyojlari hisobga olinadi» deb belgilangan. Shu maqsadda mintaqalar budjet ta’minotini tenglashtirish tartibi amal qilgan: «boy» yerlardagi mablag‘ning bir qismi «kambag‘al» yerlarga, ba’zan esa federal budjetdan qo‘shimcha mablag‘lar bilan qayta taqsimlanadi.
Rasmiy jihatdan Germaniya federativ davlat tuzumi ikki darajali: federatsiya yaxlit davlat, yerlar esa uning a’zolari. Ammo amalda federatsiya va yerlar munosabatida norasmiy «uchinchi» daraja — «hamkorlik federalizmi» ham bor. Yerlarning gorizontal o‘zaro muvofiqlashuvi bilan birga federatsiya — yerlar yo‘nalishida vertikal muvofiqlashuv amaliyoti shakllangan: federatsiya yerlar moliyalashtirishida qatnashadi. Vertikal muvofiqlashuv doirasida federatsiya va yerlar vakillaridan komissiyalar tuziladi.
Germaniyada gorizontal va vertikal munosabatlarning asosiy muammolari boy va kambag‘al federal yerlar o‘rtasida moliyaviy mablag‘larni taqsimlash hamda turmush sharoitlarining «teng qiymatliligi» tamoyilini amalga oshirish bilan bog‘liq.
«Gorizontal» tenglashtirish federatsiya va yerlarning umumiy tushumlarini (korporativ va daromad soliqlarini) qayta taqsimlash orqali rivoji sust hududlarga yordam berishga imkon beradi. Bu holat, ayniqsa davlatning «xayriya» rolini kamaytirish tarafdori bo‘lgan liberallar (Erkin demokratik partiya, O. Lambsdorf) tomonidan tanqid qilinadi.
Boshqa partiyalar siyosatchilari ham shunday takliflarni qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, Bavariya bosh vaziri Shtoyber (XSI) mintaqaviylashtirishni kuchaytirishni, Baden-Vyurtemberg bosh vaziri Toyfel (XDI) esa federal yerlar sonini kamaytirish va qonun chiqaruvchi organlarning vakolat muddatini uzaytirishni talab qiladi.
Ularning federalizm islohotiga doir g‘oyalari qisqacha quyidagicha:
- Har bir darajaga alohida soliq vakolatlari berish; barcha yerlarni «mustahkam moliyaviy birliklar» maqomiga o‘tkazish;
- Yerlar budjetlarini «gorizontal tenglashtirish» ko‘lamini kamaytirish;
- Aralash moliyalashtirishni bekor qilish;
- Federatsiyaning qonunchilik vakolatlarini yerlar foydasiga kamaytirish: markaz vakolatlarini mudofaa, huquq-tartibot, inson huquqlari, tashqi siyosat, shuningdek ekologiya, iqtisodiyot va ijtimoiy siyosatni ramkaviy tartibga solish bilan cheklash;
- Veto huquqini sezilarli cheklash — Bundesrat. Yerlarni boshqarishning umumiy tamoyillari Bundesrat majburiy ma’qullashi kerak bo‘lgan qonun loyihalari mavzularidan chiqarildi.
Germaniyada yanada samarali federalizm modelini izlashga uch omil to‘sqinlik qiladi: boy va kambag‘al yerlar o‘rtasidagi ziddiyatlarning kuchayishi, yirik siyosiy partiyalarning raqobatdosh loyihalari va Yevropa federalizmining ehtiyojlari. U markazlashgan boshqaruvli davlatlar (Angliya va Fransiya) hamda federatsiyalar (Germaniya) tajribasini hisobga olishiga to‘g‘ri keladi.
Tashqi siyosat

Germaniyaning tashqi siyosatida G‘arbga yo‘nalgan kansler K. Adenauer (1949—1963) janubiy nemis liberalizmi mafkurachisi K. fon Rottek: ning «Birliksiz erkinlik erkinliksiz birlikdan yaxshiroq»shioriga amal qilgan. Germaniyaning 1949—1963-yillardagi Yevropa siyosati maqsad va vositalarning nisbatiga ko‘ra ikki bosqichga bo‘linadi.
Birinchi bosqichda ( 1949-yildan XX asrning 50-yillari o‘rtalarigacha) Yevropa siyosati G‘arbiy Germaniya iqtisodiyotini tiklash, o‘z qurolli kuchlarini tuzish va dunyo davlatlari e’tirofiga erishishda vosita vazifasini bajargan.
Ikkinchi bosqichda (XX asrning 50-yillari o‘rtalaridan 1963-yilgacha) ichki siyosat tashqi siyosatga xizmat qilgan: Germaniya shunchaki mustaqil emas, balki Yevropadagi yirik davlatga aylanishni ko‘zlagan.
GFRning 1958—63-yillardagi Yevropa harbiy siyosati Fransiya bilan yaqinlashish («Berlin — Parij» o‘qi) va «ko‘p tomonlama yadroviy kuchlar»rejasini rad etishga asoslangan. Ushbu rejani AQSHtaklif etgan. Germaniya — Fransiya hamkorligi shartnomasining imzolanishi ko‘p asrlik qarama-qarshilikka yakun yasadi.
Adenauer Rur sanoatining Petersberg bitimlarida belgilangan xalqaro boshqaruvini kelajakdagi G‘arbiy Yevropa integratsiyasining asosi deb qabul qilgan. 1950-yilda Adenauer R. Shuman ishlab chiqqan Yevropa ko‘mir va po‘lat birlashmasi ni tuzish rejasini qabul qildi. U U. Cherchill taklif qilgan Yevropa mudofaa hamjamiyatini tuzish g‘oyasini ham qo‘llab-quvvatladi.
1952-yil Bonn shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma okkupatsiya maqomini bekor qilib, GFRga davlat suverenitetini berdi.
5-may 1955-yilda kuchga kirdi: Parij kelishuvlari. Ulardan eng muhimi Germaniyaning NATOga a’zo bo‘lishi haqidagi bitim edi. Biroq o‘sha paytda Germaniyaning suvereniteti to‘liq emas edi: xorijiy qo‘shinlar uning hududida qolgan, Germaniya ko‘plab strategik qurol turlariga egalik qilish huquqidan mahrum bo‘lgan.
Yil 1959-yilda — Jenevada to‘rt davlatning konferensiyasi bo‘lib o‘tdi: AQSH,, Buyuk Britaniya,, SSSR va Fransiya. Konferensiya GFR, GDR va G‘arbiy Berlin — uch nemis davlati mavjudligini amalda tan olish bilan yakunlandi.
Germaniya tashqi siyosatining muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri Yevropa Ittifoqidavlatlari integratsiyasini chuqurlashtirishdir. Germaniya Yevropa tuzilmalarini qurish va tashkil etishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Dastlab qo‘shni mamlakatlarning urushdan keyingi Germaniyaga nisbatan qo‘rquvini kamaytirish va sovet okkupatsiyasi o‘rnatgan cheklovlarni keraksiz qilish maqsad qilingan. 1950-yildan Germaniya Yevropa Kengashia’zosi bo‘ldi; shuningdek, 1957-yilda imzoladi Rim shartnomasini. Keyinchalik u Yevropa Ittifoqining asosiga aylandi. Germaniya Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (YIH) va Yevropa atom energiyasi hamjamiyati (Yevratom) tarkibiga kirdi.
Xulosa qilib aytganda, Germaniyaning 1949—63-yillardagi Yevropa siyosati natijasida uning suvereniteti va Yevropaning muhim hamkori sifatidagi maqomi tan olindi.
Yildan 1964-yildan Germaniya «O‘nlik guruhi» a’zosi hisoblanadi.».
Davrida Sovuq urush davrida Germaniyaning tashqi siyosati jiddiy cheklangan edi. Asosiy vazifalardan biri G‘arbiy Germaniya bilan Sharqiy Germaniyani qayta birlashtirish bo‘lgan. Harbiy-siyosiy jihatdan GFR NATObloki bilan chambarchas bog‘langan edi. G‘arbiy Germaniya hududida Amerika yadroviy kallaklari joylashtirilgan.
Hozirgi Germaniya Sharq va G‘arb, shuningdek Skandinaviya hamda O‘rta yer dengizi mintaqalari, G‘arbiy va Sharqiy Yevropa davlatlari o‘rtasidagi muhim bog‘lovchi markaz hisoblanadi.
GDRning GFRga qo‘shilishi bilan GDR hududidan xorijiy qo‘shinlarni joylashtirish uchun tayanch sifatida foydalanish xavfi bartaraf etildi, Germaniyaning yadro quroliqo‘llanadigan nishonga aylanishi hamda «uchinchi davlatlar»ning GDR va GFR ziddiyatlaridan foydalanishi xavfi kamaydi.
Yaqin vaqtgacha Germaniya qurolli kuchlaridan NATOning umumiy javobgarlik hududidan tashqarida foydalanish mumkinligi eng bahsli masalalardan biri edi.
Konstitutsiyaga ko‘ra, Germaniya bosqinchilik urushlarida qatnashishi mumkin emas. Bu cheklov doimiy bahslarga sabab bo‘ladi. Qurolli kuchlar Germaniya va NATO davlatlarining suvereniteti hamda hududiy yaxlitligini himoya qiladi.
Faqat so‘nggi davrlarda Bundesver xalqaro tinchlikni saqlashga qaratilgan turli tadbirlarda qatnasha boshladi. Bu Konstitutsiyaviy sudqaroridan so‘ng mumkin bo‘ldi: sud GFR qurolli kuchlarini BMTtinchlikparvar missiyalarida ishlatishga ruxsat berdi. Har bir holatda Bundestagroziligi talab etiladi; hozirgacha bunday roziliklar faqat muddatli cheklovlar bilan berilgan. Qurol faqat o‘zini himoya qilish uchun qo‘llanilishi mumkin. Turli partiyalarning Konstitutsiyaviy sud qarorini qayta ko‘rish bo‘yicha urinishlari hozircha rad etilgan. Germaniya qo‘shinlari quyidagi mojarolarni hal etishda ishtirok etgan yoki etmoqda:
- 1992 — 1996: Adriatika dengizida harbiy kemalar va razvedka samolyotlari yordamida Yugoslaviyaga qarshi;
- 1993 — 1995: BMT operatsiyasi — BMT kuchlarining Somalidagi UNOSOM II;
- 1999 — hozirgacha: NATOning Yugoslaviyaga qarshi urushi, KFOR;
- 2002 — 2021: NATOning Afg‘onistondagi urushi, ISAF (Afg‘onistondagi Germaniya harbiy kontingenti);
- 2002 — hozirgacha: Enduring Freedom operatsiyasi doirasida Sharqiy Afrika qirg‘oq suvlarida va O‘rta yer dengizida;
- 2003 — hozirgacha: AWACSrazvedka samolyotlarining Iroq havo hududidan o‘tish huquqi bilan Iroqhududini okkupatsiya qilish huquqisiz;
- 2005 — hozirgacha: Sudanda tinchlikni saqlash Sudan operatsiyasi doirasida UNMIS;
- 2006 — 2008: Yevropa Ittifoqining qurolli missiyasida qatnashish — Kongoda;
- 2006 — hozirgacha: Livan qirg‘oq suvlarida qurol kontrabandasi ning oldini olish (missiya UNIFIL);
- 2008 — hozirgacha: Somali qirg‘oq suvlarida ATLANTA operatsiyasi doirasida patrullik qilish (qaroqchilikka qarshi kurash);
- 2012 — hozirgacha: NATOning Turkiya — Suriya chegarasini zenit komplekslari yordamida himoya qilish missiyasi, «Patriot».
2022-yil 25-oktabrda New York Times Germaniyaning Ukrainadagi mojaro bo‘yicha nisbatan mo‘tadil pozitsiyasi va energiya siyosatidagi bir tomonlama qarorlari tufayli Yevropa Ittifoqi davlatlari orasida yakkalanib qolganini yozdi. Nashrga ko‘ra, Germaniya va Fransiyaning qo‘shma konferensiyasi energetika, qurol xaridlari, Yevropa umumiy qarzi va Ukraina masalalaridagi keskin kelishmovchiliklar sabab 2022-yil oktabridan 2023-yil yanvariga ko‘chirilgan. Berlin ofisining direktori Yana Pulerin bahosiga ko‘ra, Yevropa xalqaro munosabatlar kengashiGermaniya jamoaviy manfaatlardan ko‘ra o‘z manfaatlarini ustun qo‘ya boshlagan. U Polsha va Boltiqbo‘yi mamlakatlaribilan, Ukrainaga nisbatan qat’iyroq pozitsiyani yoqlaydigan davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarni keskin deb baholagan.
Qurolli kuchlar
Germaniya NATOning eng faol a’zolaridan biri. O‘z harbiy ishlanmalari mavjud va barcha tinchlikparvar operatsiyalarda (Afg‘oniston,, Serbiya,, Makedoniya,, Kosovo, Somali va boshqalarda) alyansni katta harbiy kontingent bilan ta’minlaydi. Nemis qo‘shinlari, shuningdek, BMT ning Markaziy va G‘arbiy Afrikadagi ko‘p millatli kuchlari tarkibida ham xizmat qilgan.
Yildan 2000-yildan Bundesverning xorijdagi operatsiyalari mamlakat budjetiga har yili taxminan 1,5 milliard yevroga tushadi.
10-noyabrda 2004 Germaniya mudofaa vaziri Peter Shtruk qurolli kuchlarni isloh qilish rejalarini e’lon qildi. Rejaga ko‘ra, Bundesver qismlariga xizmat ko‘rsatadigan harbiy va fuqarolik xodimlari soni uchdan birga qisqartiriladi (35 ming harbiy xizmatchi va 49 ming fuqaro xodim ishdan bo‘shatiladi), Germaniyadagi 105 ta doimiy harbiy garnizon tugatiladi.
Qisqartirish bilan birga armiyaga shaxsiy tarkibni jalb qilish tizimi va uni qo‘llashning asosiy tamoyillari ham isloh qilindi. 1-iyuldan 2011-yilda Germaniyada majburiy harbiy xizmatga chaqiruv to‘xtatildi. Shunday qilib, Bundesver to‘liq professional armiyaga o‘tdi..
Armiyani qo‘llash tamoyillari islohoti Bundesver tayanch punktlarini 600 tadan 400 tagacha kamaytirishni anglatadi. Avvalo, bu mamlakatdagi quruqlik qo‘shinlari bazalariga taalluqli. Mudofaa vazirligi Germaniya hududida og‘ir qurollangan qismlarni saqlashni maqsadga muvofiq deb bilmaydi. Bundesverning ehtimoliy operatsiya hududi endi butun dunyo ekani bois, harbiy bazalarni NATO ga a’zo bo‘lgan Sharqiy Yevropadavlatlarida joylashtirish to‘g‘riroq deb topildi. NATOning asosiy zarba beruvchi guruhlari tez orada shu yerlarga ko‘chirilishi ko‘zda tutilgan.

Bunda atamalar ham o‘zgarmoqda: «harbiy bazalar» o‘rniga «tezkor joylashtirish tayanch punktlari» va «xavfsizlik sohasidagi hamkorlik zonalari» tashkil etilishi nazarda tutiladi. Ular «qurolli kuchlarni terrorchilar va dushman davlatlarga qarshi tezkor joylashtirish» uchun asos bo‘ladi.
2010-yilgacha amalga oshirilgan islohot natijasida Germaniya qo‘shinlari 3 turga bo‘lindi:
- Germaniyada joylashgan asosiy kuchlar (170 ming kishi): boshqaruv, ta’minot va orqa xizmat bo‘linmalari;
- tezkor javob beruvchi kuchlar (55 ming kishi) bo‘lib, dunyoning istalgan nuqtasida jangovar harakat olib borishga mo‘ljallangan;
- tinchlikparvar kontingent (90 ming kishi).
Yana 10 ming harbiy xizmatchi favqulodda zaxira kuchlarini tashkil etadi va Bundesver bosh inspektoriga bevosita bo‘ysunadi. Uch korpusning har biriga quruqlik qo‘shinlari,, harbiy-havo kuchlari,, harbiy-dengiz kuchlari,, birlashgan ta’minot kuchlari va tibbiy-sanitariya xizmati bo‘linmalari.
Yuqoridagi o‘zgarishlar tufayli bundan buyon armiya uchun og‘ir zirhli texnika va artilleriya tizimlari xarid qilinmaydi. Bu tezkor kuchlarning harakatchanligiga qo‘yilgan yuqori talablar bilan bog‘liq. Shu bilan birga, Germaniya 180 ta ko‘p maqsadli Eurofighter Typhoon.
Kuch tuzilmalari muvofiqlashtiruvchi organi — Federal xavfsizlik kengashi (Bundessicherheitsrat). U kansler, kansler devonxonasi rahbari, tashqi ishlar, ichki ishlar, mudofaa, moliya, iqtisodiyot va adliya vazirlaridan iborat.
Huquqiy tizim
- Konstitutsiyaviy nazorat organi — Federal konstitutsiyaviy sud (nemischa Bundesverfassungsgericht, BVerfG); federal yerlarning konstitutsiyaviy nazorat organlari — konstitutsiyaviy adliya sudlari (Verfassungsgerichtshof) (Tyuringiya, Shimoliy Reyn — Vestfaliya, Reynland-Pfals,, Saar,Saksoniya, Bavariya, Berlin), yer konstitutsiyaviy sudlari (Landesverfassungsgericht) (Saksoniya-Anhalt, Shlezvig-Golshteyn, Meklenburg — Old Pomeraniya), davlat adliya sudlari (Staatsgerichtshof) (Baden-Vyurtemberg, Bremen, Hessen, Quyi Saksoniya), konstitutsiyaviy sudlar (Verfassungsgericht) (Brandenburg, Hamburg).
- Jinoyat va fuqarolik ishlari bo‘yicha oliy sud instansiyasi — Federal oliy sud (nemischa Bundesgerichtshof, BGH) — Karlsrueda. Bir pog‘ona pastda oliy yer sudlari (nemischa Oberlandesgericht, undan keyin yer sudlari nemischa nemischa Oberlandesgericht va sud tizimining eng quyi bo‘g‘ini — uchastka sudlari(nemischa Amtsgericht).
- Ma’muriy adliyaning oliy sud instansiyasi — Federal ma’muriy sud (nemischa Bundesverwaltungsgericht, BVerwG) — Leypsigda. Ma’muriy ishlar bo‘yicha apellyatsiya sudlari — oliy ma’muriy sudlar (Oberverwaltungsgericht); Baden-Vyurtemberg, Bavariya va Hessenda — ma’muriy adliya sudlari (Verwaltungsgerichtshof); birinchi instansiya ma’muriy sudlari — ma’muriy sudlar (Verwaltungsgerichte).
- Mehnat nizolari bo‘yicha oliy sud instansiyasi — Federal mehnat sudi (nemischa Bundesarbeitsgericht, BAG); apellyatsiya sudlari — yer mehnat sudlari (Landesarbeitsgericht); birinchi instansiya sudlari — mehnat sudlari (Arbeitsgerichte).
- Ijtimoiy adliyaning oliy sud instansiyasi — Federal ijtimoiy sud (nemischa Bundessozialgericht, BSG); ijtimoiy adliya bo‘yicha apellyatsiya sudlari — yer ijtimoiy sudlari (Landessozialgericht) (har bir yerda bittadan, istisno: Brandenburg va Berlin, shuningdek Quyi Saksoniya va Bremen umumiy yer ijtimoiy sudiga ega); birinchi instansiya ijtimoiy sudlari — ijtimoiy sudlar (Sozialgerichte).
- Moliya ishlari bo‘yicha oliy sud instansiyasi — Federal moliya sudi (nemischa Bundesfinanzhof, BFH) — Myunxenda; yer moliya sudlari — moliya sudlari (Finanzgericht).
- Mualliflik huquqi ishlari uchun ham sud mavjud — Federal patent sudi (Bundespatentgericht); xizmat intizomi ishlari sudi — Shimoliy intizom sudi (Truppendienstgericht Nord).
- Sud ishlarining asosiy qismi federal yerlar vakolatiga kiradi. Federal sudlar asosan ishlarni qayta ko‘rib chiqadi va yer sudlari qarorlarining rasmiy qonuniyligini tekshiradi.
- Prokurorlik nazorati organlari — Germaniya Oliy sudi huzuridagi bosh prokuror (nemischa Generalbundesanwalt beim Bundesgerichtshof, GBA), federal yerlar bosh prokurorlari va yer sudlari prokurorlari.
Har bir federal yerning o‘z konstitutsiyasi mavjud.
Iqtisodiyot

Germaniyada yirik foydali qazilmazaxiralari yo‘q. Markaziy Yevropa mintaqasiga ham xos bo‘lgan bu holatdan noyob istisno — toshko‘mir (Rur havzasi) va qo‘ng‘ir ko‘mirdir.
Germaniya iqtisodiyoti asosan sanoat ishlab chiqarishi va xizmatlar sohasiga ixtisoslashgan..
Iqtisodiyotning asosini (turli yillarda 70—78 %, 2011-yilda) xizmatlar sohasi, 23—28 % ini ishlab chiqarish tashkil etadi. Germaniya eksportining muhim qismini tashkil qiladigan tovarlar, mashinalar va turli uskunalar ishlab chiqarish ham rivojlangan. Agrar sohaning YAIMdagi ulushi 0,5—1,5 %, bandlikdagi ulushi ham shunga yaqin.
Yalpi ichki mahsulot (YAIM) miqdori 2,811 trillion dollar (xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha) bo‘lgan Germaniya 2009-yilda dunyoda beshinchi o‘rinda turardi (AQSH, Xitoy, Yaponiya va Hindistondan keyin). Bundan tashqari, GFR eksport hajmi bo‘yicha dunyo yetakchilaridan. Inson taraqqiyoti indeksiga ko‘ra, turmush darajasi bo‘yicha mamlakat dunyoda 6-o‘rinda. Inson taraqqiyoti indeksi.
- Germaniyaning jahon YAIMidagi ulushi — 3,968 %
- Germaniyaning Yevropa Ittifoqi davlatlari YAIMidagi ulushi — qariyb 30 %
- Aholi jon boshiga YAIM — taxminan 40 ming dollar
- 2006-yilgi davlat budjeti taqchilligi — 1,7 %
- 2010-yilgi davlat budjeti taqchilligi — 4,2 %
- 2011-yilgi davlat budjeti taqchilligi — 0,8 %
- 2012-yilgi davlat budjeti profitsiti — 0,1 %
- 2013-yilgi davlat budjeti profitsiti — 300 million yevro
- Germaniyada davlat xarajatlari YAIMning 50 % igacha yetadi.
- Germaniyada kichik va o‘rta biznes korxonalariga ish o‘rinlarining qariyb 70 % i va ishlab chiqarilgan YAIMning 57 % i to‘g‘ri keladi.
- Umumiy YAIMda sanoatning ulushi 38 %, qishloq xo‘jaligi — 2 %, xizmatlar sohasi — 60 %.
- Yashirin iqtisodiyot YAIMning taxminan 15 % iga teng.
1994-yilda mamlakat iqtisodiyoti ko‘chmas mulk savdogari Yurgen Shnayderning firibgarligitufayli qattiq larzaga keldi: uning qurilish korporatsiyasi ulkan qarzlarini to‘lay olmay qoldi.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2011-yilda Germaniyada o‘rtacha ishsizlar soni 3,0 million kishini (mehnatga layoqatli aholining 7 % ini) tashkil etgan.
Qishloq xo‘jaligi

Germaniyada yuqori unumli qishloq xo‘jaligimavjud. Qishloq xo‘jaligi, don va chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishda u faqat Fransiyadan ortda qoladi, sut ishlab chiqarishda esa Yevropa Ittifoqida[manba 171 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Germaniya asosan kichik oilaviy fermalarmamlakatidir. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish samaradorligi Yevropa Ittifoqidagi o‘rtacha darajadan ancha yuqori. Biroq GFR makkajo‘xori va qandlavlagi.
ning o‘rtacha hosildorligi bo‘yicha ortda qoladi. Agrosanoat majmuasida qishloq xo‘jaligi ikkinchi darajali rol o‘ynaydi.
Chorvachilik
Qishloq xo‘jaligi tovar mahsulotlarining qariyb 70 % ini chorvachilik.
Qoramolchilik — Germaniyada chorvachilikning asosiy tarmog‘i bo‘lib, u qishloq xo‘jaligi tovar mahsulotlarining 2/5 qismidan ko‘prog‘ini beradi; asosiy ulush sut (qariyb 1⁄4). Ahamiyati bo‘yicha ikkinchi o‘rinni cho‘chqachilikegallaydi. Mamlakatning sut va mol go‘shti bilan o‘zini ta’minlash darajasi muntazam 100 % dan oshadi, cho‘chqa go‘shti bo‘yicha esa 4/5 dan kam.[manba 171 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Sut-go‘sht yo‘nalishidagi qoramolchilik namligi yuqori, o‘tloq va yaylovlarga boy dengizbo‘yi, Alp va Alpoldi hududlariga, shuningdek, shahar aglomeratsiyalari atrofiga xos. Qishning ancha sovuqligi tufayli molni og‘ilxonada saqlash ko‘p uchraydi. Cho‘chqachilik hamma joyda, ayniqsa chetdan yem olib kelinadigan portlarga yaqin hududlar, qandlavlagi, kartoshka va yem-xashak ildizmevalari yetishtiriladigan mintaqalarda rivojlangan.
Broyler yetishtirish, tuxum, buzoq go‘shti ishlab chiqarish va cho‘chqachilik yirik chorvachilik xo‘jaliklarida jamlangan bo‘lib, ularning joylashuvi tabiiy omillarga kam bog‘liq.
Ekin yetishtirish
Umumiy don yetishtirish hajmida Yevropa Ittifoqining 1/5 qismidan sal ko‘prog‘i Germaniyaga to‘g‘ri keladi, ammo u, ayniqsa, javdar (jami hosilning 3/4 qismi), suli (qariyb 2/5) va arpa (yarmidan ko‘prog‘i) yetishtirish bilan ajralib turadi. 1⁄4. Bug‘doy ekiladigan maydonlar qandlavlagi yetishtiriladigan hududlarga ko‘p jihatdan mos keladi.[manba 171 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Oziq-ovqat ekinlariga qaraganda yem-xashak ekinlari ancha ko‘p yetishtiriladi, chunki katta miqdorda yem donlari, ayniqsa makkajo‘xori import qilinadi. Shunga qaramay, Germaniya 2012-yilda bug‘doy eksporti bo‘yicha dunyoda yettinchi o‘rinda bo‘lgan (6,2 million tonna).[manba 171 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Yem-xashak uchun yetishtiriladigan donli ekinlar orasida arpaeng katta ahamiyatga ega; bahorgi arpaning ayrim navlari maxsus pivoishlab chiqarish uchun yetishtiriladi. Pivo Germaniyada milliy ichimlik hisoblanadi (aholi jon boshiga yiliga qariyb 145 l). Dunyodagi eng katta hudud xmel yetishtirish bilan mashhur Xallertau Bavariyada.
Yem-xashak ildizmevalari (yem lavlagisi va boshqalar), makkajo‘xori ning yashil yem va silos uchun, beda, sebarga va boshqa yem o‘tlarini yetishtirish muhim. Moyli ekinlar orasida rapseng katta ahamiyatga ega; uning ekin maydoni kungaboqarnikidan 10 baravardan ortiq.
Tabiiy tuproq unumdorligi yuqori joylarda asosiy ekinlar bug‘doy, arpa, makkajo‘xori va qandlavlagidir. Unumdorligi pastroq Shimoliy Germaniya pasttekisligi va o‘rta balandlikdagi tog‘larning tuproqlarida an’anaviy ravishda javdar, suli, kartoshka va tabiiy yem-xashak ekinlari yetishtirilgan. Texnologik yangiliklar Germaniya dehqonchiligini sezilarli o‘zgartirdi. Hozir texnika bilan ishlov berish va mineral o‘g‘itlashga mos «yengil tuproqlar» ko‘proq qadrlanadi. Masalan, makkajo‘xori endi Shimoliy Germaniya pasttekisligida ham keng ekilib, kartoshkani siqib chiqarmoqda.
Germaniya janubi-g‘arbidagi daryo vodiylari, tog‘ oralig‘i botiqlari va pasttekisliklarning iliq iqlimi tamaki va sabzavotlarkabi ekinlarni yetishtirishga mos. Sabzavotlar Hamburgdan quyi Elba botqoqliklari hamda Berlindan janubdagi Shprevald hududida ham yetishtiriladi. Mevali daraxt plantatsiyalari ayniqsa Janubiy Germaniya tog‘ yonbag‘irlarida, Hamburg yaqinidagi quyi Elbada, Potsdam atrofidagi Havel ko‘llari hududida va Halle yaqinida ko‘p. Bog‘lari bilan Yuqori Reyn, Mayn, Nekkar va Quyi Elba vodiylari mashhur.
Uzumchilik bozor mahsuloti hajmi bo‘yicha mevachilik va sabzavotchilikni birgalikda olgandan ham ustun turadi. Uzumzorlar asosan Reyn, Mozel va Janubiy Germaniyaning boshqa daryo vodiylarida, shuningdek Drezden yaqinidagi Elba vodiysida joylashgan.
Sanoat

Sanoatning asosiy tarmoqlari: mashinasozlik,elektrotexnika, kimyo, avtomobilsozlik va kemasozlik, toshko‘mir sanoati.
Germaniyaning tasdiqlangan qo‘ng‘ir ko‘mir zaxiralari 40,5 milliard tonnani tashkil etgan. Zaxiralar asosan Shimoliy Reyn — Vestfaliya, Brandenburg va Saksoniya federal yerlarida to‘plangan.
| Yil | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Jami
(mln tonna) |
182,3 | 188,6 | 196,2 | 190,6 | 185,8 | 184,3 |
| Toshko‘mir
(mln tonna) |
12,9 | 12,1 | 10,8 | 7,6 | 7,6 | 6,2 |
| Qo‘ng‘ir ko‘mir
(mln tonna) |
169,4 | 176,5 | 185,4 | 183,0 | 178,2 | 178,1 |
Turizm

Infratuzilma tarmoqlari
Energetika
2002-yilda Germaniya Yevropa dagi eng yirik elektr energiyasi iste’molchisi (512,9 teravatt-soat) edi. Hukumat siyosati qayta tiklanmaydigan manbalarni asrash va qayta tiklanadigan manbalar, jumladan quyosh, shamol energiyasi,, biomassa,, gidroenergetika hamda geotermal energiyadan foydalanishni ko‘zda tutadi. Energiya tejovchi texnologiyalar ham rivojlantirilmoqda. Germaniya hukumati 2050-yilgacha elektr energiyasiga ehtiyojning yarmini qayta tiklanuvchi manbalar hisobidan qoplashni rejalashtirmoqda.
Germaniyada elektr energiyasi ishlab chiqarishda asosiy energiya manbalari nisbati: 2018-yil: 40,4 % — qayta tiklanuvchi energiya manbalari (shamol energetikasi — 20,4 %, gidroenergetika — 3,1 %, bioenergetika — 8,3 %, quyosh energetikasi — 8,4 %), 24,1 % — qo‘ng‘ir ko‘mir, 13,5 % — toshko‘mir, 13,3 % — yadro energiyasi, 7,7 % — gaz.
2000-yilda Germaniya hukumati va atom sanoati barcha atom elektr stansiyalarini 2021-yilgacha foydalanishdan chiqarishni e’lon qildi.
2010-yilda hukumat avvalgi kabinetning 2021-yilgacha mamlakat atom elektr stansiyalarini yopish rejasidan voz kechib, AES lar faoliyatini 2030-yillargacha uzaytirishga qaror qildi.
«Don Kixotga xos energetika siyosati tufayli Germaniyada uy xo‘jaliklarining elektr to‘lovi Yevropa o‘rtacha ko‘rsatkichidan 40 % yuqori», — deb yozganThe Economistjurnali 2013-yil iyunida. Germaniyaning eng yirik energetika kompaniyasi EON direktorlar kengashi a’zosi Leonard Birnbaum 2014-yil yanvarida Germaniya fuqarolarining elektr energiyasiga xarajatlari «xavotirli darajada yuqori» ekanini bildirgan.
Transport


Mamlakat transport tizimining asosini temiryo‘llartashkil etadi. Ular yiliga qariyb 2 milliard yo‘lovchini tashiydi. Temiryo‘llar uzunligi 39 ming km dan ortiq. Ayrim yo‘llar yuqori tezlikdagi Intercity-Express.
Bundan tashqari, 2024-yilda qariyb 200 million nemis yo‘lovchisi samolyotdaparvoz qilgan. Germaniyadagi eng yirik aviakompaniyalar — Lufthansa, Condor Airlines va Eurowings, shuningdek, TUIflybo‘lib, uning parvozlari asosan sayyohlikmaqsadlariga xizmat qiladi. Germaniyaning eng yirik aeroportlari — Frankfurt-Mayn aeroporti, Myunxen aeroporti va Berlin-Brandenburg aeroporti.
Yil boshidagi holatga ko‘ra, 2003-yilda Germaniyada 53 million avtomobil (shu jumladan yengil avtomobillar) ro‘yxatga olingan edi. Barcha turdagi avtomobil yo‘llari uzunligi 230 ming km dan ortiq, avtobanlar esa qariyb 12 ming km ni tashkil etadi.
Germaniyaning savdo flotida 2200 ta zamonaviy dengiz kemasi mavjud.
Mudofaa
Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi 2022-yil 24-fevralda Germaniyaning mudofaa siyosatini tubdan o‘zgartirdi. 27-fevralda parlamentning favqulodda majlisida Germaniya kansleri Olaf Shols qo‘shimcha 113 milliard AQSH dollari ajratilishini e’lon qildi; bu mablag‘ Bundesverehtiyojlari uchun mo‘ljallangan. Shuningdek, u Germaniya Ukrainaga bevosita qurol yetkazib berishni boshlashini bildirdi. Kuzatuvchilarning ta’kidlashicha, Vladimir Putin NATO ko‘p yillar davomida intilgan natijaga — Germaniyaning mudofaa xarajatlarini sezilarli darajada oshirishga erishgan.
Ijtimoiy siyosat
Ijtimoiy siyosat turli aholi qatlamlari o‘rtasidagi tengsizlikni imkon qadar kamaytirishga qaratilgan. Bunga badavlat fuqarolardan olinadigan soliqlarni oshirish va kam ta’minlanganlar o‘rtasida boyliklarni qayta taqsimlash orqali erishiladi.
Bir qator qonunlar mamlakatdagi har bir insonning mustaqilligini qo‘llab-quvvatlash va unga o‘z hayotini mustaqil tashkil etish imkonini berishga qaratilgan.
Davlatning eng ustuvor maqsadi — insonning tashabbuslariga yordam berish va uni qo‘llab-quvvatlash hamda ijtimoiy farovonlikka erishishini ta’minlash.
Kasbiy birdamlik tamoyili
Tashkil etiladigan sug‘urta jamg‘armalarituziladi. Ularga «sug‘urta tamoyili»ga muvofiq ish haqidan badallar o‘tkaziladi. Tizim ijtimoiy himoya darajasini mehnat faoliyatining muvaffaqiyati va davomiyligi bilan chambarchas bog‘laydi. Ushbu model turli mehnat faoliyati uchun farqlanadigan ijtimoiy sug‘urta nafaqalarini rivojlantirishni nazarda tutadi. Sotsial-demokratik modeldan farqli ravishda korporativ model jamiyatning har bir a’zosi o‘z taqdiri va yaqinlarining holati uchun shaxsan javobgar bo‘lishi tamoyiliga tayanadi. Shu bois o‘zini himoya qilish va o‘z ehtiyojini ta’minlash katta ahamiyatga ega.
Qayta taqsimlash tamoyili
Bu tamoyil kam ta’minlangan qatlamning kichik qismiga nisbatan qo‘llanadi. Ijtimoiy yordam avvalgi badallardan qat’i nazar ko‘rsatiladi va davlat budjetiga tushgan soliqlar hisobidan moliyalashtiriladi. Bunday yordam olish huquqi davlat oldida alohida xizmat ko‘rsatgan shaxslarga, masalan davlat xizmatchilari yoki urush qurbonlariga tegishli.
Yordam ko‘rsatish tamoyili
Bu tamoyil ijtimoiy himoya tizimining ajralmas qismi, chunki oldingi tamoyillar barcha sug‘urta xavflarini hisobga olmaydi. Unga ko‘ra, mustaqil ravishda moddiy ahvolini yaxshilash imkoniyati yo‘q bo‘lgan har bir muhtoj shaxs zarur miqdorda ijtimoiy yordam olishi mumkin.
Kasaba uyushmalari
Yevropadagi ijtimoiy sheriklik modellaridan biri bo‘lgan Germaniya modeli eng muvaffaqiyatli va barqaror modellardan hisoblanadi. Germaniyada ijtimoiy sheriklik tizimining shakllanishi XIX asroxirida boshlangan. Mamlakatda ijtimoiy sheriklarning hamkorlik an’analari, nizolarni ziddiyatsiz hal qilish tajribasi va yuqori fuqarolik ongi muhim rol o‘ynaydi. XX asr o‘rtalariga kelib ishsizlikdan sug‘urtalash, ish bilan ta’minlashga ko‘maklashish davlat choralari, kasaba uyushmalari va ish beruvchilar uyushmalari o‘rtasidagi muzokaralar mexanizmi (tarif avtonomiyasi) va boshqa jihatlarni birlashtirgan tizim shakllandi.
«Germaniya» modeli ko‘p sonli tarmoq kelishuvlarini tuzishga asoslanadi va korxona darajasidagi muzokaralarni deyarli chetga suradi.Asosiy qonunga ko‘ra, «Germaniya Federativ Respublikasi demokratik va ijtimoiy davlatdir» hamda tegishli qonunlarni qabul qilish orqali davlat ijtimoiy-mehnat munosabatlarining umumiy shartlarini katta darajada belgilaydi.
Shunday qilib, davlat nizolarni hal qilish uchun zarur sharoitlarni yaratadi va jamoaviy shartnomalarni kasaba uyushmalariga a’zo bo‘lmagan xodimlarga ham qonuniy tatbiq etadi.
Germaniyaning mehnat qonunchiligi ham rivojlangan. Mamlakatdagi kasaba uyushmalarining o‘ziga xos jihati shuki, korxonalarda boshlang‘ich kasaba uyushmasi tashkiloti emas, balki kasaba uyushmasi vakili bor. Vakil korxonaning ishlab chiqarish kengashiga kiradi. Kengash ma’muriyat va kasaba uyushmalari o‘rtasida aloqalarni yo‘lga qo‘yadi. Ish beruvchi va xodim munosabatlarida kengash hech bir tomon tarafini ololmaydi, ish tashlash uyushtira olmaydi; u korxonaning umumiy manfaatlarini himoya qilishga mo‘ljallangan. Bunday ishlab chiqarish kengashlari iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida mavjud.
Germaniyada biror kasaba uyushmasiga a’zo ishchilarning 85 % i Germaniya kasaba uyushmalari birlashmasi.
Germaniya kasaba uyushmalari birlashmasi — 1949-yilda tuzilgan, Germaniyaning eng yirik (6,6 million a’zo) va nufuzli kasaba uyushmasi tashkiloti.
Birlashma xususiy va davlat sektoridagi ishchilar, xizmatchilar hamda mansabdor shaxslarning manfaatlarini himoya qiladi. U sakkizta tarmoq kasaba uyushmasidan iborat:
- «Qurilish — qishloq xo‘jaligi — ekologiya» sanoat kasaba uyushmasi (IG Bauen-Agrar-Umwelt);
- «Konchilik — kimyo sanoati — energetika» sanoat kasaba uyushmasi (IG Bergbau, Chemie,Energie);
- «Ta’lim va fan» kasaba uyushmasi (Gewerkschaft Erziehung und Wissenschaft);
- «IG Metall» sanoat kasaba uyushmasi (IG Metall);
- «Oziq-ovqat — tansiq taomlar — restoranlar» kasaba uyushmasi (Gewerkschaft Nahrung-Genuss-Gaststätten);
- Politsiya kasaba uyushmasi (Gewerkschaft der Polizei);
- Temiryo‘lchilar kasaba uyushmasi TRANSNET
- Xizmatlar sohasi xodimlarining birlashgan kasaba uyushmasi (Verdi)
Germaniya kasaba uyushmalari birlashmasi dasturida ijtimoiy birdamlik g‘oyasiga amal qiladi: ish o‘rinlari va daromadlarni adolatli taqsimlash, ijtimoiy subsidiyalar, imtiyozlar, jamg‘arma fondlarini rivojlantirish, ishsizlikka qarshi kurash va kelib chiqishi, teri rangi hamda jinsidan qat’i nazar teng imkoniyatlarni yoqlaydi. Birlashma a’zolarining 31,9 % i ayollardir.
Iqtisodiyotda birlashma shakllangan ijtimoiy tuzilmalar manfaatiga mos ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti konsepsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi.
Birlashma Yevropa kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, Erkin kasaba uyushmalari xalqaro konfederatsiyasi va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti huzuridagi maslahat qo‘mitasi a’zosidir. U Germaniya kasaba uyushmalari harakatining Yevropa Ittifoqi, BMT, XVJ, JST va XMTdagi vakilidir.
Uning shiori — «Ijtimoiy davlatni islohotlar orqali saqlash». Boshqa ustuvor yo‘nalishlar: infratuzilma va kommunal xizmatlarning davlat sektorini rivojlantirish, yuqori turmush sifatini saqlash. Birlashma fikricha, bunda davlatning faol ishtiroki muhim: davlat aralashuvi ijtimoiy tartib va adolat kafolatidir.
Birlashma umumiy xususiylashtirish va tartibga solishni bekor qilishga qarshi, bozorlarni tartibga solish mas’uliyatini kasaba uyushmalari va davlat o‘rtasida qayta taqsimlashga chaqiradi. Fuqarolar yuqori daromadli sohalarni xususiy qo‘llarga sotishda davlat yo‘l qo‘ygan xatolar uchun tovon to‘lamasligi uchun xususiylashtirishni cheklash zarur.
Davlat sektori ekologiya masalalarini hal qilishi, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda me’yorlar belgilashi ham kerak.
Mahalliy o‘zini o‘zi boshqaruvning fuqarolar siyosatda ishtirok etish shakli sifatidagi roli alohida ta’kidlanadi. Daromadi past aholining imkoniyatlarini hisobga olgan arzon uy-joy bozorini yaratish davlat «ijtimoiy qurilishi»ning asosiy vazifalaridan biridir.
Ijtimoiy siyosatning asosiy vazifalari:
- Ish bilan ta’minlanish imkoniyatlarini kafolatlash
- Qashshoqlik va u bilan bog‘liq ijtimoiy yakkalanishning oldini olish
- Nogironligi bo‘lgan shaxslarni jamiyatga qo‘shish, ularning ijtimoiy va kasbiy yakkalanishining oldini olish
- Arzon va hamma uchun ochiq sog‘liqni saqlashni rivojlantirish, oila va maktab ta’limini qo‘llab-quvvatlash.
- Keksalarni himoya qilish, ijtimoiy sug‘urta jamg‘armalari tizimini rivojlantirish, ijtimoiy to‘lovlarni oshirish (federal pensiya subsidiyalarini ko‘paytirish), imtiyozlar, jamg‘arma fondlari va ishsizlikka qarshi kurash.
Germaniya davlat xizmatchilari va tarif ittifoqi
«Yaqinlik — bizning kuchimiz», deydi Germaniya davlat xizmatchilari ittifoqi. DBB davlat va xususiy sektor xodimlarining ish haqi tariflari va siyosiy manfaatlarini himoya qiladi. Uyushmada 1,25 milliondan ortiq a’zo bor. Uni yana 39 ta kasaba uyushmasi va 16 ta davlat tashkiloti qo‘llab-quvvatlaydi.
Kasaba uyushmasining so‘nggi dasturi «Kelajak muammolari — imkoniyatlar yaratish» deb nomlanadi. DBB «Insonlar birinchi o‘rinda» deya ta’kidlaydi va ish o‘rinlari qisqartirilishiga qarshi kurashishga chaqiradi. Uyushma o‘zini islohotchilar birlashmasi deb biladi: «Islohotlar — xarajatni tejash orqali emas... Eng avvalo, inson huquqlari. Har bir shaxs muhim». DBB ham teng imkoniyatlarni, ayniqsa gender tenglikni qo‘llaydi (masalan, uyushmada 320 000 ayol va 16—27 yoshdagi 150 000 yoshlar bor).
DBB davlat moliyalashtirishidagi kutilayotgan taqchillikdan xavotirda.
2003-yilda Leypsigda o‘tgan DBB ittifoqi kongressida «XXI asrning islohotchi modeli» dasturi taqdim etilgan. Unda davlat boshqaruvini uzoq muddatli, fuqarolarga qulay tarzda qayta tashkil qilish takliflari berilgan.
DBB «yangi martaba modeli»ni taklif qiladi:
- Ta’limi va tajribasiga qarab har kim munosib lavozimni egallashi mumkin
- Moslashuvchan ish jadvali
- Ish haqi va ish vaqtiga oid mehnat qonunchiligi islohoti
- «Ish soatini ko‘paytiramiz, davlat bayramlaridan voz kechamiz» kabi shiorlarga qarshi chiqish
- Ishchilar va xizmatchilar uchun ish o‘rinlarini saqlash
- Mamlakatdagi iqtisodiy vaziyatga mos ravishda aholi daromadlarini himoya qilish
- G‘arbiy Germaniya yerlaridagi mehnat sharoitlarini Sharqiy Germaniya yerlariga yoyish (yuqori ish haqi, ijtimoiy kafolatlar, qat’iy belgilangan ish haftasi va boshqalar)
- Xodimlar mehnatini samaradorlik va muvaffaqiyatga xizmat qiladigan lavozim qonunchiligiga muvofiq tashkil etish
- Mehnat unumdorligiga mos haq to‘lash
- Butun mamlakatda ish haqini oshirish va keng qamrovli mehnat shartnomalari bo‘yicha muzokaralarda mustaqillik
- Ishga qabul qilingan xodimlarni samarali va insonparvar boshqarish.
Kasaba uyushmasi Yevropa Ittifoqi bilan mehnat qonunchiligi bo‘yicha yaqindan hamkorlik qiladi. 1991-yilda DBB Yevropa kasaba uyushmalari konfederatsiyasi (8 million a’zo)ni tuzishda qatnashgan.
Germaniya xristian kasaba uyushmalari birlashmasi
Bu uyushma dindor xodimlar va mansabdor shaxslarning manfaatlarini himoya qiladi. Germaniya xristian kasaba uyushmalari birlashmasi (CGB) GFRdagi uchinchi yirik kasaba uyushmalari birlashmasidir. Uning tarkibida temiryo‘l, mehmonxona biznesi va qishloq xo‘jaligi kabi turli sohalarda 16 ta mustaqil tarif muzokara tashkiloti ishlaydi. CGB mehnat hayotida xristian qadriyatlarini qo‘llashni yoqlaydi. Dasturida u o‘zini mustaqil kasaba uyushmalarining ixtiyoriy birlashmasi deb ta’kidlaydi.
CGBning asosiy ustuvor yo‘nalishlari:
- Mehnat, iqtisodiyot, davlat hayoti va jamiyatda xristian-ijtimoiy qadriyatlarni amalga oshirish
- Ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarni himoya qilish, jamiyat birligini ta’minlash.
- Asosiy qonunga muvofiq uyushmalarga birlashish erkinligi (ishchilar o‘z manfaatlarini himoya qiladigan istalgan vakilni tanlay oladi)
- Yevropa va GFRda kasaba uyushmalari xilma-xilligini rag‘batlantirish
- Inson huquqlari va erkinliklari — huquqiy davlatning asosiy qadriyati; ekstremizmning barcha turlariga qarshi chiqish
Uyushma raqobatli iqtisodiyot afzalliklarini ijtimoiy mas’uliyat bilan uyg‘unlashtirgan ijtimoiy bozor iqtisodiyotini rivojlantirishni ham yoqlaydi. CGB ishchi va ish beruvchilar o‘rtasida ijtimoiy sheriklikni rivojlantirishga chaqiradi. Shaxsiy mehnat unumdorligi ishni adolatli baholash asosidir. Mehnatga layoqati cheklangan insonlarga alohida e’tibor berish lozim.
Xristian qadriyatlari nuqtayi nazaridan yakshanba xristian turmush tarzining muhim asosi sifatida dam olish kuni bo‘lib qolishi kerak.
CGB davlatning tarif avtonomiyasiga minimal aralashuvini yoqlaydi. Xristian-ijtimoiy tarif siyosatining vazifasi — ishchilarning ijtimoiy ishlab chiqarishda adolatli ishtirokini ta’minlash.
Oila jamiyatning asosidir; oila institutini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ijtimoiy siyosatni faollashtirish kerak.
Ish o‘rinlarini saqlash va yaratish CGBning tarif siyosatini belgilaydi. CGB siyosiy ish tashlashni ishchilar manfaatini himoya qilish vositasi sifatida rad etadi va xodimlarning korxona boshqaruvida qatnashish huquqlarini hamda «har bir ijtimoiy guruhga uning to‘lov qobiliyatiga mos yuk tushiradigan» adolatli soliq tizimini himoya qiladi.
Yevropa Hamjamiyatining kengayishi GFR oldiga, ayniqsa iqtisodiy va ijtimoiy siyosatda katta vazifalar qo‘ymoqda. CGB a’zo davlatlarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, Yevropa Ittifoqining barcha mamlakatlarida turmush sharoitlarini tenglashtirishni yoqlaydi.
Xizmatlar sohasi xodimlarining birlashgan kasaba uyushmasi
Uning 2 milliondan ortiq a’zosi bor. Yollanma xodimlar vakillik tashkiloti 2001-yilda beshta alohida kasaba uyushmasining birlashishi orqali vujudga kelgan. Ular moliyaviy xizmatlar, kommunal xizmatlar, logistika, savdo va ommaviy axborot vositalari sohalariga mansub edi.
13 ta tarmoq bo‘limi va keng tarmoq tashkilotlaridan iborat.
Mahalliy o‘zini o‘zi boshqaruv uyushmalari
- Germaniya shaharlar va jamoalar ittifoqi (Deutscher Städte- und Gemeindebund), 1973-yilda quyidagi tashkilotlar birlashishi natijasida tuzilgan: Nemis jamoalari kongressi (Deutscher Gemeindetag) va Nemis shaharlari ittifoqi (Deutschen Städtebund)
- Germaniya shaharlari kongressi (Deutscher Städtetag)
- Germaniya qishloq tumanlari kongressi (Deutscher Landkreistag)
- Bavariya okruglari kongressi (Bayerischer Bezirketag)
Sog‘liqni saqlash

1991-yildagi birlashuvdan keyin GDR da odatdagi poliklinikalar yopilib, shifokorlarning shaxsiy qabulxonalari shakliga o‘tkazildi. Davlat sog‘liqni saqlash organlari tabiiy ofatlar va halokatlardan tashqari sog‘liqni saqlash sohasida deyarli rol o‘ynamaydi. Statsionar davolovchi barcha universitet kasalxonalari (klinikalar) davlat tasarrufida qoldi. Moliyalashtirish uchun Germaniya kasalxonalari sug‘urta kompaniyalari bilan shartnoma tuzadi va soliq tushumlari hisobidan davlat investitsiya subsidiyalarini oladi. Shu tariqa ikki tomonlama moliyalashtirish vujudga keladi; u shifokor qabulxonalarini moliyalashtirishdan to‘liq alohida. Sog‘liqni saqlash qonunchiligidagi ko‘plab islohotlar qimmat infratuzilmani (masalan, tibbiy uskunalar xaridini) ikki marta moliyalashtirish xavfini oldini olishga qaratilgan.
Ta’lim
Madaniyat

Germaniya madaniyati bugungi Germaniya Federativ Respublikasining madaniyatini ham, 1871-yilda birlashishidan oldin hozirgi Germaniya tarkibiga kirgan xalqlar va hududlarning madaniyatini ham qamrab oladi: Prussiya, Bavariya, Saksoniya va boshqalar. Nemis (german) madaniyati miloddan avvalgi V asrdan ma’lum.
Hozirgi Germaniya madaniy xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Madaniy hayot va madaniy boyliklar bir yoki bir nechta shaharda markazlashmagan, balki butun mamlakat bo‘ylab tarqalgan: mashhur Berlin, Myunxen, Veymar, Drezden yoki Kyoln bilan bir qatorda Rotenburg-ob-der-Tauber, Naumburg, Bayroyt, Tselle, Vittenberg, Shlezvig kabi uncha mashhur bo‘lmagan, ammo madaniy jihatdan ahamiyatli ko‘plab kichik shaharlar ham bor. 1999-yilda 4570 ta muzey hisobga olingan va ularning soni ortib bormoqda. Muzeylarga yiliga qariyb 100 mln marta tashrif buyuriladi. Eng mashhur muzeylar qatoriga Drezden rasmlar galereyasi, Myunxendagi Eski va Yangi pinakotekalar, Myunxendagi Nemis muzeyi, Berlindagi Tarix muzeyi va boshqa ko‘plab muzeylar kiradi. Shuningdek, saroy-muzeylar (eng mashhuri — Potsdamdagi Sansusi) hamda qal’a-muzeylar ham ko‘p.
Adabiyot
Eng muhim romanlar orasida V. Kyoppenning «O‘tlar orasidagi kabutarlar» (1951), H. Byollning (1954), A. Shmidtning «Tosh yurak» (1956) romanlari. 1960-yillarning 2-yarmidan eksperimental adabiyot faollashdi. Konkret she’riyat vakillari (F. Mon, H. Hayzenbyuttel, E. Gomringer) so‘zning belgi va o‘yin xususiyatlarini ta’kidlashdi. GFR adabiyotshunosligining yetakchi yo‘nalishi — 1960-yillardan rivojlangan retseptiv tanqid (V. Izer, H. R. Yauss).
Sport

Germaniyada jismoniy tarbiya va sport ancha yaxshi rivojlangan. Germaniya Olimpiya sport konfederatsiyasi (DOSB) ma’lumotlariga ko‘ra, 2009-yilda Germaniya aholisining qariyb 25—30 % i (24—27 million kishi) turli sport tashkilotlariga a’zo bo‘lgan. Mamlakatda sport bilan shug‘ullanuvchilar soni har yili 5—6 % ga oshmoqda.
Germaniya futbol terma jamoasi dunyodagi eng kuchli va muvaffaqiyatli jamoalardan biri: uning hisobida 12 ta medal jahon chempionatlarida (4 ta oltin, 4 ta kumush va 4 ta bronza), 8 ta medal Yevropa chempionatlarida (3 ta oltin, 3 ta kumush va 2 ta bronza) hamda 2 ta medal Konfederatsiyalar kubogida (1 ta oltin va 1 ta bronza) qo‘lga kiritilgan.
Germaniyada katta tennisham juda ommabop. Ushbu sport turining nemis vakillari Boris Bekker va Shteffi Graf jahonda katta shuhrat qozongan. Graf hozirgacha tarixda Oltin Katta dubulg‘aniqo‘lga kiritgan yagona tennischi ayoldir. Bundan tashqari, u dunyoning eng kuchli tennischisi maqomini eng uzoq vaqt saqlagan va 2000-yilda Germaniyada asr sportchisi deb e’tirof etilgan.
Germaniyada avtomobil sportiham kam ommalashmagan. Nemis poygachisi va Formula-1 ishtirokchisi Mixael Shumaxer tarixda birinchi bo‘lib yetti karra jahon chempioni bo‘lgan va sayyoradagi eng muvaffaqiyatli hamda mashhur poygachilardan biri hisoblanadi.
Biatlon ham Germaniyada yaxshi tanilgan. Ushbu sport turidagi Germaniya vakili Magdalena Noyner ikki karra Olimpiya chempioni, uch karra Jahon kubogi sohibi va dunyodagi yagona o‘n ikki karra biatlon bo‘yicha jahon chempionidir.
Bayramlar
Germaniyada davlat va diniy bayramlarbor. Ayrim bayramlar butun mamlakat bo‘ylab, boshqalari esa faqat ayrim federal yerlar, mintaqalar yoki hatto alohida shaharlarda (Augsburger Friedensfest) dam olish kuni hisoblanadi.
Ayrim muhim sanalar so‘zning bevosita ma’nosida bayram bo‘lmasa-da, nemis tarixidagi muhim voqealar bilan bog‘liq.
| Ruscha nomi | Mahalliy nomi | Sana | BW | BY | BE | BB | HB | HH | HE | MV | NI | NW | RP | SL | SN | ST | SH | TH |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yangi yil | Neujahr | 1-yanvar | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Xudoning zohir bo‘lishi (uch donishmand bayrami) | Heilige Drei Könige | 6-yanvar | X | X | X | |||||||||||||
| Muqaddas juma | Karfreitag | o‘zgaruvchan | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Pasxa | Ostern | o‘zgaruvchan | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Birinchi may | Tag der Arbeit | 1-may | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Iso Masihning osmonga ko‘tarilishi | Christi Himmelfahrt | o‘zgaruvchan | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Uchlik bayrami — Muqaddas Ruh kuni | Pfingstmontag | o‘zgaruvchan | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Iso Masih tanasi bayrami | Fronleichnam | o‘zgaruvchan | X | X | X | X | X | X | 1) | 2) | ||||||||
| Augsburg sulhi | Augsburger Friedensfest | 8-avgust | 3) | |||||||||||||||
| Bibi Maryamning osmonga ko‘tarilishi | Mariä Himmelfahrt | 15-avgust | 5) | X | ||||||||||||||
| Birlik kuni | Tag der Deutschen Einheit | 3-oktabr | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Reformatsiya kuni | Reformationstag | 31-oktabr | X | X | X | X | X | |||||||||||
| Barcha avliyolar kuni | Allerheiligen | 1-noyabr | X | X | X | X | X | |||||||||||
| Tavba va ibodat kuni | Buß- und Bettag | o‘zgaruvchan | 4) | |||||||||||||||
| Rojdestvo 1-kuni | 1. Weihnachtstag | 25-dekabr | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Rojdestvo 2-kuni | 2. Weihnachtstag | 26-dekabr | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X |
Ko‘plab bayramlar qadimiy urf-odatlar va diniy marosimlarga borib taqaladigan uzoq tarixga ega. Bir qator bayramlar kalendarlarda dam olish kuni sifatida belgilangan. Butun Germaniya miqyosidagi bayramlarga Yangi yil (1-yanvar); Pasxa; Mehnat kuni (1-may); Iso Masihning osmonga ko‘tarilishi; Muqaddas Uchlik kuni; Germaniya birligi kuni (3-oktabr); Avliyo Nikolay kuni (6-dekabr, nemischa Nikolaustag); Rojdestvo (25-26-dekabr). Bundan tashqari, har bir federal yer va tegishli vakolatlarga ega ma’muriy birlik mahalliy bayramlarni ham belgilashi mumkin, masalan, Rozenmontag ( Dyusseldorf, Kyoln, Mayns, Nyurnbergshaharlarida), Xudoning zohir bo‘lishi bayrami, Reformatsiya kuni va boshqalar.
- Karnavallar va xalq sayillari

Ommaviy axborot vositalari
Matbuot
Germaniya gazeta bozori umummilliy gazetalarning kamligi va mahalliy matbuotningyaxshi rivojlanganligi bilan ajralib turadi. Buning sababi shundaki, Germaniyaning hozirgi media manzarasi urushdan keyingi yillarga borib taqaladi: g‘arbiy ittifoqchilar natsistlar Germaniyasidagi barcha OAVni yopib, o‘zlarining axborot vositalari tizimini tuza boshlagan va tabiiy ravishda o‘z okkupatsiya zonalari ichidagi nashrlarni rivojlantirishga e’tibor qaratgan. Shu sababli Germaniyada umummilliy gazetalar nisbatan kam va ularning aksariyati 1949-yildankeyin, ya’ni G‘arbiy Germaniyaning rasmiy okkupatsiya maqomi tugab, GFRtashkil etilganidan keyin paydo bo‘lgan. Germaniya matbuotini shartli ravishda uch toifaga ajratish mumkin:
- umummilliy gazetalar (mamlakatning butun hududida tarqatiladigan nashrlar);
- mintaqalararo gazetalar (überregionale Zeitungen) — bir nechta mintaqada, ammo butun mamlakat bo‘ylab emas, tarqatiladigan nashrlar;
- mahalliy matbuot — bitta mintaqa, tuman, shahar va boshqa hududlarda tarqatiladigan gazetalar.
Televideniye va radioeshittirish
Radioeshittirish 1923-yildan olib boriladi. 1923—1926-yillarda uni xususiy kompaniyalar, 1926—1933-yillarda Reyx pochta vazirligi va federal yerlar ishtirokidagi aksiyadorlik hamda mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, shuningdek Reyx pochta vazirligi nazoratidagi Reyx radioeshittirish jamiyatiamalga oshirgan. 1933—1934-yillarda radioeshittirishni Reyx radioeshittirish jamiyati nazoratidagi mas’uliyati cheklangan jamiyatlar hamda jamiyatning o‘zi, 1934—1945-yillarda Reyx radioeshittirish jamiyati, 1945—1948-yillarda okkupatsiya harbiy ma’muriyatlarining radiostansiyalari, 1948—1962-yillarda federal yerlarning davlat muassasalari, 1962—1984-yillarda ular bilan birga «Nemis radiosi» federal davlat muassasasi, 1984—1994-yillarda federal yerlar davlat muassasalari, «Nemis radiosi» federal davlat muassasasi va xususiy radiokompaniyalar, 1994-yildan esa federal yerlar davlat muassasalari, «Doychlandradio» davlat korporatsiyasi va xususiy radiokompaniyalar olib bormoqda. Sharqiy federal yerlarda 1948—1991-yillarda radioeshittirish markaziy davlat muassasalari tomonidan amalga oshirilgan.
Germaniyada teleko‘rsatuvlar 1936-yildan uzatiladi. 1936—1945-yillarda teleeshittirish Reyx radioeshittirish jamiyati, 1952—1963-yillarda federal yerlarning davlat muassasalari, 1963—1984-yillarda federal yerlar davlat muassasalari va «Ikkinchi Germaniya televideniyesi» federal davlat muassasasi, 1984-yildan esa federal yerlar davlat muassasalari, «Ikkinchi Germaniya televideniyesi» federal davlat muassasasi hamda xususiy telekompaniyalar tomonidan amalga oshirilgan. Sharqiy federal yerlarda 1952—1991-yillarda teleeshittirish markaziy davlat muassasasi — «GDR televideniyesi».
Adabiyotlar
- S. Voropayev. Uchinchi reyx ensiklopediyasi. — Moskva: «Lokid—Mif», 1996. — ISBN 5-320-00069-3.
- Germaniya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Germaniya tarixi. O‘quv qo‘llanma. 3 jildda. 2-nashr. B. Bonvech va Yu. V. Galaktionov umumiy tahriri ostida. Moskva, 2008.
Havolalar
- Germaniya haqidagi havolalar katalogi — Curlie (dmoz)
- www.deutschland.de (ruscha) — zamonaviy Germaniya haqidagi ko‘p tilli portal
- Germaniya xaritalari to‘plami (ruscha)
Germaniyaning panoramali fotosuratlari Google Maps KMZ ( KMZ belgilari fayli, Google Earth)- Germaniyaga oid BBC News (inglizcha)
Vikimedia ombori: Atlas: Германия
- Germaniya : [arxivlangan 2021-yil 31-avgust] // Sakkizlik yo‘l — Germanlar. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2006. — B. 686—748. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 6). — ISBN 5-85270-335-4.