| Osiyo | |
|---|---|
| Hududi | 44 579 000 km² |
| Aholi | 4 688 928 431 (2021) kishi |
| Zichlik | 150 kishi/km² |
| Aholisining nomlanishi | osiyoliklar |
| Oʻz ichiga oladi | 48 ta (+4 ta qisman tan olingan) davlat |
| Qaram hududlar | Roʻyxat
|
| Tan olinmagan hududlar | |
| Tillar | Osiyo tillari |
| Vaqt mintaqalari | dan UTC+2 gacha UTC+12 |
| Internet domenlari | .asia |
| Eng yirik shaharlar | qarang: Osiyoning milliondan ortiq aholisi bor shaharlari roʻyxati: |
Osiyo — maydoni, aholisi va aholi zichligi jihatidan eng katta qitʼa qismi . U Yevropa bilan birgalikda materik Yevrosiyoni tashkil etib, uning umumiy maydonining 83 % dan ortigʻini egallaydi. Maydoni (orollari bilan birga) qariyb 44,5 mln km². Aholi soni boʻyicha Osiyo boshqa barcha qitʼa qismlarining jami aholisidan koʻp. 2025-yil aprel oyi oxirida Osiyo aholisi 4,79 mlrd kishini tashkil etib, bu taxminan 58,3 % — Yer aholisining shu qitʼada yashovchi ulushi edi. Hozirda Osiyo dunyodagi eng katta rivojlanayotgan mintaqa hisoblanadi.
Etimologiya
Xettlar davrida Kichik Osiyo ning shimoli-gʻarbida Assuva podsholigi joylashgan (lavhalarda shu nomda qayd etilgan). Hozirgi qarashlarga koʻra, bu shimoli-gʻarbiy Turkiyada joylashgan, xettlar davlatiga boʻysungan, ammo bir necha bor qoʻzgʻolon koʻtargan bir necha oʻn davlat konfederatsiyasi edi. Xettlarning podshoh Tudxaliya II boshchiligida Assuva ustidan qozongan gʻalabasi keyinchalik podshoh Tudxaliya IVyilnomalarida qayd etilgan. Yunon eposida bu podsholik Asiyismli, troyaliklarning ittifoqchisi boʻlgan podshoh timsolida gavdalantirilgan.
Yunon mifologiyasida Asiya ismini okeanida, yaʼni Prometeyning rafiqasi ham olgan. Rivoyatlarga koʻra, qitʼa qismining nomi shu ism bilan bogʻlangan. Gerodot davriga kelib butun qitʼa qismining Asiya (Osiyo) deb atalishi yunonlarda umumqabul qilingan edi.
Joylashuvi va chegaralari
Materik Osiyosi asosan sharqiy va shimoliy yarimsharlarda joylashgan. Afrika bilan Osiyo Suvaysh boʻyniorqali tutashgan, Shimoliy Amerika dan esa uni tor Bering boʻgʻoziajratib turadi. Janubiy yarimshar da Malay arxipelagiorollari toʻliq yoki qisman joylashgan, Gʻarbiy yarimsharda — Chukotka yarimoroli.
Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara

Bu qitʼa qismlari oʻrtasidagi chegaraning dastlabki taʼriflari Qadimgi Yunonistondavriga borib taqaladi. Ehtimol, butun dunyoni Yevropa va Osiyoga birinchi boʻlib ajratgan olim qadimgi yunon geografi Miletlik Gekateyboʻlgan: u oʻzining «Yer tavsifi» asarida ular orasidagi chegarani Fasis (hozirgi Rioni Gruziya) va Oʻrta dengizorqali oʻtkazgan. Yevropa va Osiyo chegarasi masalasiga qadimgi yunon olimlari, jumladan Gerodot(dunyoni uch qismga — Yevropa, Osiyo va Liviyaga ajratgan), Fukidid, Isokrat, Polibiy («Umumiy tarix» asarida chegarani Tanais (Don)), Strabon («Geografiya» asarida ham Tanaisni chegara deb olgan) ham murojaat qilgan. Qadimgi Rim yozuvchisi Katta Pliniy esa ikki qitʼa qismi chegaralari sifatida quyidagilarni koʻrsatgan: Pont va Kaspiy orasidagi boʻyin (Kavkaz togʻlari), Kimmeriya Bosfori (Kerch boʻgʻozi) hamda Meotidani (Azov dengizi).
XVIII asrgacha Yevropa va Osiyo chegarasining Azov dengizi va Don boʻylab oʻtishi shubha ostiga olinmagan. Bu qarash bir qator asarlarda tasdiqlangan: Kozma Indikoplov (VI asr), Marcin Belskiy (1550-yil), Gerard Merkator (XVII asr), Mixail Lomonosov (XVIII asr). Biroq oʻsha davrda ham muqobil qarashlar boʻlgan. Masalan, oʻrta asr arab manbalarida Yevropaning sharqiy chegarasi Itil (Volga) va Kama daryolari deb hisoblangan.
XVIII asrga kelib muqobil qarashlar koʻpaydi. Fransuz kartografi Giyom Delil Yevropaning sharqiy chegarasini Obdaryosi boʻylab belgilagan, Rossiya xizmatidagi nemis sayyohi Iogann Georg Gmelin va fransuz geografi Jan Jak Elize Reklyu esa Yeniseyboʻylab oʻtkazgan. 1730-yilda shved olimi Filipp Iogann Stralenberg ning «Yevropa va Osiyoning shimoliy va sharqiy qismlari» kitobida chegarani Ural togʻlarisuvayirgʻichi, Janubiy Uraldan keyin esa Umumiy Sirtva Samara, hamda Volga daryolari boʻylab Kamishingacha , soʻng Donboʻylab oʻtkazish gʻoyasi ilk bor taklif qilingan. Biroq chegarani Ural orqali belgilash masalasida Stralenbergning birinchiligiga rus olimi Vasiliy Nikitich Tatishcheveʼtiroz bildirgan: uning soʻzlariga koʻra, u bu gʻoyani 1720-yildayoq taklif etgan. 1745-yilda «Rossiya leksikoni»da u shunday yozgan:
Chegarani Vaygach tor boʻgʻozidan Buyuk Belbogʻ va Yoyiq boʻylab pastga, Kaspiy dengizi orqali Kuma daryosi yoki Tavr togʻlarigacha oʻtkazish ancha toʻgʻri va tabiiyroqdir.
Keyinchalik Osiyo va Yevropa oʻrtasidagi Ural boʻylab oʻtadigan chegara F. A. Polunin (1773), S. I. Pleshcheyev (1793), I. P. Falk (1824), G. Ye. Shchurovskiy (1841) ilmiy ishlarida aks etdi. Biroq sharqiy chegaraning janubi-sharqiy qismida taklif qilingan chegaralar ancha farqlangan: P. S. Pallas (1773) chegarani Ural daryosining oʻrta oqimi dan Umumiy Sirtning janubiy yonbagʻirlari, Volga, Yergeni va Manichdaryosi vodiysi orqali oʻtkazib, butun Kaspiyboʻyi pasttekisligi ni Osiyoga kiritgan; G. F. Miller (1750) va F. A. Polunin (1773) — Don, Volga, Kama, Belaya daryolari va Ural tizmasi boʻylab; S. I. Pleshcheyev (1793) va I. F. Gakman (1787) chegarani Emba daryosi boʻylab oʻtkazgan..

XIX –XX asrlarda chegara masalasi yanada rivojlandi. 1850-yilda nemis olimi A. Gumboldt Yevropa Osiyoning bir qismi ekanini, shu sabab ular oʻrtasida chegara yoʻqligini taʼkidlagan. Fransuz geografi Pyer Guru[fransuzcha] esa «Osiyo» (1956) kitobida «Yevropa — Osiyo yarimoroli, Osiyo esa sunʼiy tushunchadir…» degan; U. Parker esa «Yevropa: qanchalik uzoq?» (1960) kitobida Yevropa va Osiyo degan ikki materik yoʻqligini, yagona Yevrosiyo mavjudligini aytgan.
Sovet ilm-fanida Yevropa va Osiyo chegarasi masalasi 1950–1960-yillarda SSSR Geografiya jamiyatining Moskva filiali faoliyati doirasida rivojlandi. Bu mavzudagi muhim ishlar mualliflari Yu. K. Yefremov (1958), V. I. Prokayev (1960) va E. M. Murzayev (1963).
Yu. K. Yefremov 1958-yilda Geografiya jamiyatining SSSRMoskva filiali maktab va tabiiy geografiya boʻlimi yigʻilishidagi maʼruzasida Osiyo va Yevropa chegaralari madaniy-tarixiy xususiyatga ega, shuning uchun tabiiy chegara yoʻqligini; Uralham, Kavkaz ham ikki qitʼa qismi oʻrtasida chegara boʻla olmasligini aytgan. Natijada yigʻilishda barcha sovet darsliklariga kiritilgan quyidagi tavsiya qabul qilingan:
Yevropa va Osiyo chegarasini Ural va Mugʻojarning sharqiy etaklari, soʻngra Emba daryosi, Kaspiy dengizining shimoliy qirgʻogʻi, Kuma–Manich botigʻi va Kerch boʻgʻozi boʻylab oʻtkazish, Azov dengizini Yevropa tarkibida qoldirish tavsiya etilsin.
Bu qaror V. I. Prokayev (1960) tomonidan tanqid qilingan. Uning fikricha, tavsiya tabiiy-geografik yaxlitlik tamoyiliga mos kelmagan. Bu tamoyilga koʻra, chegara butunlay Yevropada joylashgan Ural oʻlkasining sharqiy chegarasi va Osiyoga kiritilgan Turon oʻlkasining shimoli-gʻarbiy chegarasi boʻylab, Kaspiyboʻyi pasttekisligibilan birga oʻtishi kerak. Shunga qaramay, V. I. Prokayev bu tavsifni Osiyo va Yevropa chegarasi deb hisoblamagan, chunki u mavjud anʼanaga — Ural togʻlari suvayirgʻichi, Ural daryosi, Katta Kavkaz suvayirgʻichi va Kerch boʻgʻozi boʻylab oʻtkaziladigan chegaraga zid edi.
Sovet olimi E. M. Murzayev (1963) ham bu masalani oʻrgangan. U antropologik, tarixiy, tilshunoslik va etnografik chegaralar asosida ikki qitʼa qismi oʻrtasida aniq chegara oʻtkazib boʻlmasligini taʼkidlab, ikki asosiy variantni taklif qilgan.
- Birinchi variant siyosiy-maʼmuriy chegaralarga asoslanadi. Unga koʻra, Osiyo va Yevropa chegarasi SSSR bilan Turkiya va Eron (hozirgi Gruziya, Armaniston va Ozarbayjon), Kaspiy dengiziorqali oʻtadi; bu yerda dengiz Yevropa va Osiyoni ajratadi. Soʻng chegara Rossiya Federatsiyasi bilan Qozogʻiston oʻrtasida Chelyabinsk viloyatigacha boradi. Chelyabinsk, Sverdlovsk, Tyumen viloyatlari, Xanti-Mansi va Yamal-Nenets avtonom okruglari. Kara dengizi bu variantga koʻra butunlay Osiyoga, Novaya Zemlya arxipelagi esa Yevropaga kiradi.
- Ikkinchi variant tabiiy-geografik chegaralarga asoslanadi. U «Kavkaz — Kaspiy — Ural daryosi — Ural tizmasi» formulasiga tayanadi.
Yana kam uchraydigan variantga koʻra, chegara Araksdaryosi boʻylab oʻtadi, bunda Ozarbayjon va Gruziya hududlarining katta qismi hamda Armaniston (qitʼa qismlari chegarasi Turkiya chegarasi orqali oʻtkazilsa) shartli ravishda Yevropaga kiritiladi.
Hozirgi davrda Osiyo va Yevropa oʻrtasidagi chegara bahsli. Rossiya geografik manbalarida chegara Yevropa bilan odatda Ural togʻlarining sharqiy etaklari, Mugʻojar togʻlari, Emba daryosi, keyin Kaspiy dengizi, Kuma va Manich (Kuma–Manich botigʻi), Dondaryosining quyilish joyi, Azov dengizi , Kerch boʻgʻozi, Qora dengiz, Bosfor, Marmar dengizi hamda Dardanell boʻgʻozi boʻylab oʻtkaziladi.
Rossiyada statistik-iqtisodiy hisob-kitoblarda Osiyo va Yevropa chegarasi quyidagi hududlarning sharqiy maʼmuriy chegaralari boʻylab oʻtadi: Arxangelsk viloyati, Komi Respublikasi, Sverdlovsk va Chelyabinsk viloyatlari , keyin Rossiya bilan Qozogʻistonoʻrtasidagi davlat chegarasi, shuningdek, Dogʻiston, Stavropol va Krasnodar oʻlkasining shimoliy maʼmuriy chegaralari orqali oʻtadi.
Osiyo va Afrika oʻrtasidagi chegara

Osiyo va Afrika oʻrtasidagi chegarani aniqlashga dastlabki urinishlar Qadimgi Yunonistondavriga borib taqaladi. Anʼanaga koʻra, chegara Nildaryosi boʻylab oʻtkazilgan. Biroq Gerodot miloddan avvalgi V asr da Misr hududini Osiyo va Afrika qismlariga ajratishga qarshi chiqib, chegarani Misrning gʻarbiy chegarasi orqali belgilagan va uni toʻliq Osiyoga kiritgan. Strabon esa chegarani Qizil dengiz va Bardavil koʻli quyilish joyi oʻrtasidagi Sinay yarimorolida, Oʻrta dengizga tutashgan boʻyin boʻylab belgilagan.
Qadimgi Rim va Oʻrta asrlar davrlarida ayrim olimlar chegarani Suvaysh boʻyniboʻylab oʻtkazgan boʻlsalar-da, aksariyat olimlar Nil daryosi yoki Misrning gʻarbiy chegarasini chegara deb bilishda davom etgan.
Hozirgi davrda Osiyo va Afrika chegarasi Suvaysh boʻyni yoki Suvaysh kanaliboʻylab oʻtkaziladi. Natijada Misrning Sinay yarimorolida joylashgan qismi Osiyoga, qolgan qismi esa Afrikaga kiradi.
Geografiya
| Maydoni: | 43 475 mln km² (orollari bilan birga) |
| Orollar maydoni: | 2001 ming km² |
| Dengiz sathidan oʻrtacha balandligi: | 960 metr |
| Dengiz sathidan eng katta balandligi: | 8848 metr ( Jomolungma) |
| Dengiz sathidan eng past nuqtasi: | −405 metr ( Oʻlik dengiz) |
| Eng shimoliy nuqtasi: | |
| — materikda: — orollarda: |
Chelyuskin burni 77° 43' sh. k. 104° 18' shq. u. Arkticheskiy burni 81° 16' sh. k. 95° 41' shq. u. |
| Eng janubiy nuqtasi: | |
| — materikda: — orollarda: |
Piay burni 1° 16' sh. k. 103° 30' shq. u. oroli Pamana 11° 00' j. k. 122° 52' shq. u. |
| Eng gʻarbiy nuqtasi: | Baba burni 39° 29' sh. k. 26° 04' shq. u. |
| Eng sharqiy nuqtasi: | |
| — materikda: — orollarda: |
Dejnyov burni 66° 05' sh. k. 169° 40' gʻ. u. Ratmanov oroli 65° 48' sh. k. 169° 00' gʻ. u. |
| Shaharlar, Osiyoning geografik markazi: |
yaqinida joylashgan: Qizil, Ulaangom, Abakan |
Osiyo sohillarini Shimoliy Muz, Hind va Tinch okeanlari, shuningdek gʻarbda Atlantika okeanining ichki dengizlari (Azov, Qora, Marmar, Egey, Oʻrta) yuvib turadi. Shu bilan birga, ichki oqimning katta hududlari — Kaspiy va Orol dengizlari, Balxash koʻli va boshqa havzalar bor. Baykal koʻlidagi chuchuk suv hajmi dunyoning barcha boshqa koʻllaridan koʻp; muzliklar hisobga olinmaganda, jahon chuchuk suv zaxiralarining 20 % i Baykalda toʻplangan. Oʻlik dengiz dunyodagi eng chuqur tektonik botiqdir (dengiz sathidan 405 metr past).
Osiyo qirgʻoq chizigʻi umuman olganda uncha kuchli parchalangan emas. Katta yarimorollar — Kichik Osiyo, Arabiston, Hindiston yarimoroli, Koreya, Kamchatka, Chukotka, Taymir va boshqalar ajralib turadi. Osiyo qirgʻoqlariga yaqin yirik orollar (Katta Zond orollari, Yangi Sibir orollari, Saxalin, Shimoliy Yer, Tayvan, Filippin, Xaynan, Shri-Lanka, Yaponiya va boshqalar) jami 2 mln dan ortiq km².

Osiyoning negizida quyidagi toʻrtta yirik platforma yotadi: Arabiston, Hindiston, Xitoy va Sibir. Hududning 3⁄4 qismigacha togʻlar va yassitogʻliklar bilan qoplangan, eng balandlari Markaziy va Oʻrta Osiyoda joylashgan. Umuman, Osiyo mutlaq balandliklari keskin farq qiladigan mintaqadir. Bu yerda dunyoning eng baland choʻqqisi — Jomolungma (8848 m) ham, eng chuqur botiqlardan biri — Baykal koʻli (chuqurligi 1620 m gacha) va Oʻlik dengiz(sathi dengiz sathidan 392 m past). Sharqiy Osiyoda faol vulkanizm kuzatiladi.
Osiyo turli xil foydali qazilmalar ga, ayniqsa yoqilgʻi-energetika xomashyosiga boy.
Osiyoda barcha tabiiy zonalar va deyarli barcha iqlim turlari — uzoq shimolda Arktika iqlimidan janubi-sharqda ekvatorial iqlimgacha uchraydi. Sharqiy, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda musson iqlimi hukm suradi (dunyodagi eng seryogʻin joy — Cherrapunji Himolayda joylashgan). Gʻarbiy Sibir da kontinental, Sharqiy Sibir va Sariarqada keskin kontinental, Markaziy, Oʻrta va Gʻarbiy Osiyo tekisliklarida esa moʻtadil hamda subtropik mintaqalarning chala choʻl va choʻl iqlimi tarqalgan. Janubi-gʻarbiy Osiyoda esa tropik choʻl iqlimi hukmron boʻlib, u Osiyoning eng issiq qismidir.
Relyef
Osiyoning uzoq shimoli da tundralartarqalgan. Ulardan janubroqda taygaoʻsadi. Gʻarbiy Osiyoda serhosil qora tuproqli dashtlar bor. Markaziy Osiyoning katta qismini Qizil dengiz dan Mongoliyagacha choʻllar egallagan. Ularning eng kattasi — Gobi choʻli. Himolay togʻlari Markaziy Osiyoni Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning tropik hududlaridan ajratadi.
Himolay — dunyodagi eng baland togʻ tizimidir. Himolayhavzalarida joylashgan daryolar janubdalalariga loyqa oqizib keladi va unumdor tuproqlar hosil qiladi.
Tabiiy-geografik rayonlashtirish va submintaqalar

Osiyoda quyidagi tabiiy-geografik rayonlar ajratiladi:
- Sharqiy Osiyo (Koreya yarimoroli, Yaponiya orollari, Xitoyning sharqiy qismi);
- Gʻarbiy Osiyo (Janubiy Kavkaz va Old Osiyo togʻliklari);
- Shimoliy Osiyo (Rossiyaning Osiyo qismi (Sibir) hamda Yevrosiyoning shimoli-sharqi);
- Markaziy Osiyo (Pomir, Tyanshan, Turon pasttekisligi);
- Janubi-Sharqiy Osiyo (yarimorol Hindixitoy va Malay arxipelagi);
- Janubi-Gʻarbiy Osiyo (Arabiston yarimoroli va Levant);
- Janubiy Osiyo ( Hindiston yarimoroli va Shri-Lanka (arxipelag Maldiv orollari).
Quyidagi submintaqalar BMTtasnifida ajratiladi:
- Sharqiy Osiyo (Xitoy, jumladan XXR va Xitoy Respublikasi, Janubiy va Shimoliy Koreya, Mongoliya, Yaponiya);
- Gʻarbiy Osiyo (Ozarbayjon, Armaniston, Bahrayn, Gruziya, Isroil, Iordaniya, Iroq, Eron, Yaman, Qatar, Kipr, Quvayt, Livan, BAA, Ummon, Falastin, Saudiya Arabistoni, Suriya, Turkiya);
- Janubi-Sharqiy Osiyo (Bruney, Sharqiy Timor, Vyetnam, Indoneziya, Kambodja, Laos, Malayziya, Myanma, Singapur, Tailand, Filippin);
- Janubiy Osiyo (Afgʻoniston, Bangladesh, Butan, Hindiston, Maldiv orollari, Nepal, Pokiston, Shri-Lanka);
- Markaziy Osiyo (Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston).
Biroq mazkur tasnif yagona toʻgʻri tasnif emas. Boshqa tasniflar ham mavjud, masalan:
- Sharqiy Osiyo (KXDR, XXR, Koreya Respublikasi, Tayvan, Yaponiya);
- Markaziy va Shimoliy Osiyo (Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Mongoliya, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston, Rossiyaning Osiyo qismi hamda XXRning uchta muxtor hududi — Ichki Mongoliya, Shinjon-Uygʻur muxtor rayoni va Tibet);
- Janubi-Gʻarbiy Osiyo (Ozarbayjon, Armaniston, Afgʻoniston, Bahrayn, Gruziya (qisman), Isroil, Iordaniya, Iroq, Eron, Yaman, Qatar, Kipr, Quvayt, Livan, BAA, Ummon, Saudiya Arabistoni, Suriya, Turkiyaning Osiyo qismi, Sinay yarimoroli (Misr));
- Janubiy Osiyo (Bangladesh, Butan, Hindiston, Maldiv orollari, Nepal, Pokiston, Shri-Lanka);
- Janubi-Sharqiy Osiyo (Bruney, Sharqiy Timor, Vyetnam, Indoneziya, Kambodja, Laos, Malayziya, Myanma, Singapur, Tailand, Filippin).
Osiyo mamlakatlari
Hozirgi vaqtda Osiyo hududida toʻliq yoki qisman 54 ta davlatjoylashgan. Ulardan beshtasi (Abxaziya Respublikasi, Tayvan, Shimoliy Kipr Turk Respublikasi, Janubiy Osetiya, Falastin Davlati) tan olinmagan yoki faqat qisman tan olingan. Rossiya Osiyo mamlakatlari roʻyxatiga asosan hududining bir qismi shu qitʼa qismida joylashgani sababli kiritiladi (mamlakat aholisining katta qismi Yevropada, hududining katta qismi esa Osiyoda). Turkiya va Qozogʻiston Yevropa mamlakatlari roʻyxatiga ham kiritiladi , chunki ularning hududi va aholisining kichikroq qismi Yevropada joylashgan ( Yevropa bilan Osiyo oʻrtasidagi chegaraning barcha variantlariga koʻra). Yevropa mamlakatlari qatoriga koʻpincha Ozarbayjon va Gruziya ham kiritiladi ( Yevropa bilan Osiyo oʻrtasidagi chegara Katta Kavkaz boʻylab oʻtkazilganda ularning Yevropada kichik hududlari boʻladi). Shuningdek, Yevropa Ittifoqiaʼzosi boʻlgan Kipr geografik jihatdan toʻliq Osiyoda joylashsa-da, Yevropa bilan yaqin siyosiy hamda tarixiy-madaniy aloqalarga ega (Armaniston kabi). Isroil ham Yevropaning ayrim sport, iqtisodiy va madaniy tashkilotlariga aʼzo.
Abxaziya Respublikasi (qisman tan olingan respublika)
Ozarbayjon (hududining 100 % dan taxminan 90 % gacha)
Akrotiri va Dekeliya (qaram hudud: Buyuk Britaniya)
Armaniston
Afgʻoniston
Bangladesh
Bahrayn
Britaniyaning Hind okeanidagi hududi (qaram hudud: Buyuk Britaniya)
Bruney
Butan
Va (tan olinmagan davlat)
Sharqiy Timor
Vyetnam
Gruziya (hududining 100 % dan taxminan 95 % gacha)
Misr (hududining kichik qismi)
Isroil
Hindiston
Indoneziya (hududining katta qismi)
Iordaniya
Iroq
Eron
Yaman (hududining katta qismi)
Qozogʻiston (hududining 86 % dan)
Kambodja
Qatar
Kipr
Qirgʻiziston
Xitoy
Xitoy Respublikasi (qisman tan olingan respublika)
Kokos orollari (qaram tashqi hududi) Avstraliya)
KXDR
Koreya Respublikasi
Quvayt
Laos
Livan
Malayziya
Maldiv orollari
Mongoliya
Myanma
Nepal
BAA
Ummon
Rojdestvo oroli (qaram tashqi hududi) Avstraliya)
Pokiston
Falastin Davlati (qisman tan olingan davlat)
Rossiya (hududining katta qismi)
Saudiya Arabistoni
Singapur
Suriya
Tojikiston
Tailand
Turkmaniston
Shimoliy Kipr (qisman tan olingan respublika)
Turkiya (hududining katta qismi)
Oʻzbekiston
Filippin
Shan Davlati (tan olinmagan davlat)
Shri-Lanka
Janubiy Osetiya (qisman tan olingan respublika)
Yaponiya
Aholisi

Osiyoda aholi sonining oʻrtacha yillik oʻsish surʼatlari nisbatan yuqori (bu koʻrsatkich boʻyicha Osiyo faqat Okeaniya (1,31 %) va Afrika dan (2,49 %) ortda qoladi); ushbu oʻsish surʼati asta-sekin pasayib, hozir 0,86 % ni tashkil qilmoqda. Osiyo maydoni, aholi soni va zichligi boʻyicha dunyodagi eng katta qitʼa qismidir. 2020-yilda Yer aholisining 59,5 % i Osiyoda yashagan. Biroq BMTning 2019-yildagi oʻrtacha prognoziga koʻra, 2050-yilga kelib bu koʻrsatkich 55,8 % gacha pasayadi. Bu kamayish Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika aholisining juda tez koʻpayishi va Afrika aholisining dunyo aholisidagi ulushi 17,2 % (2020-yil) dan 26,3 % (2050-yil) gacha koʻtarilishi bilan izohlanadi. Xitoy va Hindiston birgalikda dunyo aholisining 40 % ini tashkil etadi. 7 ta davlatda 100 milliondan ortiq aholi yashaydi (yuqorida tilga olinganlardan tashqari — Indoneziya, Pokiston, Bangladesh, Yaponiya va Filippin).
Osiyo etnik, milliy, madaniy va irqiy jihatdan dunyodagi eng xilma-xil qitʼa qismidir. Osiyoda insoniyatning uch asosiy irqiga mansub kishilar yashaydi: mongoloid (xitoyliklar va boshqalar), yevropoid (Gʻarbiy Osiyo xalqlari) va veddo-avstraloid (Janubiy hamda Janubi-Sharqiy Osiyoning ayrim xalqlari).
Osiyo koʻplab qadimgi sivilizatsiyalar beshigi boʻlgan: Xitoy, Hindiston, Tibet–Mongoliya, Oʻrta Osiyo, Bobil va boshqalar. Janubiy hamda Janubi-Sharqiy Osiyoning dehqonchilik uchun qulay hududlarida koʻplab hozirgi xalqlar shakllangan.
Demografik inqiroz va aholi qarishi
Osiyoda tugʻilish koʻrsatkichlari asta-sekin pasaymoqda, keksalar ulushi esa ortmoqda. Bu Yer aholisining umumiy qarish jarayoni ( Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikadan tashqari) bilan bogʻliq boʻlib, mazkur jarayon qator mamlakatlarda (rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda ham) demografik inqirozni keltirib chiqarmoqda. Aholining qarishi ayniqsa Sharqiy Osiyo mamlakatlarida ( Mongoliyadan tashqari) yaqqol kuzatiladi. Ular Yevropa mamlakatlari va Janubi-Sharqiy Osiyo dagi ayrim davlatlar (masalan, Singapur va Tailand) bilan bir qatorda aholining oʻrtacha yoshi eng yuqori boʻlgan hududlardir. Shu sababli bu yerlarda qarish jarayoni dunyodagi eng tez surʼatlarda kechadi. Yevropa mamlakatlaridan farqli oʻlaroq, Sharqiy Osiyo davlatlari koʻpincha qattiqroq immigratsiya siyosatini yuritadi. Bu esa aholining tabiiy qarishini, oʻlimning ortishi va aholining tabiiy kamayishini hamda oʻrtacha yoshning oshishini sekinlashtirishga imkon bermaydi.
Osiyoda aholi qarishining asosiy iqtisodiy xavflaridan biri iqtisodiy turgʻunlik va doimiy deflyatsiyadir. Ular narxlarning pasayishi, real iqtisodiy oʻsish va ish haqi oʻsishining boʻlmasligiga olib keladi. Aholining qarishi talab va isteʼmol faolligini kamaytiradi, ishlamaydigan (boqimanda) aholining ulushini oshiradi, tibbiy, pensiya va ijtimoiy sugʻurta tizimlariga yukni kuchaytiradi, ishlovchilarning soliq yukini oshiradi hamda YAIMni kamaytiradi va hokazo. Jamiyatda keksalar qancha koʻp boʻlsa, pensiya tizimi samaradorligi shuncha pasayadi. Natijada pensiya yoshini oshirishga toʻgʻri keladi. Inflyatsiya va iqtisodiy oʻsishning sekinlashishi dunyoning koʻplab mamlakatlarida kuzatilmoqda. Masalan, Yaponiya qariyb oʻttiz yildan beri doimiy deflyatsiya va iqtisodiy turgʻunlikholatida. Bunga demografik inqiroz va aholi qarishioqibatida aholi sonining kamayishi sabab boʻldi. AQSH Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobimaʼlumotiga koʻra, 2020-yilda Yaponiya aholisining oʻrtacha yoshi dunyodagi barcha mamlakatlardan yuqori — 48,6 yosh boʻlgan. Yaponiya dunyodagi eng keksa aholi tarkibiga ega va eng tez qarib borayotgan mamlakatlardan biridir (Monako bundan mustasno: u yerda badavlat keksa immigrantlar koʻpligi sabab bu koʻrsatkichlar yanada yuqori). 2020-yilda Yaponiya aholisining 29,18 % i 65 yoshdan katta boʻlgan. Bunga Yaponiyadagi urushdan keyingi nisbatan qisqa tugʻilish portlashi va qatʼiy immigratsiya siyosati sabab boʻlishi mumkin. Bularning barchasi demografik oʻtishni hali tugatmagan Osiyodagi rivojlangan, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga halokatli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Ular demografik dividend dan demografik oʻtish yakunlanishidan oldin, ochiq demografik imkoniyat oynasidavrida foydalanib qolishga ulgurmasligi mumkin. Bunda mamlakat iqtisodiyotini rivojlangan iqtisodiyotlar darajasiga (yuqori qoʻshilgan qiymat, aholi turmush darajasi va hokazo bilan) yetkazish imkoniyati boy beriladi. Boshqacha aytganda, Osiyodagi rivojlanayotgan mamlakatlar aholisi qarib qolishidan oldin boyib ulgurmasligi mumkin. Pensiya xarajatlari budjet uchun haddan tashqari ogʻir yuk boʻlib qoladi va keksalarga gʻamxoʻrlik qilish masʼuliyati butunlay uy xoʻjaliklari zimmasiga tushishi mumkin.
| Oʻrin | Davlat (yoki qaram hudud) | 1-iyul 2012-yil BMT bahosi | % aholi soni | Oʻrtacha nisbiy yillik oʻsish (%, BMT) | Oʻrtacha mutlaq yillik oʻsish (BMT) | Kutilayotgan ikki baravar koʻpayish davri (yil, BMT) | Boshqa muqobil manbalardan | Sana | Manba |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1,353,601,000 | 32.02 | 0.45 | 6,091,000 | 154 | 1,347,350,000 | 31-dekabr 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha) (mavjud boʻlmagan havola — tarix). | |
| 2 | 1,258,351,000 | 29.77 | 1.36 | 17,114,000 | 51 | 1,210,193,422 | 1-mart 2011-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 16-may 2011-yil. | |
| 3 | 244,769,000 | 5.79 | 1.01 | 2,472,000 | 69 | 237,641,326 | may 2010 | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 18-iyul 2011-yil. | |
| 4 | 179,951,000 | 4.26 | 1.81 | 3,257,000 | 39 | 227 777 000 | noyabr 18, 2026 | Aholining rasmiy hisoblagichi (inglizcha). www.census.gov.pk. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. Asl nusxa arxivlangan 25-dekabr 2018-yil. | |
| 5 | 152,409,000 | 3.61 | 1.27 | 1,936,000 | 55 | 142,319,000 | 15-mart 2011-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 15-yanvar 2013-yil. | |
| 6 | 143,800,000 | 139 | 143,800,000 | 1-yanvar 2012-yil | |||||
| 7 | 126,435,000 | 2.99 | −0.05 | −63,000 | - | 127,650,000 | 1-mart 2012-yil | Oylik rasmiy baholash (inglizcha). www.stat.go.jp. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 8 | 96,471,000 | 2.28 | 1.71 | 1,650,000 | 41 | 94,013,200 | 2010 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 11-avgust 2011-yil. | |
| 9 | 89,730,000 | 2.12 | 1.06 | 951,000 | 66 | 87,840,000 | 2011 | Rasmiy baholash (inglizcha). www.gso.gov.vn. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 10 | 75,612,000 | 1.79 | 1.09 | 824,000 | 64 | 91 800 000 | noyabr 18, 2026 | Aholining rasmiy hisoblagichi (inglizcha). www.amar.org.ir. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 11 | 74,509,000 | 1.76 | 1.18 | 879,000 | 59 | 74,724,269 | 31-dekabr 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). www.turkstat.gov.tr. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. Asl nusxa arxivlangan 1-oktabr 2018-yil. | |
| 12 | 69,892,000 | 1.65 | 0.54 | 377,000 | 129 | 65,479,453 | 1-sentabr 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (nemischa). www.citypopulation.de. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 13 | 48,724,000 | 1.15 | 0.80 | 390,000 | 87 | 57,197,871 | 2012 | World Gazetteer prognozi (inglizcha) (mavjud boʻlmagan havola — tarix). | |
| 14 | 48,588,000 | 1.15 | 0.41 | 199,000 | 169 | 48,580,000 | 1-noyabr 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). kostat.go.kr. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 15 | 33,703,000 | 0.80 | 3.18 | 1,072,000 | 22 | 33,330,000 | 2011 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 29-oktabr 2012-yil. | |
| 16 | 33,397,000 | 0.79 | 3.21 | 1,072,000 | 22 | 24,485,600 | 1-yanvar 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). cso.gov.af. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. Asl nusxa arxivlangan 25-oktabr 2014-yil. | |
| 17 | 31,011,000 | 0.73 | 1.72 | 533,000 | 41 | 26,620,809 | 22-iyun 2011-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). archive.wikiwix.com. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 18 | 29,322,000 | 0.69 | 1.60 | 469,000 | 44 | 28,334,135 | 6-iyul 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 13-noyabr 2011-yil. | |
| 19 | 28,705,000 | 0.68 | 2.21 | 634,000 | 32 | 27,136,977 | 28-aprel 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 19-sentabr 2012-yil. | |
| 20 | 28,077,000 | 0.66 | 1.14 | 320,000 | 61 | 28,000,000 | 1-yanvar 2010-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 25-aprel 2012-yil. | |
| 21 | 25,569,000 | 0.60 | 3.10 | 793,000 | 23 | 24,527,000 | 2012 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 23-sentabr 2015-yil. | |
| 22 | 24,554,000 | 0.58 | 0.42 | 103,000 | 165 | 24,052,231 | 1-oktabr 2008-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). unstats.un.org. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. Asl nusxa arxivlangan 26-mart 2016-yil. | |
| 23 | 21,224,000 | 0.50 | 0.85 | 180,000 | 82 | 20,653,000 | 1-iyul 2010-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). www.statistics.gov.lk. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. Asl nusxa arxivlangan 16-fevral 2020-yil. | |
| 24 | 21,118,000 | 0.50 | 1.70 | 359,000 | 41 | 29 118 000 | noyabr 18, 2026 | Aholining rasmiy hisoblagichi (inglizcha). archive.wikiwix.com. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 25 | 17 244 420 | 0.43 | 1.07 | 175,000 | 65 | 17 300 560 | 1-yanvar 2014-yil | Oylik rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 17-yanvar 2014-yil. | |
| 26 | 14,478,000 | 0.34 | 1.21 | 175,000 | 58 | 13,395,682 | 3-mart 2008-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). www.nis.gov.kh. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 27 | 10,073,200 | 0.22 | 1.24 | 117,000 | 56 | 9,111,100 | 1-yanvar 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). www.azstat.org. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. Asl nusxa arxivlangan 7-fevral 2012-yil. | |
| 28 | 8,106,000 | 0.19 | 2.72 | 220,000 | 26 | 8,264,070 | 2010 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 8-oktabr 2013-yil. | |
| 29 | 7,695,000 | 0.18 | 1.76 | 135,000 | 40 | 7,848,800 | 31-yanvar 2012-yil | Oylik rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 19-mart 2012-yil. | |
| 30 | 7,196,000 | 0.17 | 1.04 | 75,000 | 67 | 7,108,100 | 1-iyul 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 9-iyun 2007-yil. | |
| 31 | 7,079,000 | 0.17 | 1.46 | 103,000 | 48 | 7,616,000 | 1-yanvar 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 6-mart 2012-yil. | |
| 32 | 6,457,000 | 0.15 | 2.01 | 130,000 | 35 | 8 271 200 | noyabr 18, 2026 | Aholining rasmiy hisoblagichi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 17-yanvar 2012-yil. | |
| 33 | 6,374,000 | 0.15 | 1.37 | 87,000 | 51 | 6,465,800 | 2012 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 17-may 2012-yil. | |
| 34 | 5,448,000 | 0.13 | 1.02 | 56,000 | 68 | 5,477,600 | 2011 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 10-may 2011-yil. | |
| 35 | 5,256,000 | 0.12 | 1.31 | 69,000 | 53 | 5,183,700 | 30-iyun 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 18-noyabr 2008-yil. | |
| 36 | 5,170,000 | 0.12 | 1.27 | 66,000 | 55 | 7,966,724 | 2012 | World Gazetteer prognozi (inglizcha) (mavjud boʻlmagan havola — tarix). | |
| 37 | 4,304,000 | 0.10 | −0.58 | −25,000 | - | 4,469,200 | 1-yanvar 2011-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). www.geostat.ge. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 38 | 4,292,000 | 0.10 | 0.77 | 33,000 | 90 | 3,759,100 | 2007 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 7-may 2012-yil. | |
| 39 | 4,271,000 | 0.10 | 2.87 | 123,000 | 24 | 4,293,309 | 1-iyul 2012-yil | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 14-noyabr 2011-yil. | |
| 40 | 3,109,000 | 0.07 | 0.29 | 9,000 | 239 | 3,268,500 | 2011 | Rasmiy baholash (inglizcha). www.armstat.am. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 41 | 2,904,000 | 0.07 | 2.04 | 59,000 | 34 | 2,773,479 | 12-dekabr 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). www.moneoman.gov.om. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 42 | 2,892,000 | 0.07 | 2.63 | 76,000 | 27 | 3,582,054 | 31-dekabr 2010-yil | Rasmiy baholash (nemischa). www.citypopulation.de. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 43 | 2,844,000 | 0.07 | 1.57 | 45,000 | 44 | 2,736,800 | 2009 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 1-aprel 2012-yil. | |
| 44 | 1,939,000 | 0.05 | 3.69 | 72,000 | 19 | 1,699,435 | 21-aprel 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Murojaat sanasi: 25-mart 2012-yil. Asl nusxa arxivlangan 22-noyabr 2010-yil. | |
| 45 | 1,359,000 | 0.03 | 2.64 | 36,000 | 27 | 1,234,571 | 27-aprel 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 2-may 2013-yil. | |
| 46 | 1,187,000 | 0.03 | 2.86 | 34,000 | 25 | 1,066,409 | 11-iyul 2010-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 16-avgust 2012-yil. | |
| 47 | 1,129,000 | 0.03 | 1.07 | 12,000 | 65 | 838,897 | 1-oktabr 2011-yil | Aholini roʻyxatga olish natijasi (inglizcha). www.mof.gov.cy. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 48 | 750,000 | 0.02 | 1.63 | 12,000 | 43 | 720,679 | 2012 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 13-noyabr 2010-yil. | |
| 49 | 567,000 | 0.01 | 1.98 | 11,000 | 35 | 560,100 | Iyul–sentabr 2011 | Rasmiy baholash (inglizcha). www.dsec.gov.mo. Murojaat sanasi: 8-mart 2021-yil. | |
| 50 | 413,000 | 0.01 | 1.72 | 7,000 | 41 | 422,700 | 2011 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 25-aprel 2012-yil. | |
| 51 | 324,000 | 0.01 | 1.25 | 4,000 | 56 | 317,280 | 2010 | Rasmiy baholash (inglizcha). Asl nusxa arxivlangan 31-mart 2012-yil. | |
| Jami | 4,227,067,000 | 100.00 | 1.02 | 43,528,000 | 68 |
Tarix
Adabiyotlar
- Bhagwat S.B. Geologiya asoslari (inglizcha). — Global Vision Publishing Ho, 2009. — Jild 1. — 218 bet — ISBN 8182202752.
- Duka C. Dunyo geografiyasi (inglizcha). — Rex Bookstore, Inc., 2007. — 218 bet — ISBN 971234696X.
- A. P. Kondrashov Eng yangi faktlar kitobi: eng aqlli va qiziquvchanlar uchun savol-javoblar, 3 jildda. — RIPOL classic, 2008. — Jild 1. — 494 bet — ISBN 538600347X.
- A. O. Chubaryan Rossiya yevropachiligi. — Moskva: OLMA-PRESS, 2005. — 416 bet — ISBN 5-224-05369-2.
- Osiyo // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jild (82 jild va 4 qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Havolalar
- Xaritalarni koʻrsatish (inglizcha). Osiyoning tuproq xaritalari. European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM. Murojaat sanasi: 26-iyul 2011-yil. Arxivlangan 12-avgust 2011-yil.
- Osiyo xaritalari (inglizcha). Perry–Castañeda Library Map Collection. University of Texas Libraries. Murojaat sanasi: 20-iyul 2011-yil. Arxivlangan 18-iyul 2011-yil.
- Osiyo (inglizcha). Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library. Murojaat sanasi: 26-iyul 2011-yil. Arxivlangan 29-sentabr 2011-yil.
- Bowring, Philip. Osiyo nima? // Eastern Economic Review. — 1987. — 12-fevral (135-jild).