Fransiya (frans. France, Xalqaro fonetik alifbo: audiofayl haqida), rasmiy nomi — Fransiya Respublikasi (frans. République française, Xalqaro fonetik alifbo: audiofayl haqida) — qit’alararo davlat bo‘lib, uning asosiy hududi G‘arbiy Yevropada joylashgan, shuningdek, bir qator dengizorti mintaqalari va hududlari dunyoning turli qismlarida mavjud..
Poytaxti va eng yirik shahri — Parij. Maydoni — 623 459 kvadrat kilometr. G‘arbiy Yevropadagi eng katta davlatdir.
Respublika shiori — «Ozodlik, tenglik, birodarlik», uning tamoyili esa — xalqning xalq tomonidan va xalq uchun boshqarilishidir.
Mamlakat nomi etnonim — qadimgi german qabilasi franklar nomidankelib chiqqan. Fransiya aholisining aksariyati aralash gallo-rim-german kelib chiqishiga ega bo‘lib, fransuz tilida so‘zlashadi. Bu til roman tillari guruhigakiradi. Fransiyada boshqa roman tillari va shevalari, alohida til hisoblangan bask tili ( Fransiya Basklar mamlakatida) va kelt tillariga mansub breton tili ( Bretan mintaqasida).
Aholi — 62 814 233 kishi Fransiyaning asosiy hududida va 67 848 156 kishi hisobga olganda dengizorti mulklari (1-iyul, 2020-yil holatiga baho), jumladan, taxminan 90 foizi — Fransiya fuqarolaridir. 2019-yil holatiga ko‘ra, diniy e’tiqod bo‘yicha aholining aksariyati katoliklardir.
Fransiya yadroviy davlatbo‘lib, NATO a’zosi hamda besh doimiy BMT Xavfsizlik Kengashi a’zosidan biri, shuningdek, norasmiy qaror qabul qilish guruhi — Kvinttarkibiga kiradi. 1950-yillardan beri Fransiya Yevropa Ittifoqining tashkil etilishida qatnashgan davlatlardan biridir.
Prezidentlik-parlament respublikasi. Prezident 14-may, 2017-yildan buyon — Emmanuel Makron, bosh vazir 9-sentabr, 2025-yildan buyon — Sebastyen Lekornyu. Qonun chiqaruvchi organ — ikki palatali parlament (Senat va Milliy assambleyadan iborat).
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi: 18 mintaqadan (13 tasi metropoliyada va 5 ta dengizorti mintaqasi) iborat bo‘lib, ular 101 departamentni (metropoliyada 96 ta va dengizortida 5 ta), 5 ta dengizorti hamjamiyatini hamda maxsus maqomga ega 3 ta ma’muriy-hududiy tuzilmani o‘z ichiga oladi.
Etimologiya
«Fransiya» nomi lotincha «Frankiya» (lot. Francia), ya’ni « franklarmamlakati» nomidan — german qabilalarining nomidan kelib chiqqan. Ular Reyn daryosining quyi va o‘rta oqimi bo‘ylab yashagan va umumiy etnonim — «franklar» (lot. Franci) nomi bilan tanilgan. V–VI asrlarda franklar Galliyanibosib olib, u yerda Franklar davlatini (lot. Regnum Francorum) tashkil etgan. IX asrda ayni etnonimdan «Fransiya» (Francia) nomi kelib chiqqan. Dastlab bu nom Senadaryosining shimolidagi hududni, keyinchalik esa parchalanib ketgan Franklar davlatining bir qismini anglatgan. Fransiya gersogligi va Il-de-Frans (frans. île de France) («Fransiya oroli») viloyati nomi ham shundan kelib chiqqan. Markazi Parijbo‘lgan bu hudud keyinchalik Fransiya davlatining shakllanish o‘zagiga aylangan.
Franklar nomining kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud. Ingliz tilida E. Gibbon va Ya. Grimmasarlaridan so‘ng «frank» etnonimi «erkin» so‘zi bilan mustahkam bog‘langan. «Frank» nomi «erkin» ma’nosini bildirgan, degan taxmin ilgari surilgan, chunki Galliya bosib olinganidan keyin faqat franklar soliqdan ozod etilgan. Boshqa nazariyaga ko‘ra, etnonim «frank» qadimgi german tilidagi frankonso‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «nayza» degan ma’noni anglatadi. Chunki franklarning qisqa uloqtirma boltasi «fransiska» deb atalgan. Biroq bu qurol franklar undan foydalangani sababli shunday nomlangani, aksincha emasligi aniqlangan.
Geografiya

Geografik o‘rni
Fransiyaning katta qismi G‘arbiy Yevropada joylashgan. Uning materikdagi hududi shimoli-sharqda Belgiya, Lyuksemburg va Germaniyabilan, sharqda Shveytsariyabilan, janubi-sharqda Monako va Italiyabilan, janubi-g‘arbda Ispaniya va Andorrabilan chegaradosh. Shimolda esa Buyuk Britaniya. bilan dengiz chegarasiga ega.Janubiy Amerikada joylashgan Fransuz Gvianasijanubda Braziliya bilan, g‘arbda esa Surinam bilan chegaradosh. Fransiya to‘rtta suv havzasi (bo‘g‘oz — La-Mansh, Atlantika okeani, Shimoliy dengiz va O‘rta dengiz) bilan tutashadi. Mamlakatning Yevropadagi hududini g‘arb va shimoldan Atlantika okeani (Biskay qo‘ltig‘i va La-Mansh bo‘g‘ozi), janubdan O‘rta dengiz (Lion qo‘ltig‘i va Liguriya dengizi) suvlari yuvib turadi. Dengiz chegaralarining uzunligi 5500 km.
Fransiya hududi bo‘yicha G‘arbiy Yevropaningeng katta davlati bo‘lib, u Yevropa Ittifoqihududining deyarli beshdan bir qismini egallaydi va keng dengiz akvatoriyalariga ega (maxsus iqtisodiy zona[noma’lum atama] 11 mln km²).
maydonni qamrab oladi. Davlat tarkibiga Korsika oroli hamda O‘rta dengizdagi yigirmadan ortiq dengizorti departamentlari va qaram hududlarni o‘z ichiga oladi. Mamlakatning umumiy maydoni 551 500 km² (674 685 km² , dengizorti mulklari bilan birga).
Relyef va geologik tuzilish



Mamlakatning shimoliy va g‘arbiy qismlarida tekisliklar hamda past tog‘lar joylashgan. Tekisliklar umumiy hududning 2/3 qismini tashkil etadi. Asosiy tog‘ tizmalari: Alp tog‘lari, Pireney tog‘lari, Yura tog‘lari, Ardenna tog‘lari, Markaziy massiv va Vogez tog‘lari. Parij havzasi atrofini Armorikan massivi, Markaziy massiv, Vogez va Ardenna tog‘lari o‘rab turadi. Parij atrofida tekisliklarning tor yo‘laklari bilan ajralgan, konsentrik joylashgan pog‘onali qirlar tizimi mavjud. Garonna pasttekisligiFransiyaning janubi-g‘arbida, Pireney etagida joylashgan, unumdor tuproqli tekislikdir. Landlar— quyi oqimdagi Garonnadaryosining janubi-g‘arbida joylashgan uchburchak shaklli hudud bo‘lib, tuproqlari uncha unumdor emas va ignabargli o‘rmonlar bilan qoplangan. Janubi-sharqiy Fransiyadagi Rona va Sona grabenlari sharqdagi Alp tog‘lari bilan g‘arbdagi Fransiya Markaziy massivi o‘rtasida tor yo‘lak hosil qiladi. U kuchli parchalangan balandliklar bilan ajralib turgan bir qancha kichik botiqlardan iborat.
Markaziy va sharqiy hududlarda o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar (Markaziy massiv, Vogez, Yura) joylashgan. Markaziy massiv Luara, Garonna va Rona daryolari havzalari orasida joylashgan bo‘lib, qadimgi Gersin tog‘larining yemirilishi natijasida yuzaga kelgan eng yirik massivdir. Fransiyaning boshqa qadimgi tog‘li hududlari singari, u Alp tog‘larining shakllanish davrida ko‘tarilgan. Ayni paytda Alp tog‘laridagi yumshoqroq jinslar burmalangan, massivning zich jinslari esa yoriq va uzilmalar bilan parchalangan. Bu tektonik buzilish zonalari bo‘ylab chuqurlikdagi erigan jinslar yuqoriga ko‘tarilgan va vulqon otilishlaribilan kechgan. Hozirgi davrda bu vulqonlar faol emas. Shunga qaramay, massiv yuzasida ko‘plab so‘ngan vulqonlar va vulqon relyef shakllari saqlangan. Vogez tog‘lariunumdor Reyn vodiysini Elzasda Fransiyaning qolgan qismidan ajratib turadi va kengligi atigi 40 km ga yetadi. Bu tog‘larning silliqlangan va o‘rmonli yuzalari chuqur vodiylar ustidan ko‘tariladi. Mamlakat shimolidagi Ardenna tog‘larida ham shunga o‘xshash landshaft ustun. Shveytsariya bilan chegara bo‘ylab cho‘zilgan Yura tog‘lari Jeneva va Bazelorasida joylashgan. Ular burmali tuzilishga ega, ohaktoshlardan tarkib topgan, Alp tog‘lariga qaraganda pastroq va kamroq parchalangan, ammo ayni geologik davrda shakllangan hamda Alp tog‘lari bilan chambarchas bog‘liq.

Janubi-g‘arbda, Ispaniya bilan chegarabo‘ylab Pireney tog‘laritizmasi cho‘zilgan. Muzlik davrida Pireney tog‘lari kuchli muzlanishga uchramagan. Bu yerda Alp tog‘lariga xos yirik muzlik va ko‘llar, manzarali vodiylar hamda arrasimon tog‘ cho‘qqilari yo‘q. Dovonlarning balandligi va o‘tish qiyinligi sababli Ispaniya bilan Fransiya o‘rtasidagi aloqa yo‘llari ancha cheklangan.
Janubi-sharqda Alp tog‘lari Fransiyaning Italiya va Shveytsariya bilan chegarasining bir qismini ( Jeneva ko‘ligacha) tashkil etadi hamda janubi-sharqiy Fransiya ichkarisiga, Rona daryosigacha biroz cho‘ziladi. Baland tog‘larda daryolar chuqur vodiylar hosil qilgan, muzlik davrida shu vodiylarni egallagan muzliklar esa ularni kengaytirib, chuqurlashtirgan. Bu yerda Fransiyaning eng baland nuqtasi — G‘arbiy Yevropaning eng baland tog‘i — Monblan(4807 m) joylashgan.

Suv resurslari
Fransiyaning barcha daryolari, ayrim dengizorti hududlaridagilar bundan mustasno, Atlantika okeani havzasiga mansub bo‘lib, ko‘pchiligi Markaziy massiv, Alp va Pireney tog‘laridan boshlanadi. Mamlakatning eng yirik daryolari:
- Sena (775 km) — tekislik daryosi. Uning irmoqlari ko‘p bo‘lib, yirik o‘ng irmoqlari Marna va Uaza, chap irmog‘i esa Yonnadir. Sena Parij havzasi suvlarini yig‘ib, Atlantika okeaniga Gavr yaqinida quyiladi. Suv oqimining yil davomida nisbatan bir tekis taqsimlanishi kemalar qatnovi uchun qulay. Daryo kanallar orqali boshqa daryolar bilan tutashtirilgan. Senada. Uning suv oqimi yil davomida bir tekis taqsimlanadi, bu kemalar qatnoviga qulaylik yaratadi. Daryo kanallar orqali boshqa daryolar bilan tutashgan. Sena daryosida, bo‘g‘ozdan 145 km masofada, La-Mansh yaqinida Fransiya poytaxti Parij joylashgan.
- Garonna (650 km) Ispaniya Pireneylaridan boshlanib, Tuluza va Bordoorqali oqadi va okeanga quyilishida keng estuarni — — Jirondahosil qiladi. Asosiy irmoqlari: Tarn, Lo va Dordon.
- Rona (812 km) — Fransiyaning eng sersuv daryosi bo‘lib, Shveytsariya Alp tog‘laridagi Rona muzligidanboshlanadi va Jeneva ko‘lidanoqib o‘tadi. Lion yaqinida unga Sonadaryosi quyiladi. Boshqa yirik irmoqlari — Dyurans va Izer. Rona tez va jo‘shqin oqishi bilan ajralib turadi, katta gidroenergetika salohiyatiga ega. Unda bir qancha gidroelektr stansiyalar.
- qurilgan. Luara (1020 km) — Fransiyaning eng uzun daryosi bo‘lib, Markaziy massivdan boshlanadi. Ko‘plab irmoqlari mavjud, asosiylari: Alye, Sher, Endr va Vyenna. Luara Fransiya Markaziy massividan boshlanib, Parij havzasining janubini kesib o‘tadi va Nantyaqinida Atlantika okeaniga quyiladi. Bu daryoning suv sathi juda o‘zgaruvchan, shuning uchun ko‘pincha toshqinlar sodir bo‘ladi.
Kanallar tizimi mamlakatning asosiy daryolarini, jumladan, Reyndaryosini o‘zaro tutashtiradi. Mamlakat sharqiy chegarasining bir qismi Reyndan o‘tadi, u Yevropadagi eng muhim ichki suv transport yo‘llaridan biridir. Daryo va kanallar Fransiya iqtisodiyoti uchun katta ahamiyatga ega.
Muhofaza etiladigan hududlar
Fransiyaning milliy bog‘lari tizimi Yevropadagi Fransiya va uning dengizorti hududlarida joylashgan to‘qqizta bog‘dan iborat. Bog‘larni Fransiya milliy bog‘larini boshqarish hukumat agentligi boshqaradi. Ular mamlakatning Yevropadagi hududining 2 foizini egallaydi, yiliga 7 mln kishi tashrif buyuradi.
Fransiyada 1-mart, 1967-yildagi qonun bilan joriy etilgan mintaqaviy tabiat bog‘lari tizimi ham mavjud. Mintaqaviy tabiat bog‘lari mahalliy hokimiyat va markaziy hukumat kelishuvi asosida tashkil etiladi, ularning hududi har 10 yilda qayta ko‘rib chiqiladi. 2009-yil holatiga Fransiyada 49 ta mintaqaviy tabiat bog‘i mavjud.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

O‘rmonlar mamlakat hududining 27 foizini egallaydi. Shimoliy va g‘arbiy qismlarida o‘rmon yong‘og‘i (funduk), qayin, eman, qoraqarag‘ay va po‘kak daraxtio‘sadi. O‘rta dengiz sohillarida esa palmalar va sitrus o‘simliklari.
uchraydi. Hayvonot dunyosida bug‘u va tulki. ajralib turadi. Yevropa yeliklari Alp mintaqalarida yashaydi, odam kam boradigan o‘rmonlarda yovvoyi to‘ng‘izlar saqlanib qolgan. Bu yerda qushlarning, jumladan,ko‘plab turli turlari ko‘chmanchi qushlarham yashaydi. Sudralib yuruvchilar kam uchraydi; ilonlar orasida faqat bitta zaharli tur — oddiy qora ilonmavjud. Dengizning qirg‘oqbo‘yi suvlarida baliqlarning ko‘plab turlari: seld, treska, tunets, sardina, skumbriya, kambala va kumushrang xek.
Iqlim
Fransiyaning Yevropa qismida iqlim mo‘tadil dengiz iqlimi bo‘lib, sharqda mo‘tadil kontinental, janubiy qirg‘oqda esa subtropikiqlimga o‘tadi. Umuman, uch turdagi iqlim ajratiladi: okean (g‘arbda), O‘rta dengiz (janubda) va kontinental (markaz va sharqda). Yoz ancha issiq va quruq bo‘ladi — iyulning o‘rtacha harorati +23—25 °C ga yetadi, qish oylarida esa +7—8 °C haroratda yomg‘ir yog‘ishi xos.
Yog‘inning asosiy qismi yanvar–aprel oylariga to‘g‘ri keladi, umumiy miqdori 600—1000 mm atrofida o‘zgaradi. Tog‘larning g‘arbiy yonbag‘irlarida bu ko‘rsatkich 2000 mm dan ham oshishi mumkin.
Tarix
Qadimgi dunyo va o‘rta asrlar

Tarixdan oldingi davrda Fransiya eng qadimgi neandertal odamlar va kromanyonlarningmakonlaridan biri bo‘lgan. Neolit davrida Fransiya hududida tarixdan oldingi davrga oid yodgorliklarga boy bir qancha madaniyatlar mavjud edi. Qadimgi Bretan qo‘shni Britaniya bilan madaniy jihatdan bog‘liq bo‘lgan, uning hududida ko‘plab megalitlartopilgan. Kechki bronza va ilk temir davrlarida Fransiya hududida kelt qabilalari — gallar, hozirgi Fransiyaning janubi-g‘arbida esa iberlar— kelib chiqishi noma’lum qabilalar yashagan. Miloddan avvalgi I asrda Galliya urushi davomida Yuliy Sezartomonidan yakunlangan bosqichma-bosqich istilo natijasida hozirgi Fransiya hududi Rim davlati tarkibiga Galliyaprovinsiyasi sifatida kirgan. Aholi romanlashgan va V asrga kelib xalq lotinchasida gaplasha boshlagan. Bu til hozirgi fransuz tilining.

486-yilda Galliya Xlodvigboshchiligidagi franklar tomonidan bosib olindi. Shu tariqa Franklar davlati barpo bo‘ldi va Xlodvig Merovinglarsulolasining birinchi qiroli bo‘ldi. VII asrda qirol hokimiyati ancha zaiflashdi, davlatdagi haqiqiy kuch esa mayordomlarqo‘lida edi. Ulardan biri — Karl Martell732-yilda Puatye jangida arab qo‘shinlarini yengib, arablar G‘arbiy Yevropanibosib olishining oldini oldi. Karl Martellning o‘g‘li Pakana PipinKarolinglar sulolasining birinchi qiroli bo‘ldi. Pipinning o‘g‘liBuyuk Karl hukmronligi davrida Franklar davlati tarixidagi eng yuksak ravnaqiga erishdi va hozirgi G‘arbiy hamdaJanubiy Yevropa hududlarining katta qismini egalladi. Buyuk Karlning o‘g‘liDindor Lyudovik vafotidan so‘ng uning imperiyasi uch qismga bo‘lindi. 843-yilda Verden shartnomasi asosida G‘arbiy Franklar qirolligi tashkil etilib, unga Yaltiroq Karlboshchilik qildi. Qirollik taxminan hozirgi Fransiya hududini egallagan; X asrda mamlakat Fransiya deb atala boshlandi.
Keyinchalik markaziy hokimiyat sezilarli darajada zaiflashdi. IX asrda Fransiya muntazam ravishda vikinglarhujumiga uchragan, 886-yilda ular Parijni qamal qilgan. 911-yilda vikinglar Normandiya gersogligini Fransiyaning shimolida tuzganlar. X asr oxiriga kelib mamlakat deyarli butunlay o‘nlab graflik va gersogliklargabo‘linib ketgan, qirol hokimiyati esa faqat nomigagina mavjud edi — qirollar o‘z feodal mulklaridan (Parij va Orlean) tashqarida haqiqiy hokimiyatga ega emas edilar. 987-yilda Karolinglar sulolasi o‘rnini Kapetinglarsulolasi egalladi. Unga birinchi qirol Gyugo Kapetnomi berilgan. Kapetinglar hukmronligi salib yurishlari, Fransiyaning o‘zidagi diniy urushlar (dastlab 1170-yilda valdenslarharakati, 1209–1229-yillarda esa albigoy urushlari), parlament — General shtatlarning 1302-yilda ilk bor chaqirilishi, shuningdek, papalarning Avinyon asirligibilan ajralib turadi. 1303-yilda qirol Filipp IV ChiroyliRim papasini hibsga olgan, papalar esa Avinyonda 1378-yilgacha qolishga majbur bo‘lgan. 1328-yilda Kapetinglarning yon tarmog‘i — Valua sulolasihokimiyatga keldi. 1337-yilda Yuz yillik urush Angliya bilan boshlandi. Avvaliga inglizlar muvaffaqiyat qozonib, Fransiyaning katta hududini egalladilar. Biroq keyinchalik, ayniqsa,Janna d’Ark Janna d’Arkpaydo bo‘lganidan so‘ng urushda burilish yuz berdi va 1453-yilda inglizlar taslim bo‘ldilar.
Qirol Lyudovik XI (1461—1483) hukmronligi davrida Fransiyaning feodal tarqoqligi amalda tugab, mamlakat mutlaq monarxiyaga aylangan. Keyinchalik Fransiya Yevropada muhim rol o‘ynashga muntazam intilgan. Jumladan, 1494—1559-yillarda u Ispaniya bilan urushlar olib borib, Italiyaustidan nazorat uchun kurashgan. XVI asr oxirida asosan katolik bo‘lgan Fransiyada protestantlikning kalvinistik yo‘nalishi keng tarqalgan (Fransiyadagi protestantlar gugenotlardeb atalgan). Bu katoliklar va protestantlar o‘rtasida diniy urushlarga sabab bo‘lib, ularning eng yuqori nuqtasi 1572-yildagi Varfolomey tuni bo‘lgan. O‘sha kechada Parijda protestantlar ommaviy ravishda qirg‘in qilingan. 1589-yilda Valua sulolasi tugab, Genrix IV yangi Fransuz Burbonlari.
sulolasiga asos soldi. Yangi davr va inqilob


1598-yilda Genrix IV Nant ediktiniimzoladi. U protestantlar bilan urushga barham berib, ularga katta vakolatlar berdi. Natijada ular o‘z qal’alari, qo‘shinlari va mahalliy boshqaruv organlariga ega «davlat ichidagi davlat»ni tashkil etdi. 1618—1648-yillarda Fransiya O‘ttiz yillik urushda qatnashdi (rasman jangovar harakatlarni faqat 1635-yildan boshlagan — bu urushning shved-fransuz bosqichi deb ataladi). 1624-yildan 1642-yildagi vafotigacha mamlakatni amalda qirol Lyudovik XIIIning vaziri, kardinal Rishelyeboshqargan. U protestantlarga qarshi urushlarni qayta boshladi, ularni harbiy jihatdan yengdi va davlat tuzilmalarini barbod qildi. 1643-yilda Lyudovik XIII vafot etdi va uning besh yoshli o‘g‘li Lyudovik XIVqirol bo‘ldi. U 1715-yilgacha hukmronlik qildi, o‘z o‘g‘li va nabirasidan ham uzoq umr ko‘rdi. 1648—1653-yillarda qirolning onasi Avstriyalik Anna va kardinal vazir Mazarinining Rishelye siyosatini davom ettirishidan norozi shahar tabaqalari va zodagon muxolifat qo‘zg‘oloni — Frondabo‘lib o‘tdi. Qo‘zg‘olon bostirilgach, Fransiyada mutlaq monarxiya tiklandi. «Quyosh qirol» Lyudovik XIV hukmronligida Fransiya Yevropadagi bir necha urushlarda qatnashdi: 1635—1659-yillarda Ispaniya bilan urush, 1672—1678 — Gollandiya urushi, 1688—1697 — Pfalz merosi uchun urush (Augsburg ligasi urushi) va 1701—1713-yillarda Ispaniya merosi uchun urush.
. 1685-yilda Lyudovik Nant ediktini bekor qildi. Bu protestantlarning qo‘shni davlatlarga qochishiga va Fransiyaning iqtisodiy ahvoli yomonlashishiga olib keldi.
1715-yilda Lyudovik XIV vafotidan keyin Fransiya taxtiga uning evarasi Lyudovik XV o‘tirdi va 1774-yilgacha hukmronlik qildi.
- 1789—1799 — Buyuk fransuz inqilobi.
- 1792—1804 — Birinchi respublika.
- 1793—1794 — yakobinchilar terrori.
- 1795 — Niderlandiyaning bosib olinishi.
- 1797 — Venetsiyaning bosib olinishi.
- 1798—1801 — Misr ekspeditsiyasi.
- 1799—1814 — Napoleonning hukmronligi (1804-yilda imperator deb e’lon qilindi; Birinchi imperiya). 1800—1812-yillarda Napoleon istilochilik yurishlari orqali butun Yevropani qamragan imperiya tuzdi. Italiya, Ispaniya va boshqa mamlakatlarda uning qarindoshlari yoki tarafdorlari hukmronlik qildi. Rossiyadagi mag‘lubiyatdan so‘ng (qarang: 1812-yilgi Vatan urushi) va Napoleonga qarshi koalitsiyaning qayta birlashishi natijasida Napoleon davlati parchalanib ketdi.
- 1815 — Yuz kun va Vaterloo jangi.
- 1814—1830 — Restavratsiyadavri. U Lyudovik XVIII (1814/1815—1824) va Karl X (1824—1830).
- 1830—1848 — davridagi dualistik monarxiyaga asoslangan edi.Iyul monarxiyasi. Inqilob Karl X ni ag‘dardi, hokimiyat Orlean shahzodasi Lui-Filippga o‘tdi, moliyaviy aristokratiya hukmronlikka keldi.
- 1848—1852 — Ikkinchi respublika.
- 1852—1870 — Napoleon III — hukmronligi. Ikkinchi imperiya.

- 1870—1940 — Uchinchi respublikaNapoleon III Sedan yaqinida Fransiya–Prussiya urushi 1870–71-yillarda. 1871-yil mart–mayda Parij kommunasimavjud bo‘lgan. 1879—80-yillarda Ishchilar partiyasi tuzildi. XX asr boshida Fransiya Sotsialistik partiyasi (rahbarlari J. Ged, P. Lafarg va boshqalar) hamda Fransuz sotsialistik partiyasi (rahbari J. Jores) tashkil topgan. Ular 1905-yilda birlashgan (Ishchilar internatsionalining fransuz seksiyasi — SFIO). XIX asr oxiriga kelib Afrika va Osiyodagi ulkan mulklarni qamrab olgan Fransiya mustamlaka imperiyasining shakllanishi deyarli yakunlangan.

Fransiya mustamlaka imperiyasi Birinchi jahon urushidan keyin - 1914—1918-yillarda Birinchi jahon urushida Fransiya Antanta tarkibida qatnashgan..
- 1939—1945 — Ikkinchi jahon urushi.
- 1940 — Kompyen sulhi bilan natsistlar Germaniyasi (Fransiyaning taslim bo‘lishi).
- 1940—1944 — shimoliy Fransiyaning Germaniya tomonidan bosib olinishi, Vishi rejimi janubiy Fransiyada.
- 1944 — Fransiyaning Gitlerga qarshi koalitsiya qo‘shinlari va Qarshilik harakati.
- 1946—1958 — tomonidan ozod etilishi. To‘rtinchi respublika.
Beshinchi respublika
1958-yilda ijro hokimiyati vakolatlarini kengaytirgan Beshinchi respublika konstitutsiyasi qabul qilindi. Respublika prezidenti etib Sharl de Goll— Ozodlikgenerali, Birinchi va Ikkinchi jahon urushlariqahramoni saylandi. 1960-yilga kelib mustamlakachilik tizimi parchalanishi sharoitida Fransiyaning Afrikadagi mustamlakalarining aksariyati mustaqillikka erishdi. 1962-yilda qonli urushdan so‘ng Jazoirmustaqil bo‘ldi. Fransiyani yoqlagan jazoirliklar Fransiyaga ko‘chib o‘tib, tez o‘sib borayotgan musulmon ozchilikni tashkil etdi.
Yoshlar va talabalarning ommaviy tartibsizliklariiqtisodiy va ijtimoiy ziddiyatlar kuchayishi, shuningdek, umumiy ish tashlash natijasida jiddiy siyosiy inqiroz yuzaga keldi. Beshinchi respublika asoschisi Sharl de Goll 1969-yilda iste’foga chiqdi va bir yil o‘tib, 9-noyabr, 1970-yilda vafot etdi.
Umuman, urushdan keyingi Fransiya taraqqiyoti sanoat va qishloq xo‘jaligining tez rivojlanishi, milliy kapitalni rag‘batlantirish, Afrikadagi va Osiyodagi sobiq mustamlakalarga iqtisodiy hamda ijtimoiy-madaniy ta’sirni kengaytirish, Yevropa Ittifoqidoirasidagi faol integratsiya, fan va madaniyatni rivojlantirish, ijtimoiy himoyani kuchaytirish hamda madaniyatning «amerikalashuvi»ga qarshi kurash bilan tavsiflanadi.
De Goll prezidentligi davridagi tashqi siyosat mustaqillikka intilish va «Fransiya buyukligini tiklash» bilan ajralib turgan. 1960-yilda o‘z yadroviy qurolini muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazgach, mamlakat «yadro klubi»ga qo‘shildi. 1966-yilda Fransiya NATO harbiy tuzilmasidan chiqdi (faqat 2009-yilda prezident Nikola Sarkozidavrida qaytdi). Sharl de Goll Yevropa integratsiyasi jarayonlarini ham qo‘llab-quvvatlamagan.
1969-yilda Beshinchi respublikaning ikkinchi prezidenti etib gollchi Jorj Pompidusaylandi. U 1962—1968-yillarda bosh vazir bo‘lgan.
1974-yilda Pompidu vafotidan so‘ng uning o‘rnini Valeri Jiskar d’Esten— liberal va yevropaparast qarashdagi siyosatchi, markazchi «Fransuz demokratiyasi uchun ittifoq».
» partiyasi asoschisi egalladi. 1981—1995-yillarda prezidentlik lavozimini sotsialist Fransua Mitteran.
17-may, 1995-yildan 16-may, 2007-yilgacha prezident Jak Shirakbo‘ldi. U 2002-yildaqayta saylandi. Shirak neogollchilik yo‘nalishidagi siyosatchidir. Uning davrida, 2000-yilda, mamlakatda prezident vakolat muddatini 7 yildan 5 yilga qisqartirish bo‘yicha referendum o‘tkazildi. Saylovchilarning ishtiroki juda past (aholining taxminan 30 foizi) bo‘lishiga qaramay, ovoz berganlarning ko‘pchiligi (73 foizi) muddatni qisqartirishni qo‘llab-quvvatladi.
Fransiyada Afrika davlatlaridan kelganlar soni ortishi bilan migrantlar masalasi keskinlashdi, ularning ko‘pi musulmon. Fransiya aholisining 10 foizini mahalliy bo‘lmagan musulmonlar (asosan Jazoirdan kelganlar) tashkil etadi. Bu bir tomondan mahalliy fransuzlar orasida o‘ta o‘ng (ksenofobiktashkilotlarning ommalashishiga sabab bo‘lsa, boshqa tomondan Fransiya tartibsizliklar va terrorchilik hujumlarimaydoniga aylanmoqda. Shimoliy Afrikadan immigratsiya XIX asr oxiri — XX asr boshlarida boshlangan. Iqtisodiy yuksalish sharoitida aholining tabiiy o‘sishi sekinlashishi va ishchi kuchi tanqisligi chet ellik ishchilarni jalb qilish zaruratini tug‘dirdi. Immigrantlar mehnati asosan qurilishda (20 foiz), oqim-konveyer ishlab chiqarishiga asoslangan sanoat tarmoqlarida (29 foiz), xizmat ko‘rsatish va savdoda (48,8 foiz) qo‘llaniladi. Kasbiy tayyorgarlik pastligi sababli Shimoliy Afrikadan kelganlar ko‘pincha ishsiz qoladi. 1996-yilda Mag‘rib mamlakatlaridan kelgan chet elliklar orasida ishsizlikning o‘rtacha darajasi 32 foizga yetgan. Hozir Mag‘ribdan kelgan immigrantlar Fransiya aholisining 2 foizidan ortig‘ini tashkil qiladi va asosan Parij, Lion va Marsel.
Marsel markazli uch hududda yashaydi. 16-may, 2007-yilda Fransiya prezidenti etib «Xalq harakati uchun ittifoq» » partiyasidan nomzod Nikola Sarkozisaylandi. U Vengriyadan.
21-iyul, 2008-yilda Fransiya parlamenti kichik ustunlik bilan prezident Sarkozi taklif etgan konstitutsiyaviy islohotni ma’qulladi. Bu Beshinchi respublika davridagi eng katta islohot bo‘lib, 47 ta moddaga tuzatish kiritdi (jami 89 moddali 1958-yilgi konstitutsiya). Qonun loyihasi parlament rolini kuchaytirish, ijro hokimiyatini yangilash va fuqarolarga yangi huquqlar berishni nazarda tutgan.

Eng muhim o‘zgarishlar:
- prezident ketma-ket ikki muddatdan ortiq lavozimda bo‘la olmaydi;
- parlament prezidentning ayrim qarorlariga veto qo‘yish huquqini oladi;
- hukumatning parlament qo‘mitalari faoliyati ustidan nazorati cheklanadi;
- shu bilan birga, prezidentga har yili parlament oldida nutq so‘zlash huquqi beriladi (bu 1875-yilda hokimiyatlar bo‘linishini ta’minlash maqsadida taqiqlangan edi);
- yangi a’zolarning Yevropa Ittifoqiga kirishi masalasida referendum o‘tkazish nazarda tutiladi.
6-may, 2012-yilda prezidentlik saylovlarining ikkinchi turida prezidentlik saylovlari natijasida Fransiyaning 24-prezidenti etib Fransua Olland.
saylandi. 2013-yil aprelda mamlakatda bir jinsli nikohlar.
bir jinsli nikohlar qonuniylashtirildi. 7-may, 2017-yilda prezidentlik saylovlarining ikkinchi turida) Fransiyaning 25-prezidenti etib E. Makron.
saylandi. Ichki siyosiy tuzilish
Ma’muriy bo‘linish

Fransiya 18 ta mintaqaga bo‘linadi, ulardan 12 tasi Yevropa qit’asida, biri (Korsika) Korsikaorolida, yana beshtasi dengizortida joylashgan. Mintaqalar yuridik avtonomiyaga ega emas, ammo o‘z soliqlarini belgilashi va budjetini.
tasdiqlashi mumkin. 18 ta mintaqa 101 ta departamentgahamda Lion metropoliyasigabo‘lingan. Ular 342 okrug va 4039 ta kantondaniborat. Fransiyaning asosiy ma’muriy birliklari 36 682 kommunalardir.

Parij departamenti bitta kommunadaniborat. Beshta dengizorti mintaqasining har biri (Gvadelupa, Martinika, Fransuz Gvianasi, Reyunion, Mayotta) bittadan departamentdan iborat. Korsika mintaqasi (2 ta departamentli) metropoliyaning boshqa mintaqalaridan farqli maxsus maqomga ega. Uning markazga bo‘ysunmaydigan mustaqil boshqaruv organlari bor. 2003-yilda Korsikaning 2 departamentini birlashtirish bo‘yicha referendum muvaffaqiyatsiz tugadi. Barcha bu mintaqalar Yevropa Ittifoqining bir qismidir.
Fransiya Respublikasi tarkibiga quyidagilar kiradi:
- metropoliya (13 mintaqa, 96 departament va Lion metropoliyasiga);
- bo‘lingan); beshta dengizorti departamenti:: Gvadelupa, Martinika, Gviana, Reyunion, Mayotta;
- beshta dengizorti hududi: Fransuz Polineziyasiorollari Uollis va Futuna, Sen-Pyer va Mikelon, Sen-Bartelemi, Sen-Marten;
- alohida maqomli uchta hudud: Yangi Kaledoniya, Klipperton, Fransiyaning Janubiy va Antarktika hududlari.
Davlat tuzumining asoslari
Fransiya — unitar respublika prezidentlik turidagidavlatdir. Davlatning asosiy qonuni — konstitutsiya4-oktabr, 1958-yilda qabul qilingan. Konstitutsiya Beshinchi respublika hokimiyat organlari faoliyatini tartibga soladi va prezidentlik-parlament respublika boshqaruv shaklini belgilaydi (Fransiya Respublikasi Konstitutsiyasi, 2-bo‘lim).
Fransiya Respublikasi Konstitutsiyasining quyidagi masalalarga oid moddalari bir necha bor qayta ko‘rib chiqilgan:
- umumiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berish orqali Prezident saylovlarini o‘tkazish (1962);
- hukumat a’zolarining jinoiy javobgarligi haqida konstitutsiyaga yangi bo‘lim kiritish (1993);
- parlamentning yagona sessiyasini joriy etish va referendum vakolatini kengaytirish; (1995),
- Yangi Kaledoniya maqomiga doir vaqtinchalik choralarni qabul qilish; (1998),
- Iqtisodiy va Valyuta Ittifoqinituzish, erkaklar va ayollarning saylanadigan mandat va lavozimlarga teng huquqli bo‘lishi, Xalqaro Jinoyat sudining (1999),
- yuridik huquqini tan olish; prezident vakolat muddatini 7 yildan 5 yilga qisqartirish (2000);
- davlat rahbarining jinoiy javobgarligi, o‘lim jazosini bekor qilishning konstitutsiyada mustahkamlanishi, Yangi Kaledoniya avtonomiyasi islohoti (2007);
- davlat tuzumini yangilash va hokimiyatlar o‘rtasida muvozanatni ta’minlash islohoti (2008).
Fransiyada, shuningdek, Konstitutsiyaviy kengashmavjud. U 9 a’zodan iborat bo‘lib, saylovlar to‘g‘ri o‘tganini, konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritadigan qonunlar hamda ko‘rib chiqish uchun yuborilgan qonunlarning konstitutsiyaga muvofiqligini nazorat qiladi.
Ijro hokimiyati
Davlat rahbari va ijro hokimiyati boshlig‘i prezidentbo‘lib, hozirda bu lavozimni Emmanuel Makronegallamoqda. Beshinchi respublikada bosh vazir joriy ichki va iqtisodiy siyosat uchun javob beradi, shuningdek, umumiy tusdagi farmonlar chiqarish huquqiga ega. U hukumat siyosati uchun mas’ul hisoblanadi (20-modda). Bosh vazir hukumat faoliyatini boshqaradi va qonunlar ijrosini ta’minlaydi (21-modda).
Bosh vazir respublika prezidentitomonidan tayinlanadi. Uning nomzodini Milliy assambleya tasdiqlashi shart emas, chunki Milliy assambleya istalgan vaqtda hukumatga ishonchsizlik votumibildirish huquqiga ega. Odatda bosh vazir Milliy assambleyadagi ko‘pchilik o‘ringa ega partiya vakili bo‘ladi. Bosh vazir vazirlar mahkamasi a’zolari ro‘yxatini tuzib, prezident tasdig‘iga taqdim etadi.
Bosh vazir Milliy assambleyada qonunlar qabul qilish tashabbusini ilgari suradi va ularning bajarilishini ta’minlaydi. U milliy mudofaa uchun ham javob beradi. Bosh vazir prezident hujjatlarini qo‘shimcha imzo bilan tasdiqlaydi va Konstitutsiyaning 15-moddasida ko‘rsatilgan kengash va qo‘mitalarda uning o‘rniga raislik qiladi.
9-sentabr, 2025-yildan hukumatga Sebastyen Lekornyu.
rahbarlik qiladi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat
Fransiyada qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatadan — Senat va Milliy assambleyadan iborat parlamentga tegishlidir. Respublika Senatia’zolari bilvosita umumiy ovoz berish yo‘li bilan saylanadi va 348 senatordan iborat. Ulardan 305 nafari metropoliyani, 9 nafari dengizorti hududlarini, 5 nafari Fransuz hamjamiyati hududlarini va 12 nafari chet elda yashovchi fransuz fuqarolarini ifodalaydi. Senatorlar 2003-yildan boshlab olti yilga (2003-yilgacha 9 yilga) saylanadi. Ularni Milliy assambleya deputatlari, bosh kengash a’zolari va munitsipal kengash delegatlaridan iborat saylovchilar hay’ati saylaydi. Senatning yarmi har uch yilda yangilanadi. So‘nggi saylovlar 2017-yil sentabrda o‘tgan.
Milliy assambleya deputatlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumiy ovoz bilan 5 yilga saylanadi. U 577 deputatdan iborat, ulardan 555 nafari metropoliyani, 22 nafari dengizorti hududlarini ifodalaydi. Milliy assambleya deputatlarining so‘nggi saylovlari 11 va 18-iyun, 2017-yilda o‘tgan.
Hukumat faoliyatini nazorat qilishdan tashqari, har ikki palata qonun loyihalarini ishlab chiqadi va qabul qiladi. Kelishmovchilik yuzaga kelsa, yakuniy qaror Milliy assambleyada qoladi.
Sud hokimiyati
Fransiya sud tizimi Konstitutsiyaning «Sud hokimiyati haqida» deb nomlangan VIII bo‘limida tartibga solingan. Prezident sud hokimiyati mustaqilligining kafili; sudyalarning maqomi organik qonun bilan belgilanadi, ular almashtirilmaydi. Fransiya odil sudlovi kollegiallik, kasbiylik va mustaqillik tamoyillariga tayanadi, bu tamoyillar bir qator kafolatlar orqali ta’minlanadi. 1977-yilgi qonunga ko‘ra fuqarolik va ma’muriy ishlarni ko‘rishdagi sud xarajatlari davlat zimmasida. Bu qoida jinoyat ishlari sudloviga tatbiq etilmaydi. Muhim tamoyillar qatoriga sud oldida tenglik , sudyalarning xolisligi, ishlarning ochiq ko‘rilishi va ishni ikki instansiyada ko‘rib chiqish imkoniyati ham kiradi. Qonunda kassatsiya shikoyati berish imkoniyati ham nazarda tutilgan.
Fransiya sud tizimi ko‘p bosqichli bo‘lib, umumiy sudlar va ma’muriy sudlar tizimiga bo‘linadi. Umumiy yurisdiksiyadagi sudlarning eng quyi bo‘g‘ini kichik instansiya tribunallaridir. Bunday sudlarda ishni sudya yakka tartibda ko‘radi. Biroq har bir tribunalda bir necha magistratfaoliyat yuritadi. Kichik instansiya tribunali summasi kichik bo‘lgan ishlarni ko‘radi va bunday sud qarorlari ustidan apellyatsiya berilmaydi.
Jinoyat ishlarida bu sud politsiya tribunali deyiladi. Ushbu tribunallar fuqarolik ishlari va tuzatish ishlari bo‘yicha palatalarga bo‘linadi. Apellyatsiya sudi har doim kollegial qaror chiqaradi. Apellyatsiya sudining fuqarolik-huquqiy qismi fuqarolik va ijtimoiy ishlar bo‘yicha ikki palatadan iborat. Savdo ishlari palatasi ham bor. Ayblov palatasining vazifalaridan biri sud politsiyasi xodimlariga (Ichki ishlar vazirligi, harbiy jandarmeriya va boshqalarga) nisbatan intizomiy sud vazifasini bajarishdir. Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha jandarmeriya palatasi ham mavjud. Har bir departamentda hakamlar hay’ati sudi bor. Bundan tashqari, Fransiyada maxsus sud organlari — savdo va harbiy sudlar ishlaydi.
Prokuratura turli darajadagi sudlar huzuridagi prokurorlardan iborat. Bosh prokuror va uning o‘rinbosarlari apellyatsiya sudi huzurida faoliyat yuritadi. Kassatsiya sudi huzuridagi prokuraturada bosh prokuror, uning birinchi o‘rinbosari va adliya vaziriga bo‘ysunuvchi o‘rinbosarlar bor.
Sudyalarning kasbiy tayyorgarligi Milliy magistratura maktabida amalga oshiriladi.
Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish
Fransiyada mahalliy boshqaruv tizimi ma’muriy-hududiy bo‘linishgamuvofiq tashkil etilgan. U saylanadigan organlari bo‘lgan kommunalar, departamentlar va mintaqalardan iborat.
- Kommuna — eng kichik ma’muriy-hududiy birlik. Fransiyada taxminan 36 ming kommuna mavjud, ularni ijro hokimiyati organlari bo‘lgan munitsipal kengashlar boshqaradi. Kengash kommuna ishlarini yuritadi, fuqarolarning barcha ijtimoiy masalalarga oid manfaatlarini ko‘zlab qarorlar qabul qiladi, mulkni boshqaradi va zarur ijtimoiy xizmatlarni tashkil etadi.
- Fransiya departamentlari mamlakatning asosiy ma’muriy-hududiy birliklaridir. Departamentlar ichki (96 ta) va dengizorti departamentlariga bo‘linadi. Departament kengashi mahalliy budjetni qabul qilish va ijrosini nazorat qilish, departament xizmatlarini tashkil etish, mulkni boshqarish bilan shug‘ullanadi. Departamentning ijro organi — bosh kengash raisidir.
- Mintaqalar mamlakat ma’muriy bo‘linishidagi eng yirik birliklardir. Har bir mintaqada iqtisodiy-ijtimoiy qo‘mitalar va mintaqaviy qarz qo‘mitasi tashkil etilgan. Mintaqaning o‘z hisob palatasi mavjud. Mintaqaviy kengash o‘z raisini saylaydi, u mintaqa ijro hokimiyati rahbari bo‘ladi.
Davlat ramzlari

Bayroq
Fransuz uch rangli bayrog‘i ko‘k, oq va qizil vertikal tasmalardan iborat bo‘lib, Fransuz inqilobining uch asosiy g‘oyasi — ozodlik, tenglik va birodarlikni ifodalaydi. Bu ranglar birikmasi markiz de Lafayetttaklifidan kelib chiqqan. U inqilob tarafdorlariga qizil, oq va ko‘k rangli kokarda taqishni taklif qilgan. Qizil va ko‘k qadimdan Parij ranglari hisoblangan (inqilobchilar Bastiliyagahujum kuni bundan foydalangan), oq rang esa fransuz monarxiyasining rangi bo‘lgan. Ilk bor 1790-yilda paydo bo‘lgan fransuz uchrangli bayrog‘i keyinchalik bir oz o‘zgargan (dastlab qizil tasma dastaga yaqin, ya’ni chapda bo‘lgan) va 1794-yilda qayta ishlab chiqilgan. Napoleon Vaterlooda yengilgach, bu bayroq ishlatilmay qolgan bo‘lsa-da, 1830-yilda yana o‘sha markiz de Lafayett ko‘magida tiklandi va hozirgacha Fransiya bayrog‘i bo‘lib kelmoqda. Eski qirollik bayrog‘ida oq fonda oltin nilufarlar tasvirlangan (oriflamma).
). Gerb
Ikkinchi imperiya davridan beri Fransiyada qonuniy tasdiqlangan o‘z gerbi yo‘q. Shunga qaramay, ko‘plab rasmiy hujjatlarda davlatning norasmiy emblemasi — pelta tasviri, uning ustida «R.F» monogrammasi, orqa fonida fassiyalar hamda dafna va eman shoxlari ko‘rsatiladi.
Partiyalar va saylovlar
Siyosiy partiyalar
O‘ng partiyalar
- Milliy front — 1972-yildan faoliyat yuritayotgan o‘ta o‘ng millatchi partiya bo‘lib, yevroskeptitsizm va ksenofobiya.
- g‘oyalariga tayanadi. Milliy respublikachilik harakati — 1999-yilda Milliy frontdan ajralgan.
- Fransiya uchun harakat — o‘ng konservativ gollchi partiya.
- «Tur, respublika[ingl.]» — 2008-yilda tashkil topgan ijtimoiy-konservativ gollchi partiya.
- Fransiya va Yevropa mustaqilligi uchun birlashma — 1999-yildan beri faol yevroskeptik gollchi partiya.
- Ovchilik, baliqchilik, tabiat, an’analar — 1989-yilda tuzilgan an’anaparast partiya.
Markaziy o‘ng partiyalar
- Respublikachilar — 2015-yil mayda Xalq harakati uchun ittifoqpartiyasidan qayta tashkil etilgan. Asosiy konservativ partiya bo‘lib, gollchi «Respublikani qo‘llab-quvvatlash birlashmasining».
- huquqiy vorisidir. Birdam respublika — markaziy o‘ng gollchi partiya.
Markazchi partiyalar
- Demokratik harakat — — liberal partiya. 2009-yilda Fransua Bayru tomonidan Fransuz demokratiyasi uchun ittifoq.
- negizida tuzilgan. Demokratlar va mustaqillar ittifoqi — 2012-yilda mustaqilligini saqlagan to‘qqiz partiyadan tuzilgan markazchi siyosiy kuch. Ular orasida:
- Radikal partiya — Fransiyaning eng qadimgi (1901-yildan) siyosiy partiyasi;
- Yangi markaz — — ijtimoiy-liberal partiya. 2007-yilda Fransuz demokratiyasi uchun ittifoqpartiyasining Demokratik harakat;
- tarkibiga kirmagan a’zolari tomonidan tuzilgan. Zamonaviy so‘l kuchlar — 2007-yilda Xalq harakati uchun ittifoqni qo‘llagan Sotsialistik partiyaning o‘ng qanoti a’zolari tuzgan islohotchi partiya.
Markaziy so‘l partiyalar
- So‘l radikal partiya — 1972-yilda Radikal partiyaning so‘l qanoti tuzgan so‘l liberal partiya.
- Sotsialistik partiya — 1969-yilda Ishchilar internatsionalining fransuz seksiyasi.
- negizida tuzilgan mamlakatning asosiy sotsialistik partiyasi. Ekologlar — 2010-yilda «Yevropa ekologiyasi[frans.]» va «Yashillar».
» partiyalarining qo‘shilishidan vujudga kelgan so‘l ekologik partiya. So‘l partiyalar
- So‘l front — kommunistik va demokratik sotsialistik kuchlarning 2008-yilda tuzilgan siyosiy koalitsiyasi, jumladan:
- Fransiya Kommunistik partiyasi — G‘arb dunyosidagi eng yirik kommunistik partiyalardan biri bo‘lib, 1920-yilda tuzilgan;
- So‘l partiya — 2009-yilda Sotsialistik partiyaning sobiq a’zolari tomonidan Jan-Lyuk Melanshon;
- boshchiligida tuzilgan so‘l sotsialistik partiya. Birlashgan so‘l, «Konvergensiya va muqobillar» hamda Antikapitalistik so‘l — Inqilobiy kommunistik liga va Yangi antikapitalistik partiya.
- fraksiyalari. Yangi antikapitalistik partiya — 2009-yilda o‘zini tarqatgan trotskistik Inqilobiy kommunistik liga ( Qayta birlashgan To‘rtinchi internatsional).
- seksiyasi) negizida tashkil etilgan radikal so‘l partiya. Ishchilar kurashi — tarixi 1939-yildan boshlanadigan, ishchilar orasidagi faoliyatga e’tibor qaratgan trotskistik partiya.
- Mustaqil ishchilar partiyasi — tarqatilgan trotskistik Mehnatkashlar partiyasi.
- atrofida shakllangan so‘l yevroskeptik partiya. Respublikachilik va fuqarolik harakati — 1993-yilda sobiq sotsialistik partiya a’zosi Jan-Pyer Shevenman.
tuzgan so‘l populistik, yevroskeptik partiya. Saylovlar
2008-yil sentabrda bo‘lib o‘tgan saylov natijalariga ko‘ra Senatning 343 a’zosi quyidagicha taqsimlandi:
- «Xalq harakati uchun ittifoq» (UMP) fraksiyasi: 151 (44 foiz).
- Sotsialistik fraksiya: 116 (33,82 foiz).
- «Markazchilar ittifoqi» fraksiyasi: 29.
- Kommunistik, respublikachilik va fuqarolik fraksiyasi: 23.
- «Yevropa demokratik va ijtimoiy birlashmasi» fraksiyasi: 17.
- Hech bir fraksiyaga kirmaganlar: 7.
10 va 17-iyun, 2007-yildagi saylovlar natijasida Milliy assambleyaning 577 deputati quyidagicha taqsimlangan:
- «Xalq harakati uchun ittifoq» (UMP) fraksiyasi: 314 (yana 6 qo‘shilgan).
- Sotsialistik, radikal va fuqarolik fraksiyasi: 186 (yana 18 qo‘shilgan).
- So‘l demokratik va respublikachilik fraksiyasi: 24.
- Yangi markazchilar fraksiyasi: 20 (yana 2 qo‘shilgan).
- Hech bir fraksiyaga kirmaganlar: 7.
2010-yil martda Fransiyada mintaqaviy saylovlar bo‘lib o‘tdi. Ikki turda 1880 nafar mintaqaviy kengash a’zosi saylandi. Saylovlar mamlakatning 26 mintaqasida, shu jumladan 4 ta dengizorti mintaqasida ham o‘tkazildi. Saylovlar 2012-yilgi prezidentlik saylovi oldidan kuch sinovi sifatida baholangan.
Saylovda Sotsialistik partiya boshchiligidagi muxolif «So‘l ittifoq» koalitsiyasi g‘alaba qozondi. Koalitsiyaga «Yevropa ekologiyasi» va «So‘l front» ham kirgan. Birinchi turda ular mos ravishda 29, 12 va 6 foiz ovoz to‘plagan, prezidentning«Xalq harakati uchun ittifoq»partiyasi esa atigi 26 foiz olgan. Ikkinchi turda «So‘l ittifoq» ovozlarning 54 foizini oldi. Natijada Fransiyaning Yevropadagi 22 mintaqasidan 21 tasida aynan shu ittifoq qo‘llab-quvvatlandi. Sarkozi partiyasi faqat Elzas.
mintaqasini saqlab qoldi. O‘ta o‘ngMilliy frontningmuvaffaqiyati ham kutilmagan bo‘ldi. Ikkinchi turda u jami taxminan 2 mln ovoz (9,17 foiz) oldi. Partiya 12 mintaqada ikkinchi turga o‘tib, ularning har birida o‘rtacha 18 foiz ovoz to‘pladi. Jan-Mari Le Peno‘zi Provans — Alp tog‘lari — Lazur sohilipartiya tarixida eng yaxshi natijaga erishib, 22,87 foiz ovoz oldi va mahalliy kengashda 21 ta mandatni (jami 123 ta o‘rindan) ta’minladi. Shimoliy Fransiyadagi Nor — Pa-de-Kale mintaqasida partiya yetakchisining qizi Marin Le Penro‘yxatiga 22,20 foiz saylovchi ovoz berdi. Bu Milliy frontga 18 ta mandatni (jami 113 ta o‘rindan) ta’minladi.
Tashqi siyosat
Fransiya hozirgi dunyo siyosatining asosiy ishtirokchilaridan biridir. Uni zamonaviy dunyoning «buyuk davlati» deb atash mumkin. Bunga quyidagi omillar asos bo‘ladi:
- Fransiya tashqi siyosatini mustaqil belgilaydi. Siyosiy mustaqillik harbiy qudratga, avvalo yadroviy qurolga);
- tayanadi; Fransiya xalqaro tashkilotlar orqali, xususan, BMT Xavfsizlik Kengashiningdoimiy a’zosi maqomi, Yevropa Ittifoqidagi yetakchi roli va boshqalar yordamida xalqaro siyosiy qarorlarga ta’sir ko‘rsatadi;
- Fransiya dunyo miqyosida mafkuraviy yetakchi bo‘lishga intiladi (o‘zini Fransuz inqilobi tamoyillarining jahon siyosatidagi «bayroqdori» va inson huquqlarining butun dunyodagi himoyachisi deb e’lon qiladi);
- Fransiyaning dunyoning ayrim mintaqalaridagi (avvalo Afrikadagi) alohida o‘rni;
- Fransiya jahon hamjamiyatining muhim qismi uchun madaniy joziba markazi bo‘lib qolmoqda.
Fransiya Yevropa Ittifoqining asoschi mamlakatlaridan biri (1957-yildan) bo‘lib, hozir uning siyosatini belgilashda faol qatnashadi.
Fransiyada quyidagi tashkilotlarning bosh qarorgohlari joylashgan: YUNESKO (Parij), Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) (Parij), Interpol (Lion), Xalqaro o‘lchov va tarozilar byurosi (BIPM) (Sevr).
Fransiya ko‘plab global va mintaqaviy xalqaro tashkilotlar:
- a’zosidir. 1945-yildan Birlashgan Millatlar Tashkiloti a’zosi;
- BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zosi (veto huquqiga ega);
- a’zosi Jahon savdo tashkiloti (1995-yildan; ilgari GATT a’zosi);
- 1964-yildan O‘nlik guruhi;
- a’zosi; Tinch okeani hamjamiyati Kotibiyatidagi;
- tashabbuskor davlat; Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon banki;
- a’zosi; Hind okeani komissiyasi[ingl.];
- a’zosi; Karib davlatlari uyushmasi[ingl.];
- Asoschisi va yetakchi ishtirokchisi Frankofoniya 1986-yildan;
- a’zosi Yevropa Kengashi 1949-yildan;
- Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti a’zosi;;
- Katta yettilik ishtirokchisi. Fransiya.
YXHT Minsk guruhining hamraisi. Bu guruh Tog‘li Qorabog‘ mojarosini hal etish bilan shug‘ullanadigan ishchi organdir..

Fransiya tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlari:
- Yevropa Ittifoqi doirasidagi faoliyat;
- O‘rta dengiz mintaqasi (Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq) bo‘yicha siyosat;
- ayrim mamlakatlar bilan ikki tomonlama aloqalarni rivojlantirish;
- Frankofoniya tashkiloti doirasidagi siyosat;
- NATO doirasidagi faoliyat..
NATOdagi faoliyat
Fransiya 1949-yildan NATO a’zosi bo‘lgan. Ammo prezident de Goll davrida, 1966-yilda, xavfsizlik sohasida mustaqil siyosat yuritish uchun ittifoqning harbiy tuzilmasidan chiqqan. Jak Shirak prezidentligi davrida Fransiyaning NATO mudofaa tuzilmalaridagi amaliy ishtiroki kuchaydi.
2007-yil mayda Nikola Sarkozi, Fransiya 4-aprel, 2009-yilda ittifoqning harbiy tuzilmasiga qaytdi. Fransiyaning NATOga munosabati Fransua Mitterandavridan boshlab izchil davom etdi. 1991-yil yanvarda fransuz qo‘shinlari Quvaytni ozod qilish uchun«Sahrodagi bo‘ron»operatsiyasida qatnashdi. 1999-yilda Fransiya NATOning Bosniya va Kosovodagi harbiy operatsiyalarida ishtirok etdi. Fransiya 2008-yil avgustda keskinlashgan Gruziya–Osetiya mojarosinihal etishda faol qatnashdi. Rossiya va Fransiya prezidentlari — Dmitriy Medvedev va Nikola Sarkozi — muzokaralar davomida Moskvada 12-avgust, 2008-yilda harbiy mojaroni tartibga solish rejasi imzolandi. U Medvedev–Sarkozi rejasi.
deb ataldi. Qurolli kuchlar

Fransiya qurolli kuchlari o‘zida ishlab chiqarilgan zamonaviy qurol-yarog‘ va harbiy texnikaning deyarli barcha turlariga — o‘qotar qurollardan tortib zarbdor yadroviy aviatashuvchilargacha ega bo‘lgan kam sonli davlatlardan biridir.
Fransiya yadroviy qurolga 1960-yildan ega. Fransiya hukumatining rasmiy pozitsiyasi doimo «eng kam zarur darajadagi cheklangan yadroviy arsenal» yaratish bo‘lgan. Hozir bu daraja to‘rtta atom suvosti kemasi va yadroviy raketalar bilan jihozlangan yuzga yaqin samolyotdan iborat.
Respublikada harbiy xizmat shartnoma asosida tashkil etilgan, majburiy harbiy xizmat yo‘q. 2008-yilga ko‘ra barcha bo‘linmalardagi harbiy xizmatchilar soni qariyb 270 ming kishi edi. Prezident Nikola Sarkozi boshlagan islohotga ko‘ra armiyadagi xodimlarning 24 foizi, asosan ma’muriy lavozimdagilar bo‘shatilishi kerak edi.
NATO baholashiga ko‘ra 2025-yil boshida Fransiya qurolli kuchlarida 205000 nafar harbiy xizmatchi bor edi.
Aholi

1-yanvar, 2017-yil holatidagi baholashga ko‘ra, Fransiya aholisi 64 859 773 kishi ni tashkil etgan, metropoliyada va 66 991 000 kishi — dengizorti hududlari bilan birgalikda.


Fransiyada aholi zichligi 103 kishi/km². Bu ko‘rsatkich bo‘yicha mamlakat Yevropa Ittifoqi davlatlari orasida 14-o‘rinda turadi. Yevropa Ittifoqi. Tug‘ilishning umumiy koeffitsiyenti Fransiyada Yevropadagi — reproduktiv yoshdagi har bir ayolga 2,01 boladir. Fransiyada 57 ta shahar aholi punktining har birida aholi soni 100 000 kishidan.
Eng yirik shahar aglomeratsiyalari aholisi 2016-yil holatiga (ming kishi):
2006-yilda aholining 10,1 foizi chet elda tug‘ilgan kelib chiqishga ega (ya’ni tug‘ilgan paytda Fransiya fuqarosi bo‘lmagan), ulardan 4,3 foizi Fransiya fuqaroligini olgan.
| 1901 | 1906 | 1911 | 1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 40 681 000 | ↗41 067 000 | ↗41 415 000 | ↗46 647 521 | ↗47 293 811 | ↗47 990 159 | ↗48 697 015 | ↗49 361 165 | ↗49 945 471 |
| 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 |
| ↗50 430 631 | ↗50 829 214 | ↗51 175 036 | ↗51 518 731 | ↗51 895 793 | ↗52 320 049 | ↗52 776 806 | ↗53 239 101 | ↗53 666 947 |
| 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 |
| ↗54 033 095 | ↗54 328 016 | ↗54 565 943 | ↗54 772 084 | ↗54 982 879 | ↗55 224 670 | ↗55 505 282 | ↗55 816 654 | ↗56 149 874 |
| 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 |
| ↗56 489 874 | ↗56 825 158 | ↗57 155 165 | ↗57 482 783 | ↗57 803 824 | ↗58 113 622 | ↗58 409 202 | ↗58 557 072 | ↗58 849 212 |
| 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 |
| ↗59 105 073 | ↗59 325 793 | ↗59 540 711 | ↗59 752 020 | ↗59 963 792 | ↗60 185 178 | ↗60 495 470 | ↗60 911 057 | ↗61 355 725 |
| 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| ↗61 803 229 | ↗62 242 474 | ↗62 702 121 | ↗63 176 246 | ↗63 617 975 | ↗64 012 572 | ↗64 371 099 | ↗64 702 921 | ↗65 023 142 |
| 2011 | 2012 | 2013 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| ↗65 343 588 | ↗65 649 570 | ↗65 939 866 | ↗66 380 602 | ↗66 628 000 | ↗67 118 648 | ↘66 992 159 | ↗67 257 982 | ↘67 063 703 |
| 2021 | 2024 | 2025 | ||||||
| ↗67 749 632 | ↗68 373 433 | ↗68 605 616 |
Milliy tarkib

departamentida. Fransuz siyosiy leksikonida «milliy ozchilik» va hatto «millat» tushunchalari ham bu so‘z Sovet Ittifoqida va postsovet Rossiyada qanday tushunilgan bo‘lsa, o‘sha ma’noda ishlatilmaydi. Fransuz tilida nationalité so‘zi faqat «fuqarolik»ni anglatadi, national, nationale sifatlari esa davlatga — Fransiya Respublikasiga mansublikni bildiradi. Chunki Respublika nation — davlat va milliy suverenitetga ega xalq tushunchasiga tayanadi, bu Fransiya Respublikasi Konstitutsiyasining 3-moddasida belgilangan. Shu sababli Fransiyada rasmiy etnik statistika mavjud emas.
Sovet ensiklopediyalarida baholash usullari izohlanmagan holda, mamlakatning 1975-yildagi etnik tarkibi haqida ma’lumot keltirilgan: aholining taxminan 90 foizi etnik fransuzlarbo‘lgan. Milliy ozchiliklarga elzasliklar va lotaringiyaliklar (taxminan 1,4 mln kishi), bretonlar (1,25 mln kishi), yahudiylar (taxminan 500 ming kishi), flamandlar (300 ming kishi), katalonlar (250 ming kishi), basklar (140 ming kishi) va korsikaliklar (280 ming kishi) kiradi.
Ayni sabablar bilan Fransiyadagi etnik armanlarsonini baholash ham bir xil emas: turli ma’lumotlarga ko‘ra 350 mingdan 500 minggacha kishi.
Tillar

shahrida. Davlatning rasmiy tili — fransuz tilibo‘lib, aholining aksariyati shu tilda so‘zlashadi. U hind-yevropa tillari oilasining (roman guruhiga,, gallo-roman kichik guruhigamansub. Fransuz tili xalq lotinchasidan rivojlangan va boshqa roman tillariga nisbatan undan ancha uzoqlashgan. Yozuvi lotin alifbosigaasoslangan. Rasmiy tildan tashqari, Fransiyada mahalliy mintaqaviy tillar 7 ta til va sheva: bask, breton, flamand, elzas (nemis), katalon, korsika, oksitantillari. 2010-yil yozida Fransiya Konstitutsiyasiga tuzatish kiritilib, mintaqaviy tillar «mamlakat merosining bir qismi» deb tan olindi va amalda fransuz tili bilan tenglashtirildi.
Hozirgi fransuz tili ko‘plab hududiy shevalarga bo‘linadi. Davlat darajasida rasmiy qabul qilingan sheva shimoliy Fransiyadagi Langue d’Oil — gallo-roman shevalaridan kelib chiqqan. U janubdagi oksitan-roman shevalari guruhidan (Langue d’Oc) farq qiladi. Bu guruh Oksitaniyadatarqalgan edi. Fransiyadagi ikki asosiy sheva guruhi o‘rtasidagi farq «ha» so‘zining talaffuzi bilan bog‘liq (oil/oc). Hozir Langue d’Oil deyarli butunlay Langue d’Oco‘rnini egallagan. Shunga qaramay, Fransiyada kundalik hayotda shimoliy va janubiy kichik guruhlarning turli shevalari hamon ishlatiladi.
1994-yilda til haqidagi qonun (Tubon qonuni) qabul qilindi. Unga ko‘ra fransuz tili nafaqat respublika tili sifatida mustahkamlandi, balki chet so‘zlar va o‘zlashmalardan ifloslanishiga qarshi himoya ham qilindi.
- Elzasliklar nemis tilining alemann shevasida so‘zlashadi, lotaringiyaliklar esa nemis tilining frank shevalarida gapiradi. Elzasliklarning aksariyati uchun adabiy til nemis tilidir. Elzasliklarning ko‘pi katoliklar, qishloq aholisi orasida protestantlar (lyuteranlarva kalvinistlar ) ham bor.).

- Bretonlar hind-yevropa tillari oilasining kelt tarmog‘iga mansub breton tilida so‘zlashadi. Kelt tarmog‘i hind-yevropa tillari oilasigabo‘lib, uning to‘rtta shevasi bor: tregyer, kornuol, vann va adabiy breton tilining asosini tashkil etgan leon. Mamlakatning g‘arbiy qismida, Bretanda, taxminan 200 ming kishi shu tilda so‘zlashadi Bretanda, bu yerda tarixan kelt madaniyati.
- ustun bo‘lgan. Sharqiy Bretanda fransuz tilining gallo.
- shevasi tarqalgan. Flamandlar mamlakat shimolidagi Fransuz Flandriyasidayashaydi. Ular niderland tiliningjanubiy shaklida so‘zlashadi. Diniy e’tiqodiga ko‘ra asosan katolikdir.
- Korsikaliklar (o‘z nomi — korsi) Korsikaorolida yashaydi. Ular korsika tilidaso‘zlashadi va katoliklikka e’tiqod qiladi.
- Basklar (o‘zlarini Euskaldunak— «bask tilida gaplashuvchilar» deb ataydi) Fransiyada Labur, Sul va Quyi Navarrahududlarida, Ispaniyada esa Biskayya, Gipuskoa, Alava, Navarraprovinsiyalarida yashaydi. Bask tili alohida til (ya’ni ma’lum bo‘lgan hech bir til oilasigamansub emas) bo‘lib, ko‘pincha bir-birini tushunish qiyin bo‘lgan shevalargabo‘linadi. Basklar o‘z mamlakatlarining rasmiy tillari — fransuz va ispan tillaridanham foydalanadi. Ular katoliklikka e’tiqod qiladi. Fransiyadagi Basklar mamlakati — taxminan 50 000 kishi.
- 2019-yilda Fransiyada 6,7 mln immigrant yashagan, bu aholining 9,9 foizini tashkil etgan. 2018-yil holatiga immigrantlar va ularning bevosita avlodlari jami 14 mln kishi (Fransiya aholisining 20,9 foizi) edi. 2011-yilgi bahoga ko‘ra, 30 foiz aholi (60 yoshdan kichiklar orasida) uchinchi avlod immigrantlari bo‘lgan.
Din
Fransiyadagi diniy tarkib, 2019-yil Katoliklar (41 %) Dinga e’tiqod qilmaydiganlar (40 %) Boshqa dinlar (5 foiz) Lyuteranlar (2 %) Pravoslavlar (2 %) Boshqa xristianlar (2 foiz) Musulmonlar (5 %) Buddistlar (1 %) Yahudiylar (1 %) Ma’lumot yo‘q (1 foiz)
Fransiya — dunyoviy davlatbo‘lib, vijdon erkinligi konstitutsiyaviy huquq bilan kafolatlangan. Bu yerda dunyoviylik ta’limotivujudga kelib rivojlangan. 1905-yilgi qonunga muvofiq davlat barcha diniy tashkilotlardan qat’iy ajratilgan. Fransiya 1872-yilgi milliy aholi ro‘yxatidan keyin diniy mansublik haqida rasmiy ma’lumot to‘plamaydi, bu esa aholining diniy tarkibini baholashni qiyinlashtiradi. Davlat organlarining kishilarning etnik mansubligi yoki diniy e’tiqodi haqida ma’lumot yig‘ishini taqiqlagan 1872-yilgi qonun 1978-yilda tasdiqlangan. Unda insonning irqi, etnik kelib chiqishi, siyosiy, falsafiy yoki diniy qarashlarini oshkor qiluvchi shaxsiy ma’lumotlarni yig‘ish yoki ulardan foydalanish taqiqlanishi ta’kidlangan. Respublikaning dunyoviy xususiyati o‘zlikning bir qismi sifatida qabul qilinadi. Fransuz millati oldingidek birlashgan bo‘lmay qolgan sharoitda diniy masalalar juda nozik qabul qilinadi.
Fransiya statistika instituti (INSEE)ning 2008-yilgi tadqiqotlari ( Le Monde gazetasida 2015-yilda chop etilgan):
- O‘zini hech qaysi dinga mansub deb hisoblamaydiganlar — 45 foiz;
- Katoliklar — 43 %;
- Musulmonlar — 8 %;
- Protestantlar — 2 %;
- Pravoslavlar — 1 %;
- Yahudiylar — 1 %;
- Buddistlar — 1 %;
- Boshqalar — 1 foiz.
2012-yilda WIN-Gallup International o‘tkazgan global tadqiqotda Fransiya dunyodagi eng kam dindor mamlakatlardan biri deb topilgan. So‘rovdagi 1671 kishining:
- 29 foizi o‘zini qat’iy ateist deb atagan (dunyoda 4-o‘rin, jahon o‘rtachasi — 13 foiz);
- 34 foizi — dinga e’tiqod qilmaydigan (jahon o‘rtachasi 23 foiz);
- 37 foizi — dindor (istalgan dinga e’tiqod qiluvchi; jahon o‘rtachasi 59 foiz);
- 1 foizi — javob berishga qiynalgan yoki javob berishdan bosh tortgan (jahon o‘rtachasi 5 foiz).
Eng yirik protestant cherkovlari Fransiya Birlashgan protestant cherkovi (400 ming) va Elzas hamda Lotaringiya protestant cherkovlari ittifoqi (210 ming) bo‘lib, har ikkisi isloh qilingan cherkovlar va lyuteranlarbirlashishi natijasida tashkil etilgan. Eng tez o‘sayotgan konfessiya — pentekostchilar (307 ming; 2001-yil).
The World Factbook ma’lumotlarigako‘ra, 2015-yilda Fransiya aholisining diniy tarkibi: xristianlar (aksariyati katoliklar) — 63-66 %, ), musulmonlar — 7-9 %, buddistlar — 0,5-0,75 %, yahudiylar — 0,5-0,75 %, ateistlar — 23–28 foiz, boshqalar — 0,5–1,0 foiz.
2019-yil holatiga Fransiya aholisining diniy tarkibi: katoliklar — 41 %, dinga e’tiqod qilmaydiganlar — 40 %, musulmonlar — 5 foiz, boshqa dinlar — 5 foiz, lyuteranlar — 2 %, pravoslavlar — 2 foiz, boshqa xristianlar — 2 foiz, buddistlar — 1 foiz, yahudiylar — 1 foiz, ma’lumot yo‘q — 1 foiz.
Iqtisodiyot

Fransiya yuqori rivojlangan postindustrial davlat bo‘lib, sanoat ishlab chiqarishi hajmi bo‘yicha dunyoda yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Yalpi ichki mahsulot 1,9 trln yevro (2,6 trln dollar)ni tashkil etgan (2009-yil). Shu yilda aholi jon boshiga YAIM 30 691 yevro (42 747 dollarbo‘lgan. Nominal YAIM bo‘yicha Fransiya dunyoda 6-o‘rindagi iqtisodiyot bo‘lib, AQSH, Xitoy, Yaponiya, Germaniya va Buyuk Britaniyadan keyin dunyoda oltinchi iqtisodiy davlat (2018-yil ma’lumotlari). Metropoliya hududining maydoni 551 602 km² , dengizorti hududlari bilan birga aholisi 64 mln kishi bo‘lgan Fransiya «yirik» davlat hisoblanadi. Uning iqtisodiy salmog‘i xalqaro maydonda asosiy rollardan birini o‘ynash imkonini beradi. Fransiya tabiiy afzalliklaridan, xususan, Yevropadagi markaziy geografik joylashuvdan va G‘arbiy Yevropaning asosiy savdo yo‘llari — O‘rta dengiz, La-Mansh, Atlantika okeaniga chiqish imkonidan foydalanadi.
Shu nuqtayi nazardan 1957-yilda tashkil topgan Yevropa umumiy bozori fransuz korxonalari rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan, biroq sobiq mustamlakalar va dengizorti hududlari hanuz muhim savdo hamkorlari bo‘lib qolmoqda.
Farovonlik
Fransiyada eng kam soatlik ish haqi (SMIC) davlat tomonidan belgilanadi va qayta ko‘rib chiqiladi. 2010-yilda u soatiga 8,86 yevro yoki oyiga 1343,77 yevro edi (INSEE oylik ish haqini haftasiga 35 soatlik ish asosida hisoblaydi).
Fransiyadagi ish haqlarining taxminan 10 foizi SMIC darajasida (vaqtinchalik ish o‘rinlarida bu ulush 23 foiz). Shu bilan birga, ishlayotgan fransuzlarning qariyb yarmi yillik umumiy daromadi SMIC darajasida.
Mamlakat bo‘ylab ish haqi bir xil taqsimlanmagan: o‘rtacha ish haqi bo‘yicha Parij mintaqasi ancha oldinda — yiliga 27 ming yevro; boshqa mintaqalarda o‘rtacha 18–20 ming yevro.
Oila daromadi iste’mol birligi (IB) bo‘yicha baholanadi: oilaning birinchi katta yoshli a’zosi birlik sifatida, oilaning boshqa 14 yoshgacha a’zolari 0,3, 14 yosh va undan kattalari 0,5 birlik sifatida hisoblanadi. Fransiyada oilalarning atigi 10 foizi daromadi 35 700 €/IBdan yuqori, 1 foizida esa 84 500 €/IBdan yuqori, 0,1 foizida esa 225 800 €/IB, 0,01 % — 687 900 €/IB.
1-yanvar, 2024-yildan Fransiyadagi eng kam ish haqi 1766,92 yevro (brutto) va 1398,69 yevro (netto)ni tashkil etadi.
Sanoat
Temir va uran rudalari, boksitqazib olinadi. Qayta ishlash sanoatining yetakchi tarmoqlari — mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik, elektrotexnika va elektronika (televizorlar, kir yuvish mashinalari va boshqalar), aviatsiya, kemasozlik (tankerlar, dengiz paromlari) va stanoksozlik. Fransiya kimyo va neft-kimyo mahsulotlarining, jumladan, kaustik soda, sintetik kauchuk, plastmassa, mineral o‘g‘it, farmatsevtika mahsulotlari va boshqalarning, shuningdek qora va rangli (alyuminiy, qo‘rg‘oshin va rux) metallarning dunyodagi eng yirik ishlab chiqaruvchilaridan biri. Fransiya kiyimlari, poyabzali, zargarlik buyumlari, parfyumeriya va kosmetika, , konyaklarhamda pishloqlar (taxminan 400 xil) jahon bozorida mashhur.
Qishloq xo‘jaligi

shaharchasida. Fransiya Yevropadagi eng yirik qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqaruvchilardan biri. U qoramol, cho‘chqa va parranda soni, sut, tuxum va go‘sht yetishtirish bo‘yicha dunyoda yetakchilardan. Qishloq xo‘jaligining YAIMdagi ulushi taxminan 4 foiz, YAIMning mehnatga layoqatli aholining 6 foiziga to‘g‘ri keladi. Fransiya qishloq xo‘jaligi mahsuloti Yevropa Ittifoqi mahsulotining 25 foizini tashkil etadi. Yevropa Ittifoqi. Agrar yerlar 48 mln gektar, ya’ni metropoliya hududining 82 foizidir. Xo‘jaliklar nisbatan kichik: yer maydonining o‘rtacha hajmi 28 gektar bo‘lib, bu YI mamlakatlarining ko‘pidan yuqori. Yer egaligi juda tarqoq. Xo‘jaliklarning yarmidan ko‘pi o‘z yerida ishlaydi. Ishlab chiqarishda yirik xo‘jaliklar yetakchi. Agrar yerlarning 52 foizi 50 gektardan yirik xo‘jaliklarda; ular umumiy xo‘jaliklarning 16,8 foizini tashkil etadi. Bu xo‘jaliklar mahsulotning 2/3 qismini ta’minlaydi va deyarli barcha agrar tarmoqlarda yetakchidir.
Qishloq xo‘jaligining asosiy tarmog‘i — chorvachilik bo‘lib, go‘sht-sut yo‘nalishiga ega. O‘simlikchilikda donchilik ustun, asosiy ekinlar — bug‘doy, arpa, makkajo‘xori. Vinochilik (vino ishlab chiqarishda dunyoda yetakchi), sabzavotchilik va bog‘dorchilik; , gulchilik, baliqchilik va ustritsa yetishtirish rivojlangan. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari: bug‘doy, don ekinlari, qand lavlagi, kartoshka, vinochilik uzumi, mol go‘shti, sut mahsulotlari, baliq.
Qishloq xo‘jaligi yuqori darajada sanoatlashgan. Texnika bilan ta’minlanganlik va kimyoviy o‘g‘itlardan foydalanishda u faqat Niderlandiya, Germaniya va Daniyadan ortda. Texnik jihozlanish va dehqonchilik madaniyatining oshishi mamlakatning agrar mahsulotlar bilan o‘zini o‘zi ta’minlash darajasini oshirdi. Don va qandda u 200 foizdan, sariyog‘, tuxum va go‘shtda 100 foizdan yuqori.
Vinochilik
Fransiyada vinochilik juda keng tarqalgan. Ishlab chiqarilgan vino miqdori bo‘yicha Fransiyadan faqat Ispaniya oldinda, Xitoy va Italiya esa unga yaqinlashmoqda.
Fransiya uzumning turli navlari, jumladan, Kabernet Sovinyon, Shardonne, Sovinyon Blan va Siranavlarining vatani. Ular hozir butun dunyoda yetishtiriladi. Shuningdek, «terruar» va «apellasyon» kabi asosiy tushunchalar ham aynan Fransiyada paydo bo‘lgan. Ko‘plab vinochilik an’analari shu yerda yuzaga kelib, keyinchalik boshqa mamlakat va qit’alarga tarqalgan. Fransuz vinochiligi butun dunyoda e’tirof etilgan — u nafaqat muhim eksport tarmog‘i, balki milliy faxr manbai hamdir.
Bugun Fransiya vinochiligi, avvalo bozordagi raqobat kuchayishi sabab murakkab davrni boshdan kechirmoqda. So‘nggi 30 yilda Fransiyaning jahon vino savdosidagi ulushi 30 foizga kamaydi. Bozorning yuqori narxli segmentidagi fransuz vinolari qimmatligiga qaramay mamlakat ichida ham, xorijda ham talabgir bo‘lib qolmoqda. Past va o‘rta narxli vinolar esa Vins de France («Fransiya vinolari») umumiy nomi ostida ommaviy ishlab chiqariladi. Ularning ta’mi standart va bir xil bo‘lib, Shimoliy Yevropadagi, xususan Fransiya vinochilari uchun eng yirik xorijiy bozor bo‘lgan Buyuk Britaniyadagi iste’molchilarga mo‘ljallanadi.
Energetika va foydali qazilmalar qazib olish

Fransiya har yili turli yoqilg‘ining qariyb 220 mln tonnasini iste’mol qiladi. Elektr energiyasi ishlab chiqarishda atom elektr stansiyalari, jami elektr energiyasining to‘rtdan uch qismini ishlab chiqaradi (58 ta energoblok, umumiy quvvat 63,13 GVt, 1-iyun, 2011-yil holatiga). Fransiyada elektr energiyasining eng yirik ishlab chiqaruvchisi — tarixiy monopolist «Électricité de France».
». Fransiyaning gidroelektr stansiyalar tarmog‘i Yevropadagi eng kattasi. Mamlakatda taxminan 500 GES joylashgan. Fransiya gidroelektr stansiyalarining ishlab chiqarish quvvati 20 000 MVt ni tashkil etadi.
O‘rmonlar mamlakat hududining 30 foizidan ko‘prog‘ini egallaydi. Shu ko‘rsatkich bo‘yicha Fransiya Yevropa Ittifoqida Shvetsiya va Finlyandiyadan keyin uchinchi o‘rinda. 1945-yildan Fransiyada o‘rmonlar maydoni 46 foizga ko‘paygan, so‘nggi 200 yilda esa ikki baravar oshgan. Fransiyada 136 xil daraxt turi bor, bu Yevropa davlati uchun kamyob hol. Bu yerda yirik hayvonlar soni ham ortmoqda: so‘nggi 20 yilda bug‘ular soni ikki baravar, yeliklar soni uch baravar ko‘paygan.
Fransiyada temir va uran rudalari, boksit, kaliy va tosh tuzlari, ko‘mir, rux, mis, qo‘rg‘oshin, nikel, neft hamda yog‘ochning katta zaxiralari bor. Asosiy ko‘mir qazib olish hududlari — Lotaringiya (9 mln tonna) va Markaziy massivdagi ko‘mir havzalari. 1979-yildan beri ko‘mir importi qazib olish hajmidan yuqori. Hozir bu yoqilg‘ining eng yirik yetkazib beruvchilari AQSH, Avstraliya va Janubiy Afrika Respublikasi. Neft va neft mahsulotlarining asosiy iste’molchilari transport va issiqlik elektr stansiyalaridir. Fransiya neftni Saudiya Arabistoni, Eron, Buyuk Britaniya, Norvegiya, Rossiya, Jazoir va boshqa davlatlardan import qiladi. Gaz qazib olish hajmi 3 mlrd m³3dan oshmaydi. Fransiyaning eng yirik gaz konlaridan biri — Lak Pireneylarda joylashgan bo‘lib, uning zaxirasi asosan tugagan. Gazning asosiy yetkazib beruvchilari: Norvegiya, Jazoir, Rossiya, Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Nigeriya va Belgiya. «Gaz de Frans» — Yevropadagi eng yirik gaz kompaniyalaridan biri. Kompaniyaning asosiy faoliyati tabiiy gazni qidirish, qazib olish, sotish va taqsimlashdir. Fransiyaning tabiiy boyliklarini asrash va ko‘paytirish maqsadida davlat quyidagilarni tashkil etgan:
- 7 ta milliy bog‘ (masalan, Parc national de la Vanoise, Parc national de la Guadeloupe, Parc National des Pyrénées va boshqalar);
- 156 ta tabiat qo‘riqxonasi;
- 516 ta biotoplarni muhofaza qilish hududi;
- Sohil muhofazasi himoyasidagi 429 ta joy;
- 43 ta mintaqaviy tabiat bog‘i, ular Fransiya hududining 12 foizidan ortig‘ini egallaydi.
Fransiya 2006-yilda atrof-muhitni muhofaza qilishga 47,7 mlrd yevro, ya’ni har bir kishiga 755 yevro ajratdi. Bu xarajatlarning 3/4 qismi oqova suv va chiqindilarni qayta ishlashga sarflandi. Fransiya BMTning iqlim, biologik xilma-xillik va cho‘llanishga qarshi kurash sohasidagi ko‘plab xalqaro bitim va konvensiyalarida qatnashadi.
Savdo va xizmat ko‘rsatish
Eksport: mashinasozlik mahsulotlari, jumladan transport uskunalari (qiymatining taxminan 14 foizi), avtomobillar (7 foiz), qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari (17 foiz; Yevropaning yetakchi eksportchilaridan), kimyoviy mahsulotlar, yarim tayyor mahsulotlar va boshqalar. Jahon banki ma’lumotiga ko‘ra, 2012-yilda Fransiya bug‘doy eksportida AQSHdan keyin dunyoda ikkinchi bo‘lgan (20,3 mln tonna, qiymati 6,7 mlrd dollar).
Turizm

Fransiya dunyodagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan mamlakat (kelgan xorijliklar soni bo‘yicha), Parij eng sayyohbop shahar; Eyfel minorasi dunyodagi eng mashhur va eng ko‘p boriladigan diqqatga sazovor joy. Bu Fransiyaning jahon turizmida yetakchiligini ko‘rsatadi.
Biroq xalqaro turizmdan daromad AQSHda (81,7 mlrd dollar) Fransiyadagidan (42,3 mlrd dollar) ancha yuqori. Sababi Fransiyada turistlar qisqaroq muddat qoladi: Yevropaga kelganlar qo‘shni, kam bo‘lmagan darajada jozibali davlatlarni ham ko‘rishga intiladi. Shuningdek, Fransiyada ishbilarmonlik turizmiga qaraganda oilaviy turizm ko‘proq bo‘lib, bu ham sayyohlar xarajati kamligini izohlaydi.
2010-yilda Fransiyaga taxminan 76,8 mln kishi tashrif buyurdi — bu mutlaq rekord. Fransiya turizmida tashqi savdo balansi ijobiy: 2000-yilda turizmdan tushum 32,78 mlrd yevro, xorijga borgan fransuz sayyohlarining xarajati esa atigi 17,53 mlrd yevro edi.
Fransiyaga keluvchilarni shubhasiz rang-barang manzaralar, okean va dengizlarning uzun sohillari, mo‘tadil iqlim, ko‘plab tarixiy obidalar, fransuz madaniyati, oshxonasi va turmush tarzining nufuzi o‘ziga tortadi.
BMTning Jahon turizm tashkiloti (UNWTO) statistikasiga ko‘ra, 2017-yilda Fransiya 86,9 mln xalqaro tashrif buyuruvchi bilan birinchi o‘rinni egalladi.
Transport

yo‘nalishida. Temiryo‘l transporti
Fransiyaning temiryo‘l transporti juda rivojlangan. Mahalliy va tungi poyezdlar, jumladan, TGV (yuqori tezlikdagi poyezdlar) poytaxtni mamlakatdagi barcha yirik shaharlar hamda qo‘shni Yevropa davlatlari bilan bog‘laydi. Bu poyezdlar soatiga 320 km tezlikda yuradi. Fransiya temiryo‘l tarmog‘ining uzunligi 29 370 kmbo‘lib, G‘arbiy Yevropa mamlakatlari orasida eng uzundir. Andorradan tashqari barcha qo‘shni davlatlar bilan temiryo‘l aloqasi mavjud.
Fransiyada metro Parij, Lion, Marsel, Lill, Tuluza, Rennshaharlarida bor. Ruanda — qisman yerosti tezkor tramvayi mavjud.Parijda metrodan tashqari RERtarmog‘i ham mavjud bo‘lib, u metro va shahar atrofi poyezdlari.
tarmoqlari bilan bog‘langan. Avtomobil transporti

Fransiya avtomobil sanoati mamlakat iqtisodiyotining, 2020-yillarda uning hissasiga Fransiya qayta ishlash sanoati sotuvlarining 16 foizigacha to‘g‘ri keladi qayta ishlash sanoati
Mamlakat yo‘llari tarmog‘i yetarlicha zich. Avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 951 500 km. Fransiyaning asosiy yo‘llari quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
- Avtomagistrallar — nomi A harfi va yo‘l raqamidan tuziladi. Ruxsat etilgan tezlik — 130 km/soat; har 50 km da yonilg‘i quyish shoxobchasi bo‘lishi shart, beton ajratuvchi to‘siqlar bor, svetofor va piyodalar o‘tish joyi yo‘q.
- Milliy yo‘llar — N prefiksi bilan belgilanadi. Ruxsat etilgan tezlik — 90 km/soat (beton ajratgich bo‘lsa — 110 km/soat).
- Departament yo‘llari — D prefiksi bilan belgilanadi. Ruxsat etilgan tezlik — 90 km/soat.
Shaharlarda ruxsat etilgan tezlik — 50 km/soat. Xavfsizlik kamarini taqish majburiy. 10 yoshgacha bo‘lgan bolalar maxsus o‘rindiqlarda tashilishi kerak.
Havo transporti
Fransiyada qariyb 475 ta aeroport bor. Ularning 295 tasida asfalt yoki beton uchish-qo‘nish yo‘lagi, qolgan 180 tasida esa tuproq yo‘lak mavjud (2008-yil ma’lumoti).
Fransiyaning eng yirik aeroporti — Ruassi — Sharl de Gollaeroporti bo‘lib, Parij chekkasida joylashgan. Fransiyaning milliy aviakompaniyasi Air France deyarli barcha dunyo mamlakatlariga parvozlarni amalga oshiradi.
Madaniyat
Fransiya ulkan madaniy merosga ega. U boy va rang-barang bo‘lib, keng mintaqaviy farqlarni, turli davrlardagi immigratsiya to‘lqinlari ta’sirini aks ettiradi. Fransiya jahon sivilizatsiyasiga buyuk matematiklar, ko‘plab faylasuflar, yozuvchilar, rassomlarni, Ma’rifat davrini, diplomatiya tilini, insonga oid universal konsepsiyani va yana ko‘p narsalarni bergan. Fransuz tili asrlar davomida asosiy xalqaro tillardanbiri bo‘lib kelgan va bu rolini hozir ham sezilarli darajada saqlamoqda. Tarixining uzoq davrlari davomida Fransiya yirik madaniyat markazi bo‘lib, yutuqlarini dunyo bo‘ylab yoygan. Ko‘plab sohalarda, masalan, moda yoki kinematografdau hanuz dunyoda yetakchi o‘ringa ega. Parijda YUNESKO — BMTning ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha tashkiloti bosh qarorgohi joylashgan.
Gastronomiya
An’anaviy fransuz taomi gazaklardan (hors d’oeuvre) — tushlikda issiq yoki sovuq gazaklardan boshlanishi, undan keyin sho‘rva, asosiy taom, salat va pishloq tortilishi mumkin. Ovqatlanish shirinlik yoki meva bilan yakunlanadi. 200 dan ortiq turi bo‘lgan pishloq muhim o‘rin tutadi. Aynan Fransiyada tiniq bulyonli sho‘rva shakllangan. Vinolar fransuzlarning alohida faxridir. Fransuz vinolarining qirollari — Bordo va Burgundiya vinolari. Shuningdek, konyak.
ham butun dunyoga mashhur. Me’morchilik

Fransiyada antik me’morchilikning, birinchi navbatda, Nimdagi, shuningdek, roman uslubiningmuhim yodgorliklari saqlangan. Roman uslubi XI asrda eng keng tarqalgan. Bu uslubning namunalari, masalan, Avliyo Saturnin bazilikasi , Tuluzashahrida joylashgan Yevropadagi eng yirik roman cherkovi va Notr-Dam-la-Grand cherkovi, Puatyeshahrida. Biroq o‘rta asr fransuz me’morchiligi eng avvalo gotika inshootlaribilan mashhur. Gotika uslubi XII asr o‘rtalarida Fransiyada paydo bo‘lgan. Birinchi gotika sobori Sen-Deni bazilikasi (1137—1144) bo‘lgan. Fransiyadagi gotika uslubining eng muhim namunalari Shartr, Amyen va Reymssoborlaridir. Umuman, Fransiyada kichik ibodatxonalardan ulkan soborlargacha gotikaning ko‘plab yodgorliklari saqlangan. XV asrda «alangali gotika» deb ataluvchi davr boshlandi. Undan bizgacha ayrim namunalar, masalan, Parijdagi Sen-Jak minorasi yoki Ruan soboriningportallaridan biri yetib kelgan. XVI asrda, qirol Fransisk Ihukmronligidan boshlab, fransuz me’morchiligida Uyg‘onish davriboshlandi. Uning yorqin namunalari Luara vodiysidagi qal’alar — Shambor, Shenonso, Sheverni, Blua, Aze-lyo-Rido va boshqalar, shuningdek, Fontenblo saroyidir.
. XVII asr — me’morchilikda barokkogullagan davr. Uning xos belgisi — Versal va Lyuksemburg bog‘ikabi yirik saroy-bog‘ ansambllari hamda Val-de-Gras yoki Nogironlar uyisingari ulkan gumbazli binolar yaratilishi. XVIII asrda barokko o‘rniga klassitsizmkeldi. Bu davrga shaharsozlikning ilk namunalari — to‘g‘ri ko‘chalar, uzoq perspektivalar va shahar makonini rejalashtirish, masalan, Parijdagi Yelisey maydonlari mansub. Klassitsizm me’morchiligi namunalari qatorida Parijdagi ko‘plab yodgorliklar, jumladan, Panteon (avvalgi Sen-Jenevyev cherkovi) va Madlen cherkovibor. Klassitsizm asta-sekin ampiruslubiga o‘tdi. Bu XIX asrning birinchi uchdan biridagi uslub bo‘lib, uning Fransiyadagi namunasi Karuzel maydonidagi arkadir. 1850—1860-yillarda Parij butunlay qayta rejalashtirildi va natijada bulvarlar, maydonlar hamda to‘g‘ri ko‘chalar bilan hozirgi qiyofasini oldi. 1887—1889-yillarda Eyfel minorasi qurildi. Zamondoshlari tomonidan jiddiy norozilik bilan qarshilangan bo‘lsa-da, hozir u Parij ramzlaridan biri sanaladi. XX asrda butun dunyoda modernizmtarqaldi, Fransiya bu uslub me’morchiligida endi yetakchi bo‘lmadi, biroq mamlakatda baribir ajoyib namunalar yaratildi. Masalan, Ronshandagi cherkovme’mor Le Korbyuzyetomonidan qurilgan. Parijning maxsus reja asosida qurilgan ishbilarmonlik mavzesi Defans hamda undagi Katta Arkashular jumlasidan. Shu Defansda Tour First — balandligi 231 m bo‘lib, Yevropaning eng baland binolari reytingida 26-o‘rinni egallaydi: Yevropaning eng baland binolari ro‘yxatida (Rossiya bilan birga), YI eng baland binolari reytingida 8-o‘rinni egallaydi YI eng baland binolari ro‘yxatida[ingl.]va eng baland bino hisoblanadi (ammo inshoot) Fransiyadagi. Tasviriy san’at
Tasviriy san’at

amalda boshlangan. Fransiya o‘rta asr san’atining ajoyib namunalarini (gotika soborlari haykaltaroshligi, Jan Fukerassomligi, eng yuksak namunasi «Berri gersogining hashamatli ibodat soatlari» bo‘lgan Limburg aka-ukalari kitob miniatyuralari) va Uyg‘onish davri san’atini (Limoj emallari, Fransua Klue, rassomligi, Fontenblo maktabi), shuningdek, XVII asr san’atini (Jorj de Latur) yaratgan bo‘lsa-da, fransuz san’ati uzoq vaqt boshqa davlatlar, ayniqsa Italiya va Niderlandiya soyasida qolgan. XVII asrning yirik fransuz ustalari (rassomlar Nikola Pussen va Klod Lorren, haykaltarosh Pyer Pyuje) hayotining katta qismini o‘sha vaqtda jahon san’ati markazi hisoblangan Italiyada o‘tkazgan. Fransiyada paydo bo‘lgan birinchi rassomlik uslubi XVIII asrdagi rokokoedi. Uning eng yirik vakillari Antuan Vatto va Fransua Bushebo‘lgan. XVIII asrning ikkinchi yarmida fransuz rassomligi Sharden ning natyurmortlari va Grezning ayollar portretlari orqali klassitsizmga o‘tdi. Bu oqim fransuz akademik san’atida 1860-yillargacha ustun bo‘lgan. Uning asosiy vakillari Jak-Lui David va Dominik Engr.
edi. Shu bilan birga, Fransiyada rasmiy akademik yo‘nalishdan sezilarli farq qiluvchi umumyevropa san’at oqimlari rivojlandi: romantizm (Teodor Jeriko va Ejen Delakrua), ), oriyentalizm ( (Jan-Leon Jerom), «Barbizon maktabi»ning realistik manzaralari (eng yorqin vakillari Jan-Fransua Mille va Kamil Koro), realizm (Gyustav Kurbe, qisman Onore Domye), simvolizm (Pyer Pyuvi de Shavann, Gyustav Moro). Faqat 1860-yillarda fransuz san’atida sifat jihatdan tub burilish sodir bo‘lib, Fransiya jahon san’atida shak-shubhasiz yetakchiga aylandi va bu mavqeni Ikkinchi jahon urushigacha saqlab qoldi. Bu burilish avvalo Eduar Mane va Edgar Degaijodi, keyinchalik esa impressionistlarbilan bog‘liq. Ularning eng mashhurlari: Ogyust Renuar, Klod Mone, Kamil Pissarro va Alfred Sisley, shuningdek, Gyustav Kaybott.
. O‘sha davrning boshqa taniqli arboblari haykaltarosh Ogyust Roden va hech bir oqimga qo‘shilmagan Odilon Redonedi. Dastlab impressionistlarga yaqin bo‘lgan Pol Sezann ko‘p o‘tmay ulardan ajralib, keyinroq postimpressionizmdeb atalgan uslubda ishlay boshladi. Bu yo‘nalishga Pol Gogen, Vinsent van Gog va Anri de Tuluz-Lotrekkabi yirik rassomlar ijodi ham kiradi. Shuningdek, XIX asr oxiri — XX asr boshida Fransiyada muntazam paydo bo‘lgan yangi san’at oqimlari keyinchalik Yevropaga tarqalib, boshqa badiiy maktablarga ta’sir ko‘rsatdi. Bular: puantilizm (Jorj Syora va Pol Sinyak), Nabi guruhi (Pyer Bonnar, Moris Deni, Eduar Vyyar), ), fovizm ( (Anri Matiss, Andre Deren, Raul Dyufi), ), kubizm (ilk asarlar Pablo Pikasso, Jorj Brak). Fransuz san’ati avangardning asosiy yo‘nalishlariga ham javob berdi: masalan, ekspressionizm (Jorj Ruo, Xaim Sutin), alohida yo‘nalishdagi Mark Shagal rassomligi yoki syurrealistik asarlar, Iv Tangiijodi. Ikkinchi jahon urushidagi Germaniya bosqinidan so‘ng Fransiya jahon san’atidagi yetakchiligini yo‘qotdi.
Adabiyot

eng yorqin shoirlaridan biri. Bizgacha yetib kelgan qadimgi fransuz tilidagi eng dastlabki adabiy yodgorliklar IX asr oxiriga oid, ammo fransuz o‘rta asr adabiyoti XII asrda gullay boshlagan. Epik («Roland haqida qo‘shiq»), allegorik («Atirgul haqida roman») va hajviy («Tulki haqida roman») dostonlar, ritsarlik adabiyoti, avvalo «Tristan va Izolda» hamda Kretyen de Truaasarlari, truverlarshe’riyati yuzaga kelgan. Shu bilan birga XII asrda janubiy Fransiyada trubadurlarning qadimgi provansal tilidayozgan she’riyati eng yuqori cho‘qqisiga ko‘tarilgan. O‘rta asr Fransiyasining eng yirik shoiri Fransua Viyon.
Dastlabki roman shaklidagi asar — Rable ««Gargantyua va Pantagryuel»fransuz adabiyotida o‘rta asrlar va Uyg‘onish davri o‘rtasidagi chegarani belgiladi. Uyg‘onish davri nasrining nafaqat Fransiyadagi, balki butun Yevropadagi eng yirik ustasi«Tajribalar»» asarini yaratgan Mishel Montenbo‘ldi. Pyer Ronsar va « Pleyada» shoirlari fransuz tilini lotin tiliga o‘xshatib «oliylashtirish»ga intildilar.Qadimgi davr adabiy merosini o‘zlashtirish XVII asrda klassitsizm davri kelishi bilan yangi bosqichga ko‘tarildi. Fransuz faylasuflari (Dekart, Paskal, Laroshfuko) va «buyuk asr» (dramaturglari Kornel, Rasin va Molyer, kamroq darajada nosirlar (Sharl Perro) va shoirlar (Jan de Lafonten).
) Yevropa bo‘ylab mashhur bo‘ldi. Ma’rifat davrida ma’rifatparvar adabiyot Fransiyada Yevropaning adabiy didini belgilashda davom etdi, ammo uning shuhrati uzoq saqlanmadi. XVIII asr fransuz adabiyotining eng muhim asarlari orasida uch roman —«Manon Lesko»», ««Xavfli aloqalar»», ««Kandid»bor. O‘sha davrning mavhum va shaxsiyatsiz she’riyati hozir deyarli qayta nashr etilmaydi.
Buyuk fransuz inqilobidan keyin romantizmdavri boshlandi. Fransiyada u Shatobrian, , markiz de Sad va madam de Stalijodidan boshlandi. Klassitsizm an’analari uzoq saqlanib qoldi, fransuz romantizmi eng yuksak cho‘qqiga nisbatan kech — XIX asr o‘rtalarida, Viktor Gyugo va bir qancha boshqa ijodkorlar — Lamartin, de Vinyi va Myusseasarlarida erishdi. Fransuz romantizmining mafkurachisi tanqidchi Sent-Byovedi. Uning eng ommabop asarlari esa Aleksandr Dyumaning.
tarixiy-sarguzasht romanlari bo‘lib qolmoqda. 1830-yillardan fransuz adabiyotida realistik oqim tobora kuchaydi. «Tuyg‘ular shoiri» Stendal va lo‘nda uslubdagi Merimeham shu yo‘nalishga yaqinlashdi. Fransuz realizmining eng yirik vakillari Onore de Balzak (««Insoniyat komediyasi»va Gyustav Flober (««Bovari xonim»hisoblanadi. Garchi Flober o‘zini neoromantik deb ta’riflagan («Salambo»), «Bovari xonim» ta’sirida «Flober maktabi» shakllandi. U, odatda, naturalizm sifatida tavsiflanadi va Zolya, Mopassan, Gonkur aka-ukalari hamda hajvchi Dode.
ijodida namoyon bo‘ladi. Naturalizmga parallel ravishda mutlaqo boshqa adabiy yo‘nalish rivojlangan. Parnaschilaradabiy guruhi, xususan, Teofil Gote, «san’at san’at uchun» g‘oyasiga amal qilgan. Parnaschilarga ilk «la’natlangan shoirlar», »dan biri — Sharl Bodler qo‘shilgan. U davrni belgilagan«Yovuzlik gullari»to‘plami muallifi bo‘lib, asar «jo‘shqin» romantizm davri (Nerval) bilandekadentlikdan oldingi simvolizm Verlen, Rembo va Mallarme.
XX asr davomida fransuz adabiyotining o‘n to‘rt vakili Nobel mukofotigasazovor bo‘lgan. Fransuz modernizmining eng yorqin namunasi Marsel Prust «ning «Yo‘qotilgan vaqtni izlab » roman-oqimidir. UAnri Bergsonta’limoti ta’sirida vujudga kelgan. «», Nuvel Revyu Fransez» jurnalining nufuzli noshiri Andre Jid ham modernizm tarafdori bo‘lgan. Anatol Frans va Romen Rollan ijodi ijtimoiy-hajviy masalalarga tomon rivojlandi, Fransua Moriak va Pol Klodel
esa dinning zamonaviy dunyodagi o‘rnini anglashga urindi. XX asr boshidagi she’riyatda Apollinerning tajribalari bilan «rasincha» she’rga qiziqishning qaytishi (Pol Valeri ) yonma-yon keldi. Urushdan oldingi yillarda avangardning ustun yo‘nalishi (syurrealizm, bo‘ldi (Kokto, Breton, AragonElyuar ). Urushdan keyin syurrealizm o‘rnini ekzistensializm egalladi (Kamyuqissalari). U bilan «» (absurd teatri » dramaturgiyasi bog‘liq ( Ioneskova Bekket ). Postmodernizmdavrining eng yirik hodisalari«yangi roman» (mafkurachisi Rob-Griye) va til tajribachilarining ULIPO (guruhi (Raymon Keno, Jorj Perek).
) bo‘ldi. Fransuz tilida yozgan mualliflardan tashqari, Fransiyada, ayniqsa XX asrda, boshqa adabiyotlarning taniqli vakillari ham ijod qilgan. Masalan, argentinalik Kortasar. Oktabr inqilobidan keyin Parij rus emigratsiyasi markazlaridan biriga aylandi. Turli davrlarda bu yerda taniqli rus yozuvchi va shoirlari, jumladan, Ivan Bunin, Aleksandr Kuprin, Marina Svetayeva va Konstantin Balmontijod qilgan. Ko‘pchilik, masalan, Gayto GazdanovFransiyaning o‘zida yozuvchi sifatida tanildi. Bekket va Ionesko kabi ko‘plab xorijliklar fransuz tilida yozishni boshlaganlar.
Musiqa
Fransuz musiqasi Buyuk Karl davridan ma’lum. Biroq jahon miqyosidagi bastakorlar — Jan-Batist Lyulli, Lui Kuperen, Jan-Filipp Ramo — faqat barokkodavrida yetishib chiqdi. Fransuz mumtoz musiqasining gullashi XIX asrga to‘g‘ri keladi. Romantizm davri Fransiyada Gektor Berliozning asarlari, avvalo simfonik musiqasi bilan namoyon bo‘ladi. XIX asr o‘rtalarida Kamil Sen-Sans, Gabriel Fore va Sezar Frankkabi mashhur bastakorlar ijod qildi. XIX asr oxirida Fransiyada mumtoz musiqaning yangi yo‘nalishi — impressionizmrivojlandi. U Erik Sati, Klod Debyussi va Moris Ravelnomlari bilan bog‘liq. XX asrda Fransiya mumtoz musiqasi jahon musiqasi bilan bir yo‘nalishda taraqqiy etdi. Taniqli bastakorlar, jumladan, Artur Onegger, Darius Miyo va Fransis Pulenkrasman «Oltilik» guruhiga birlashtirilgan bo‘lsa-da, ularning ijodida umumiylik kam. Olive Messian ijodini esa hech bir musiqiy yo‘nalishga kiritib bo‘lmaydi. 1970-yillarda Fransiyada keyinchalik dunyoga tarqalganspektral musiqauslubi paydo bo‘ldi. Unda musiqa tovush spektri hisobga olinib yoziladi.

1920-yillarda Fransiyada jazztarqaldi. Uning eng yirik namoyandasi Stefan Grappelliedi. Fransuz pop musiqasi ingliz tilidagi musiqadan boshqacha yo‘l bilan rivojlandi. Masalan, qo‘shiq ritmi ko‘pincha fransuz tili ritmiga mos keladi (bu janr shansondeyiladi). Shansonda qo‘shiq so‘zlariga ham, musiqasiga ham urg‘u berilishi mumkin. XX asr o‘rtalarida Edit Piaf, Sharl Aznavurkabi ijrochilar juda mashhur bo‘ldi. Ko‘plab shansonyelar qo‘shiq matnini o‘zi yozgan, masalan, Jorj Brassens, Jak Brel, Jilber Beko, kinoaktyorlar Burvil va Iv Montan. Fransiyaning ko‘plab mintaqalarida xalq musiqasi qayta tiklanmoqda. Odatda folklor guruhlari XX asr boshidagi kuylarni fortepiano va akkordeon.
yordamida ijro etadi. XX asrning ikkinchi yarmida Fransiyada oddiy estrada musiqasi ham tarqaldi. Uning ijrochilari orasida Mirey Matye, Dalida, Jo Dassen, Patrisiya Kaas, Milen Farmer, Lara Fabian.

bor edi. Fransuzlar elektron musiqaga alohida katta hissa qo‘shdilar. Jan-Mishel Jarrhamda Space va Rockets guruhlari bu janr kashshoflaridan bo‘ldi. Ilk fransuz elektron musiqasida sintezator, shuningdek, ilmiy fantastika va kosmos estetikasi markaziy o‘rin tutdi. 1990-yillarda Fransiyada trip-xop (Air, Télépopmusik), nyu-eyj (Era), xaus (Daft Punk) kabi boshqa elektron janrlar ham rivojlandi.
Fransiyada rok Shimoliy Yevropadagidek ommabop emas, biroq bu janr ham yaxshi rivojlangan. 1960—70-yillar fransuz rok kashshoflari orasida progressiv Art Zoyd, Gong, Magmaguruhlarni aytish mumkin. 80-yillarning yetakchi guruhlari — postpank Noir Désir, metall Shakin' Street va Mystery Blue. So‘nggi o‘n yillikning eng muvaffaqiyatli guruhlari — metall Anorexia Nervosa va repkor ijrochisi Pleymo. So‘nggisi Fransiya xip-xop sahnasi bilan ham bog‘liq. Ushbu «ko‘cha» uslubi mahalliy bo‘lmagan aholi, arab va afrikalik immigrantlar orasida juda mashhur. Immigrant oilalardan chiqqan ayrim ijrochilar, masalan, Diam's, MC Solaar.
, keng shuhrat qozongan. Fransiyada har yili 21-iyun kuni Musiqa kuni.
keng nishonlanadi. Kinematograf

asoschilari. XIX asr oxirida kino Fransiyada ixtiro qilingan bo‘lsa-da, fransuz kinematografiyasining hozirgi qiyofasi Ikkinchi jahon urushidan keyin — urush va nemis istilosi merosini anglash jarayonida shakllandi. Natsistlarga qarshi filmlardan so‘ng fransuz kinosi insonparvarlikkajiddiy yuzlandi. Urushdan keyin fransuz klassik asarlarining eng yaxshi ekranlashtirilgan namunalari jahon shuhratiga erishdi:«Parma ibodatxonasi»» (1948), ««Qizil va qora»» (1954), «Tereza Raken»[frans.] (1953). 1950-yillarning oxirida fransuz kinosi taraqqiyotida A. Renening ««Xirosima, mening muhabbatim»(1959) innovatsion filmi muhim rol o‘ynadi. 1940-yillar oxiri — 1950-yillar boshida yorqin aktyorlar mashhur bo‘ldi: Jerar Filip, Burvil, Jan Mare, Mari Kazares, Lui de Fyunes, Serj Rejjani va boshqalar. Fransuz kinosining «
yangi to‘lqinyangi to‘lqin» davrida fransuz kinosida qisqa vaqt ichida 150 dan ortiq yangi rejissyor paydo bo‘ldi. Ular orasida yetakchilari: Fransua Tryuffo, Klod Lelush, Klod Shabrol, Lui Mal, yetakchi o‘rin tutdi. So‘ng hozirgacha mashhur rejissyorJak Demining musiqali filmlari — « — «Sherbur soyabonlari» (1964) va «Roshforlik qizlar» (1967) paydo bo‘ldi. Natijada Fransiya dunyoning eng yaxshi kinoijodkorlarini jalb etuvchi jahon kino markazlaridan biriga aylandi. Masalan, Bertoluchchi, Angelopulos yoki Ioselianikabi rejissyorlar butunlay yoki qisman Fransiya ishlab chiqargan filmlarni suratga oldi, ko‘plab xorijlik aktyorlar fransuz filmlarida rol o‘ynadi.
1960–1970-yillarda fransuz kinosida ko‘plab aktyorlar yetishib chiqdi. Eng mashhurlari: Janna Moro, Jan-Lui Trentinian, Jan-Pol Belmondo, Jerar Depardye, Katrin Denev, Alen Delon, Anni Jirardo. Fransuz komiklari ham mashhur bo‘ldi: Pyer Rishar va Kolyush.
. Hozirgi fransuz kinosi nozik did bilan yaratilgan filmlardan iborat bo‘lib, unda syujetning psixologik chuqurligi va dramatizmi muayyan o‘tkirlik hamda suratga olishning badiiy go‘zalligi bilan uyg‘unlashadi. Uslubni mashhur rejissyorlar Lyuk Besson, Jan-Pyer Jene, Fransua Ozon, Filipp Garrelbelgilaydi. Mashhur aktyorlar: Jan Reno, Odri Totu, Marion Kotiyyar, Sofi Marso, Kristian Klavye, Matyo Kassovits, Lui Garrel, Lea Seydu. . Fransiya hukumati milliy kino sanoatining rivojlanishi va eksportini faol qo‘llab-quvvatlaydi.
1946-yildan buyon Kann xalqaro kinofestivalio‘tkaziladi. 1976-yilda har yili beriladigan milliy «Sezar».
» kino mukofoti ta’sis etildi. Teatr

Fransiyada teatr tomoshalari an’anasi o‘rta asrlarga borib taqaladi. Uyg‘onish davrida shaharlardagi teatr namoyishlari gildiyalar tomonidan qat’iy nazorat qilingan. Masalan, «Les Confrères de la Passion» gildiyasi Parijda misteriya tomoshalarini, XVI asr oxiridan esa umuman barcha teatr tomoshalarini o‘tkazish monopoliyasiga ega bo‘lgan. Gildiya teatr uchun bino ijaraga olgan. Jamoat teatrlari bilan birga shaxsiy uylarda ham spektakllar qo‘yilgan. Ayollar tomoshalarda ishtirok eta olgan, lekin barcha aktyorlar cherkovdan chetlatilgan edi. XVII asrda spektakllar komediya va tragediyaga aniq ajraldi. Italiyaning del arte komediyasiham mashhur bo‘lgan. Doimiy teatrlar paydo bo‘ldi. 1689-yilda ulardan ikkitasi Lyudovik XIVfarmoni bilan birlashtirilib, Komedi Franseztashkil etildi. Hozir bu hukumat moliyalashtiradigan yagona fransuz repertuar teatridir. Viloyatlarda sayyor aktyorlik truppalari tarqaldi. XVII asr oxirida fransuz teatrida joy, vaqt va harakat birligi g‘oyasiga asoslangan klassitsizm to‘liq ustun edi. Bu qarash faqat XIX asrda romantizm, keyin realizm va dekadentlik oqimlari kelishi bilan ustunligini yo‘qotdi. XIX asrning eng mashhur fransuz dramatik aktrisasi Sara Bernarhisoblanadi. XX asrda fransuz teatriga avangard oqimlar, keyinchalik esa Brextkuchli ta’sir ko‘rsatdi. 1964-yilda Ariana Mnushkina va Filipp Leotar «Teatr dyu Soley»ni tashkil etdi. U aktyor, dramaturg va tomoshabin o‘rtasidagi farqni yo‘qotishga qaratilgan edi.
Fransiyada kuchli sirk maktabi mavjud. Jumladan, 1970-yillarda (Buyuk Britaniya, Avstraliya va AQSH bilan bir vaqtda) bu yerda «yangi sirk» paydo bo‘ldi. Bu teatrlashtirilgan tomosha turi bo‘lib, unda syujet yoki mavzu sirk san’ati usullari bilan tomoshabinga yetkaziladi.
Ta’lim va fan
Ta’lim Fransiyada 3 yoshdan 16 yoshgacha majburiydir va quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi: o‘qitish erkinligi (davlat va xususiy ta’lim muassasalari), bepul ta’lim, betaraflik va dunyoviylik.
. Oliy ta’lim
Oliy ta’lim faqat to‘liq o‘rta ma’lumot mavjud bo‘lganda (frans. baccalauréat, oliy ma’lumot darajasi bo‘lgan bakalavr bilan adashtirmaslik kerak) olinadi. Fransiyada oliy o‘quv yurtlari va taqdim etiladigan yo‘nalishlar juda xilma-xil. Oliy o‘quv yurtlarining aksariyati davlatga qarashli bo‘lib, Fransiya Ta’lim vazirligiga bo‘ysunadi. Fransiyada tarixan ikki xil oliy ta’lim muassasasi shakllangan:
- Universitetlar— o‘qituvchi, shifokor, huquqshunos va ilmiy xodimlarni tayyorlaydi;
- Oliy maktablar— muhandislik, harbiy ish, boshqaruv, iqtisodiyot, ta’lim va madaniyat sohalari uchun yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlaydi.
Fan
Fransiyada ilm-fan Fransiyada ilm-fanni moliyalashtirish asta-sekin xususiy sektorga o‘tmoqda: 1975-yilda davlat ITTKI xarajatlarining 28,0 foizini qoplagan ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga (ITTKI), 1995-yilda esa atigi 13,7 foizini, 2003-yilda 12,6 foizini. Xususiy korxonalarning ITTKI xarajatlari ulushi 1975—2003-yillarda 63,8 foizdan 78,0 foizga ko‘tarilgan. Xorijiy moliyalashtirish ulushi 1975-yilda 8,2 foiz, 1995-yilda 11,1 foiz, 2003-yilda 9,4 foiz bo‘lgan. 2001-yilda ilmiy xodimlar Fransiya iqtisodiy faol aholisining 7,0 foizini tashkil etgan.
2000-yillar boshida ilmiy-texnik yangiliklarni yirik korxonalar belgilagan. Atigi 12 ta shunday korxonada, ularning har birida 500 nafardan ortiq xodim ishlagan 2003-yilda, barcha ilmiy xodimlarning qariyb 70 foizi jamlangan edi. Ular Fransiya korxonalarining ichki ITTKI xarajatlarining qariyb 80 foizini ta’minlagan. 2000-yillar boshida tarmoqlar bo‘yicha xarajatlar ham juda jamlangan: olti tarmoq (avtomobilsozlik, aloqa vositalari, farmatsevtika, aerokosmik va boshqalar) ITTKI xarajatlarining 64 foizini sarflab, ilmiy xodimlarning 59 foizini ishga solgan.
Fransiyadagi eng yirik ilmiy tadqiqot markazi — CNRS (Centre national de la recherche scientifique — Milliy ilmiy tadqiqotlar markazidir.
Atom energetikasi sohasida CEA ilmiy markazi (Comissariat à l'énergie atomiqueajralib turadi. Kosmik tadqiqotlar va kosmik asbob-uskunalarni loyihalashda esa CNES (Centre national d'études spatialesmarkazi sovet va rossiyalik muhandislar bilan hamkorlikda bir qancha loyihalarni ishlab chiqqan.
Fransiya Yevropaning ilmiy loyihalarida, masalan, sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi Galileo yoki Yer iqlimini o‘rganadigan Envisat sun’iy yo‘ldoshi loyihasida faol ishtirok etadi.
Ommaviy axborot vositalari
Televideniye va radioeshittirish
1995-yilda fransuz oilalarining 95 foizida televizor bo‘lgan.
Detsimetr to‘lqin diapazonida bir necha davlat (France 2, France 3, France 5, Arte — oxirgisi Germaniya bilan hamkorlikda) va xususiy (TF1, Canal+ (pulli kanal), M6) telekanallar faoliyat yuritadi.
2005-yilda raqamli efir televideniyesi paydo bo‘lgach, bepul kanallar soni kengaydi. 2009-yildan analog televideniyedan bosqichma-bosqich voz kechish boshlandi va hozir Fransiyada u butunlay o‘chirilgan.
Ko‘plab mavzuli davlat radiostansiyalari FM diapazonidaeshittirish olib boradi: France Inter, France Info (yangiliklar), France Bleu (mahalliy yangiliklar), France Culture (madaniyat), France Musique (mumtoz musiqa, jazz), FIP (musiqa), Le Mouv' (yoshlar uchun rok radiostansiyasi) va boshqalar.
Fransiyada Fransiya xalqaro radiosi 44 mln tinglovchisi bo‘lib, 13 tilda efirga uzatiladi.
2009-yilda 2011-yilgacha analog texnologiyalardan butunlay voz kechish maqsadida radiostansiyalarni raqamli eshittirishga o‘tkazish shartlarini belgilash rejalashtirilgan edi[ma’lumotni yangilash kerak]. Fransiya radiosida fransuz tilidagi qo‘shiqlar efir vaqtining kamida 40 foizini egallashi shart.
Matbuot
Mashhur jurnallar:
- «Paris Match(rasmli haftalik yangiliklar jurnali),
- «Femme actuelle»,
- «Elle»,
- «Marie-Claire» (ayollar jurnallari),
- «L’Express»,
- «Le Point»,
- «Le Nouvel Observateur(haftalik yangiliklar jurnallari),
- «Télé7 jours» (teledastur va yangiliklar).
Mamlakat ahamiyatidagi kundalik gazetalarning eng katta adadlari:
- «Le Figaro»,
- «Le Parisien»,
- «Le Monde»,
- «France Soir»,
- «Libération».
Eng mashhur ixtisoslashgan jurnallar — «L’Equipe» (sport) va «Les Echos» (biznes yangiliklari).
2000-yillar boshidan reklama hisobiga moliyalashtiriladigan bepul kundalik gazetalar tarqaldi: «20 minutes» (o‘quvchilar soni bo‘yicha Fransiya matbuoti yetakchisi), «Direct matin», xalqaro «Metro» gazetasi va ko‘plab mahalliy nashrlar.
Ko‘plab mintaqaviy kundalik gazetalar ham nashr qilinadi. Ularning eng mashhuri — «Ouest-France» bo‘lib, 797 ming nusxada chiqariladi. Bu mamlakat miqyosidagi istalgan kundalik gazeta adadidan deyarli ikki baravar ko‘p.
Sport
Olimpiya o‘yinlari
Zamonaviy olimpiya harakatining asoschisi fransuz jamoat arbobi va pedagog Pyer de Kuberten (1863—1937) bo‘lgan. Olimpiya o‘yinlari tarixida Fransiya terma jamoasi eng ko‘p medalni velosportdan qo‘lga kiritgan.
Fransiyalik sportchilar Olimpiya o‘yinlarida 1896-yildan beri qatnashadi. Bundan tashqari, yozgi Olimpiya o‘yinlari ikki marta Parijda — 1900 va 1924 yillarda o‘tkazilgan. Qishki Olimpiya o‘yinlari esa uch marta uch xil shaharda — Shamoni (1924), Grenobl (1968) va Albertvil (1992)da bo‘lib o‘tgan. 2024-yilda, 100 yillik tanaffusdan so‘ng, Parij yana Olimpiya o‘yinlariga mezbonlik qildi.

Futbol
Fransiya futbol terma jamoasi jahon chempionatida 1998 va 2018 yillarda, Yevropa chempionatida esa 1984 va 2000 yillarda g‘olib bo‘lgan.
Mamlakatda futbol bo‘yicha jahon chempionatlari 1938 va 1998 yillarda, Yevropa chempionatlari esa 1960, 1984 va 2016 yillarda o‘tkazilgan.
Velosport
Dunyodagi eng qadimgi velopoyga — 1200 kilometrlik Parij — Brest — Parijpoygasi 1891-yildan o‘tkaziladi. Uni Audax Club Parisienklubi tashkil etadi. Bu klub jahon randonyorlarharakatining ham bosh tashkilotidir. 1903-yildan Fransiyada dunyodagi eng nufuzli velosiped poygasi — Tur de Franso‘tkaziladi. Iyun oyida boshlanadigan poyga 21 kunlik bosqichdan iborat. Fransiya hududidan ko‘plab klassik velopoygalaryo‘nalishlari o‘tadi. Ulardan eng nufuzlisi monumental klassika hisoblangan «Parij — Rube».
poygasidir. Biatlon
Fransiyada biatlon Rafael Puare, , Marten va Simon Furkad, , Mari-Lor Bryune va Mari Doren Aberkabi sportchilar tufayli ommalashmoqda. Mamlakatda muntazam biatlon bo‘yicha Jahon kubogi.
bosqichlari bo‘lib o‘tadi. Astronomiyada
Fransiya sharafiga asteroid (862) Fransiya28-yanvar, 1917-yilda nemis astronomi tomonidan kashf etilgan, Maks Volf Geydelberg observatoriyasida kashf etgan.
Adabiyotlar
- Иванов И. И. Политическая роль французского театра в связи с философией XVIII века. — М.: Университетская Типография, 1895. new.runivers.ru. Дата обращения: 14 апреля 2021. на сайте Руниверс
- Смирнов В. П. Франция: Страна, люди, традиции. — М.: Мысль, 1988. — 288, [32] с. — 50 000 экз. — ISBN 5-244-00089-6.
- Бурыгин С. М., Непомнящий Н. Н., Шейко Н. И. Замки Франции. Путешествие в глубь истории. — М.: Вече, 2008. — ISBN 978-5-9533-3483-9.
- Василенко И. А. Административно-государственное управление в странах запада: США, Великобритания, Франция, Германия. — М.: Логос, 2001. — ISBN 5-94010-090-2.
- Верт, Александр. Франция. 1940—1955 годы. М.: Издательство иностранной литературы, 1959.
- Загрязкина Т. Ю. Франция сегодня. — М.: КДУ, 2008. — ISBN 978-5-98227-484-7.
- Крешимбене Симона. Франция. — М.: АСТ, 2003. — ISBN 5-17-021031-0.
- Крылов Дмитрий, Бетаки Василий, Кассел Елена, Великсон Борис. Франция. — М.: Эксмо, 2008. — ISBN 978-5-699-29416-9.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Словарь географических названий зарубежных стран / А. М. Комков. — М.: Недра, 1986. — 459 с.
- История Франции. В трёх томах — М.: «Наука», 1972—1973
- Франция. Лингвострановедческий словарь / Под ред. Л. Г. Ведениной. — М.: Интердиалект+: АМТ, 1997. — С. 460—461. — 1040 с. — ISBN 5-89520-003-6.
- Фернан Бродель 1986 — L’identité de la France (3 тома).
- Водовозов В. В., Кареев Н. И., Рихтер Д. И., Шокальский Ю. М., Штернберг Л. Я. Франция // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Havolalar
- Hukumatning rasmiy sayti (frans.).
- France (ingl.). www.bbc.co.uk. Murojaat qilingan sana: 14-aprel, 2021-yil.
- France (ingl.). europa.eu. Murojaat qilingan sana: 14-aprel, 2021-yil.
Vikimedia ombori: Atlas: Франция
- International Futures: Fransiya uchun asosiy rivojlanish prognozlari (ingl.). www.ifs.du.edu. Murojaat qilingan sana: 14-aprel, 2021-yil.