| Fan | |
| Geofizika | |
|---|---|
| ingl. Geophysics, Yer fizikasi | |
| | |
| Mavzu | Geologiya, Fizika |
| O‘rganish obyekti | Yer va uni o‘rab turgan kosmik fazo, sayyoralar |
| Vujudga kelish davri | Qadimgi davr (paydo bo‘lishi), XIX asr (alohida ilmiy fan sifatida shakllanishi) |
| Asosiy yo‘nalishlar | Qattiq Yer fizikasi, gidrofizika, atmosfera fizikasi, qidiruv (amaliy) geofizikasi |
| Yordamchi fanlar | Geodeziya, matematik fizika, astronomiya, meteorologiya |
| Tadqiqot markazlari | Xalqaro geodeziya va geofizika ittifoqi (IUGG), Amerika geofizika ittifoqi (AGU), Rossiya Fanlar akademiyasining Yer fizikasi instituti |
| Mashhur olimlar | Uilyam Gilbert, Isaak Nyuton, Feliks Vening-Meynes, O. Yu. Shmidt, G. A. Gamburtsev |
Geofizika (qadimgi yunoncha γῆ — Yer + φύсις — tabiat) yoki Yer fizikasi — fizik usullar (bevosita va masofaviy aerokosmik usullar) yordamida Yerning tuzilishini, shuningdek, geosferadayuz beradigan jarayonlar va ularni o‘rganish usullarini tadqiq etuvchi ilmiy fanlar majmuasidir. U miqdoriy usullar va muntazam kuzatuv ma’lumotlaridan foydalanib, fizik xususiyatlar va jarayonlarni — Yerning o‘zida ham, uni o‘rab turgan kosmik fazodaham — o‘rganadi. Geofizika asosan Yerning shakli, uning gravitatsion, magnit va elektromagnit maydonlari, shuningdek, Yerning ichki tuzilishi, tarkibi va dinamikasinio‘rganadi. Ularning Yer yuzasidagi namoyon bo‘lishi tektonika, vulkanizm va tog‘ jinslarining hosil bo‘lishijarayonlarida kuzatiladi. Bundan tashqari, geofizika yanada kengroq tizimli va sayyoraviy nuqtayi nazarni ham qamrab olib, okeanlar fizikasi (gidrofizika), atmosfera, kriosfera, ionosfera va magnitosferafizikasini, shuningdek, Quyosh va Yer o‘rtasidagi aloqalar hamda shunga o‘xshash fizik jarayonlarni Oyda, boshqa sayyoralarda va ularning yo‘ldoshlarida ham qamrab oladi.
Geofizika eng qadimgi fanlardan biridir: uning ildizlari ilk magnit kompaslar va sodda seysmoskoplarpaydo bo‘lgan qadimgi davrlarga borib taqaladi. Yangi davrda esa bu fan Nyutonning suv ko‘tarilishi va qaytishi, pretsessiya Yer o‘qi hamda Yerning umumiy fizik xususiyatlariga doir tahlillari tufayli rivojlandi. Bugun geofizika Yerni fundamental ilmiy jihatdan anglashga ham, ko‘plab amaliy vazifalarni bajarishga ham xizmat qiladi. Ularga foydali qazilma konlarini va energiya resurslarini izlash hamda razvedka qilish, tabiiy ofatlar xavfini baholash va kamaytirish, gidrogeologik va ekologik tadqiqotlar, geoarxeologik tadqiqotlar, shuningdek, uzluksiz ekologik monitoring kiradi.
Geofizika metodologiyasi Yer va boshqa sayyoralar tizimlarini turli makon va vaqt miqyoslarida o‘rganishda nazariya, kuzatuv va tajribalarni birlashtiradi. Tadqiqot usullari dala o‘lchovlari, laboratoriya tajribalari, Yerni masofadan zondlash, sonli modellashtirish, shuningdek, ma’lumotlarni kompyuterda tahlil qilishni (jumladan, signallarga raqamli ishlov berishni) o‘z ichiga oladi. Yer haqidagi fanlar va planetologiyauchun umumiy fizik asos bo‘lib, geofizika sayyora qa’ridagi jarayonlardan tortib atmosferaning yuqori qatlamlari va yaqin kosmosdagi hodisalargacha bo‘lgan fizik jarayonlarni yagona yondashuvda birlashtiradi. Bu esa sayyoralar evolyutsiyasini, ularning dinamikasi va hayot uchun yaroqliligini tushunishga zamin yaratadi.
Tarix
Geofizika faqat XIX asrda fizik geografiya, geologiya, astronomiya, meteorologiya va fizikafanlari tutashgan nuqtada mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllandi. «Geofizika» atamasi nemis tilida («Geophysik») ilk marta Yulius Fryobel tomonidan 1834-yilda ishlatilgani ma’lum. Biroq Yerning magnit maydoni va zilzilalar kabi ko‘plab geofizik hodisalar qadim zamonlardan beri o‘rganib kelingan.
Qadimgi va klassik davr
Magnit kompas miloddan avvalgi IV asrdayoq Xitoyda mavjud edi. Dastlab u fen-shuyamaliyotida ham, quruqlikdagi yo‘lni aniqlashda ham qo‘llangan. Kompasdan dengizda foydalanish faqat Yevropa va Osiyoda magnitlanganlik xususiyatini uzoq vaqt saqlaydigan po‘lat ignalar yasashni o‘rganishgandan so‘ng boshlangan. Yevropada kompas haqida ilk yozma ma’lumot milodiy 1190-yilga tegishli.
Miloddan avvalgi taxminan 240-yilda Kirenalik Eratosfen Yerning sharsimon ekanini isbotlab, yuqori aniqlikda Yer meridiani uzunligini o‘lchadi. Shuningdek, u geografik koordinatalar tizimini yaratdi. Bu tizim geografik kenglik va uzunlikdan iborat edi.
Ehtimol, seysmologiya tarixidagi ilk yutuqlardan biri seysmoskop ixtirosi bo‘lgan. Uni xitoylik olim Chjan Xen milodiy 132-yilda yaratgan. Qurilma ajdaho og‘zidan bronza sharni qurbaqaning og‘ziga tashlagan: shar sakkizta qurbaqadan qaysi birining og‘ziga tushganiga qarab zilzila epitsentrining yo‘nalishini aniqlash mumkin edi. Oradan 1571 yil o‘tgach, 1571-yilda Jan de Otfoy Yevropada seysmoskopning ilk loyihasini taklif qilgan, biroq u metallda amalga oshirilmagan.
Zamonaviy fanning boshlanishi
XVII asr zamonaviy fanning boshlanishiga asos bo‘lgan muhim kashfiyotlar bilan ajralib turadi. 1600-yilda Uilyam Gilbert o‘zining mashhur «De Magnete»asarini nashr etib, unda tabiiy magnitli temirtoshlar («magnit toshlar») va sun’iy magnitlangan temir bilan o‘tkazilgan qator tajribalarni tasvirladi. Yengil magnit strelkasi yordamida u sharsimon magnit yuzasida kompasning harakatini takrorlab, magnit og‘ish burchagihodisasini aniqladi. Bu tajribalarga asoslanib, Gilbert kompas strelkasi shimolni ko‘rsatishining sababi Yerning o‘zi ulkan magnit ekanida, degan xulosaga keldi.
1687-yilda Isaak Nyuton o‘zining fundamental «Naturfalsafaning matematik asoslari» (Principia) asarini nashr etdi. Astronomiya va fizika rivoji uchun muhim bo‘lgan ushbu asarda Nyuton klassik mexanika va butun olam tortishish qonuninazariyasiga asos soldi, shuningdek, quyidagi geofizik hodisalarning fizik mohiyatini tushuntirdi: Yer o‘qining pretsessiyasi va suv ko‘tarilishi hamda qaytishi.
Birinchi seysmometr— seysmik faollikni uzluksiz qayd etuvchi qurilma — shotlandiyalik fizik Jeyms Forbs tomonidan 1844-yilda yaratilgan.
Rossiya va SSSRda geofizikaning rivojlanishi
Rossiya geofizikasining rivojlanishi mamlakatning ulkan hududlarini o‘zlashtirish va yirik ilmiy-texnik vazifalarni hal etish bilan chambarchas bog‘liq:
- Mixail Lomonosov (XVIII asr): Rossiyada geofizik tadqiqotlar asosini yaratdi. U atmosfera elektrini ( Georg Rixmanbilan birgalikda) o‘rgandi, og‘irlik kuchini o‘lchashning mayatnik usullarini ishlab chiqdi va Yer po‘stining dinamikasi haqidagi ta’limotga asos solgan «Yer silkinishidan metallarning paydo bo‘lishi haqida so‘z» (1757) asarini chop etdi.
- Kursk magnit anomaliyasi: Akademik P. B. Inoxodsev tomonidan 1773-yilda xaritalash ishlari davomida kashf etilgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida professor E. E. Leyst va akademik P. P. Lazarev tomonidan o‘tkazilgan batafsil geofizik tadqiqotlar dunyodagi eng yirik temir rudasi havzasining kashf etilishiga olib keldi.
- Boris Golitsin (XX asr boshi): Dunyodagi ilk elektromagnit seysmografni (1906) yaratgan taniqli fizik. Ushbu qurilma seysmik tebranishlarni elektr tokiga aylantirgan. Golitsinning ixtirosi zamonaviy asboblar uchun asos bo‘lib, uni jahon ilmiy seysmologiyasi asoschilaridan biriga aylantirdi.
- Sovet geofizika maktabi: 1920–1930-yillarda akademiklar O. Yu. Shmidt, P. P. Lazarev va professor G. A. Gamburtsev rahbarligida zamonaviy qidiruv geofizikasiga asos solindi. Gamburtsev Yer po‘stini chuqur seysmik zondlash (GSZ) va singan to‘lqinlar (KMPV) usullarini ishlab chiqdi; ular jahon miqyosida e’tirof etildi. 1928-yilda Yer fizikasi institutitashkil etildi va u dunyoning eng yirik geofizika markazlaridan biriga aylandi.
Tasnifi
Geofizika quyidagi asosiy bo‘limlardan iborat:
- qattiq Yer fizikasi (seysmologiya, gravimetriya, magnitometriya, elektrometriya, geotermiya, tektonofizika, petrofizika),
- suv havzalari fizikasi yoki gidrofizika (okeanologiya, dengizlar, ko‘llar, daryolar, muzlar, yerosti suvlari va hokazolar),
- atmosfera fizikasi va Yerga yaqin kosmik fazo fizikasi (meteorologiya, iqlimshunoslik, aeronomiya, ionosfera fizikasi, atmosfera optikasi va hokazolar).
Fundamental va amaliy (qidiruv geofizikasi) turlarga bo‘linadi. Foydali qazilma konlarini izlash va razvedka qilish usullari, sanoat geofizikasi yoki quduqlarni tadqiq etishning geofizik usullari hamda shaxta geofizikasi alohida yo‘nalishlar hisoblanadi.
Fundamental geofizika
Fundamental geofizika (shuningdek, umumiy geofizika yoki Yer fizikasi) sayyora Yerqa’rida, uning suyuq va gazsimon qobiqlarida hamda yaqin kosmosda kechadigan global fizik xususiyatlar va dinamik jarayonlarni o‘rganadi. Qidiruv geofizikasidanfarqli ravishda, u mahalliy foydali qazilmalarni izlashga emas, balki sayyorani yaxlit tizim sifatida o‘rganishga qaratilgan. Uchta asosiy yo‘nalishga bo‘linadi: qattiq Yer fizikasi, gidrofizika va atmosfera fizikasi.
Qattiq Yer fizikasi
Gravimetriya va Yer shakli
Gravimetriya Yerning gravitatsion maydonini va uning qa’rida massalarning taqsimlanishini o‘rganadi. Og‘irlik kuchi moddani siqib, zichlikning chuqurlik bo‘ylab ortishiga olib keladi. Og‘irlik kuchining ekvipotensial sirti — geoid — Yer shaklining fizik ta’rifidir (u Dunyo okeaniningo‘rtacha sathiga mos keladi). Gravitatsion maydonning gorizontal yo‘nalishdagi o‘zgarishlari gravitatsion anomaliyalardeyiladi. Oy va Quyoshning tashqi gravitatsion ta’siri suv ko‘tarilishi va qaytishini, shuningdek, qattiq Yerda to‘lqinli deformatsiyalarni keltirib chiqaradi.
Seysmologiya va seysmik tomografiya
Seysmologiya quyidagi hodisani o‘rganadi: seysmik to‘lqinlarning tarqalishi (bu to‘lqinlar zilzilalar yoki sun’iy portlashlarnatijasida paydo bo‘ladigan elastik tebranishlardir). Bo‘ylama (P) va ko‘ndalang (S) to‘lqinlarning turli muhitlardagi harakati Yerning ichki tuzilishini tiklash va asosiy geosferalarni ajratishga imkon berdi: Yer po‘sti, mantiya va Yer yadrosi (shu jumladan, suyuq tashqi yadro hamda qattiq Yerning ichki yadrosi):
- Yer po‘sti bilan mantiya tutashgan joyda seysmologlar Moxorovichich chegarasini aniqlagan;
- Mantiya va yadro tutashgan joyda Gutenberg chegarasi hosil bo‘ladi.
hosil qiladi. Hisoblashga asoslangan seysmik tomografiya usullarining rivojlanishi mantiyaning uch o‘lchamli modellarini tuzish va subduksiya zonalaridagi sovuq plitalar hamda issiq mantiya plyumlari harakatini kuzatish imkonini berdi.
harakatini kuzatish imkonini berdi.
Tellurik toklar Yerning tabiiy magnit maydoni tashqi yadrodagi elektr o‘tkazuvchi suyuq temirning sayyora aylanishi va Koriolis kuchi ta’sirida yuzaga keladigan konvektiv harakatlari orqali hosil bo‘ladi (geodinamo mexanizmi). Yer usti va sun’iy yo‘ldosh magnitometriyasi bu maydonning makon va vaqt bo‘yicha o‘zgarishlarini o‘rganadi. Paleomagnetizm tog‘ jinslariningqoldiq magnitlanganligini o‘rganadi; bu magnit maydonning muntazam inversiyalari mavjudligini isbotlashga imkon bergan hamda litosfera plitalari tektonikasi va spreding (okean tubining kengayishi) nazariyalari uchun asos bo‘lgan. Fundamental nuqtayi nazardan elektrometriya Yer qa’ridagi elektr o‘tkazuvchanlikning global taqsimlanishini va sayyoraning tashqi qobiqlaridagi geomagnit maydon o‘zgarishlari keltirib chiqaradigan tabiiy tellurik toklarnio‘rganadi.
Geodinamika, tektonofizika va geotermiya
Yerning ichki issiqligi sayyora akkretsiyasi davridan qolgan dastlabki energiya va uran, toriy hamda kaliyning uzoq yashovchi izotoplari radioaktiv parchalanganda uzluksiz ajralib chiqadigan issiqlikdan iborat. Geotermiya Yer yuzasi orqali o‘tadigan issiqlik oqimini va geotermik gradiyentni o‘rganadi. Geodinamika mantiyadagi yirik miqyosli qovushqoq konveksiyanio‘rganadi; u global plitalar tektonikasining asosiy harakatlantiruvchi omilidir. Unga yaqin fan — tektonofizika — Yer po‘stining deformatsiyalanish fizikasi, yoriqlar, burmalar hosil bo‘lishi va tektonik kuchlar ta’sirida tog‘ jinslarining kuchlanish-deformatsiya holatini o‘rganadi.
Minerallar fizikasi va petrofizika
Minerallar fizikasi Yer qa’rini tashkil etuvchi minerallarning ekstremal bosim va harorat sharoitidagi fizik, elastik, termodinamik va mexanik xususiyatlarini o‘rganadi. Bu seysmik to‘lqinlar tezligi va zichlikni ( PREMmodeli) muayyan kimyoviy tarkib bilan bog‘lash uchun zarur. Ushbu fan minerallarning termodinamik holat tenglamalarini va fazaviy o‘tishlarini batafsil tavsiflaydi. Masalan, olivinning zichroq polimorf turlarga — vadsleyit va ringvuditga yuqori va quyi mantiya chegarasida, shuningdek, bridjmanit va postperovskitga quyi mantiyada aylanishi shular jumlasidandir. Unga yaqin fan — petrofizika — tog‘ jinslari va rudalarning makroko‘lamdagi turli fizik (elektr, magnit, issiqlik, radioaktiv, elastiklik va mustahkamlik) xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganadi.
Gidrofizika va okeanologiya
Gidrofizika Yerning suv qobig‘ida (gidrosferada) sodir bo‘ladigan fizik jarayonlarni o‘rganadi. Bu sohadagi asosiy fundamental fan — fizik okeanologiya (okean fizikasi) bo‘lib, u okean oqimlarini, to‘lqinlar dinamikasini, suv ko‘tarilishi va qaytishini, turbulentlikni, shuningdek, harorat, sho‘rlik va zichlikning dengizlar hamda okeanlarda taqsimlanishini o‘rganadi. Gidrofizika materikdagi suv havzalaridagi fizik jarayonlarni ham (masalan, ko‘llar va daryolarfizikasi), muzlar va qor qoplamining termodinamikasini (glyatsiologiya), shuningdek, Yer po‘stidagi suvli gorizontlarda yerosti suvlari filtratsiyasi va ko‘chishi fizikasini ham qamrab oladi.
Atmosfera va yaqin kosmos fizikasi
Atmosfera fizikasi sayyoraning gaz qobig‘i tuzilishi, tarkibi, termodinamikasi va dinamikasini o‘rganadi. Fundamental yo‘nalishlarga quyidagilar kiradi:
- meteorologiya — ob-havoni belgilovchi atmosferaning quyi qatlamlaridagi (troposferadagi) qisqa muddatli fizik jarayonlarni o‘rganadi;
- iqlimshunoslik — Yer iqlim tizimining uzoq muddatli qonuniyatlari va o‘zgarishlarini o‘rganadi;
- aeronomiya — Quyosh nurlanishi ta’sirida atmosferaning yuqori qatlamlarida gazlarning fotokimyoviy jarayonlari, ionlashuvi va dissotsiatsiyasini o‘rganadi;
- Fizik yo‘nalish — ionosfera va magnitosfera — geomagnit maydon bilan Quyosh shamoli o‘zaro ta’sirlashadigan hududlardagi plazma, toklar va to‘lqinlarni (Quyosh–Yer aloqalarini) o‘rganadi;
- atmosfera optikasi — havodagi yorug‘likning sochilishi, yutilishi va sinishi jarayonlarini o‘rganadi.
Okean va atmosferadagi suyuqlik hamda gazlar harakatini Yerning aylanishini hisobga olgan holda matematik tavsiflash uchun geofizik gidrodinamikaqo‘llanadi. U noinersial sanoq tizimlarida Navye–Stoks tenglamalariga asoslanadi. Suyuq yadroda metallning sayyora aylanishi ta’siridagi oqimi vertikal girdoblar ko‘rinishini oladi; ular Teylor ustunlari deb ataladi.
Qidiruv geofizikasi
Qidiruv geofizikasi deb Yer tuzilishini foydali qazilmalarkonlarini topish va ularning tuzilishini aniqlashtirish, shuningdek, ular paydo bo‘lishi uchun sharoitlarni aniqlash maqsadida o‘rganadigan geofizika bo‘limiga aytiladi. Qidiruv geofizikasi tadqiqotlari quruqlikda, dengiz, okean va chuchuk suv havzalarida, quduqlarda, havodan va kosmosdan olib boriladi. Yuqori samaradorligi, ishonchliligi, arzonligi va tez bajarilishi tufayli qidiruv geofizikasi geologik qidiruv jarayonining muhim qismidir. Uning usullariga seysmik razvedka, doimiy va o‘zgaruvchan tok yordamida elektr razvedkasi, magnit va gravitatsion razvedka, quduqlarni geofizik tadqiq etish, radiometriya, yadroviy geofizika va issiqlik o‘lchash kiradi.
Seysmik razvedka
Seysmik razvedka — qidiruv geofizikasining elastik to‘lqinlarni qo‘zg‘atish va qayd etish asosida Yer tuzilishini o‘rganadigan yo‘nalishi. Yer po‘sti jinslari elastiklik xossalari — Yung moduli, Puasson koeffitsiyenti, bo‘ylama va ko‘ndalang to‘lqinlar tezligi hamda zichligi bilan farqlanadi. Elastiklik xususiyatlari turlicha bo‘lgan qatlamlar chegarasida geologik tuzilish haqida ma’lumot tashuvchi ikkilamchi to‘lqinlar yuzaga keladi.
Elastik to‘lqinlar tebranishlarini qayd etish uchun maxsus qurilmalar — seysmik qabul qilgichlarishlatiladi; ular tuproq zarrachalari tebranishlarini elektr signaliga aylantiradi. Olingan ma’lumotlar seysmogrammalar deb ataladigan grafiklarda jamlanadi, qayta ishlanadi va geologik talqin qilinadi. Natijada Yer po‘stining tuzilishi kesimlar va xaritalarda aks ettirilib, foydali qazilmalar to‘planishi mumkin bo‘lgan joylar aniqlanadi.
Gravitatsion razvedka

Gravitatsion razvedka (gravimetriya) deb geologik jismlarning zichligi o‘zgarishi bilan bog‘liq holda erkin tushish tezlanishidagi o‘zgarishlarni o‘rganuvchi qidiruv geofizikasi bo‘limiga aytiladi. U Yer po‘sti va yuqori mantiyani mintaqaviy o‘rganish, chuqur tektonik buzilishlarni aniqlash, asosan rudali foydali qazilmalarni izlash hamda olmosli kimberlit quvurlarini ajratishda keng qo‘llanadi. Gravitatsion razvedka tog‘ jinslarining tarkibi va geologik kesimdagi o‘rnini o‘rganish imkonini beradi. Masalan, magmatik jinslarning asosiyligi ortgani sari ulardagi temir birikmalari miqdori va zichligi oshadi.
Gravitatsion razvedkada erkin tushish tezlanishini o‘lchaydigan yuqori sezgir gravimetrlar qo‘llanadi. Bu kattalikning o‘lchov birligi — gal yoki ko‘proq ishlatiladigan mGal va mkGal. Yirik geologik jismlarga o‘nlab, hatto yuzlab mGal darajasidagi anomaliyalar xos.
Magnit razvedka
Magnit razvedka — qidiruv geofizikasining Yerning magnit maydonini (uning manbalari va Yerning geologik tarixi davomida yuz bergan o‘zgarishlarini), shuningdek, tog‘ jinslarining magnit xususiyatlarini o‘rganadigan yo‘nalishi. Foydali qazilma konlarini izlash maqsadida magnit razvedka quruqlikda, dengizda yoki havodan magnit suratga olish shaklida olib boriladi. Odatda magnit suratga olish parallel chiziqlar yoki profillar tarmog‘i bo‘yicha bajariladi. Zarur tuzatishlar kiritilgach, magnit maydon xaritasi grafiklar yoki izoliniyalar ko‘rinishida tuziladi. Xaritalarda magnit maydon tinch bo‘lgan hududlar hamda magnit anomaliyalari — tog‘ jinslarining magnit xossalaridagi notekislik sabab yuzaga keladigan mahalliy og‘ishlar ko‘rsatilishi mumkin. Magnit razvedka bevosita foydali qazilmalar bilan bog‘liq anomaliyalarni ham, konlarni boshqaruvchi tektonik va stratigrafik tuzilmalar bilan bog‘liq anomaliyalarni ham aniqlash uchun o‘tkaziladi.
Elektr razvedkasi
Elektr razvedkasi — elektromagnit maydonni o‘lchashga asoslangan qidiruv geofizikasi bo‘limidir. Elektr razvedkasi usullari doimiy elektr yoki o‘zgaruvchan elektromagnit maydon parametrlarini o‘lchash orqali geologik kesim xususiyatlarini o‘rganish imkonini beradi. Elektr razvedkasi usullari quyidagicha tasniflanadi:
Elektromagnit maydon manbasining xususiyatiga ko‘ra
- sun’iy maydon usullari;
- tabiiy maydon usullari.
Elektromagnit maydon manbasining turiga ko‘ra
- doimiy tok usullari;
- past chastotali elektromagnit maydon usullari;
- yuqori chastotali elektromagnit maydon usullari.
Elektr razvedkasiga qo‘zg‘atilgan qutblanish usulidagi tadqiqot misol bo‘la oladi.
Quduqlarni geofizik tadqiq etish
Quduqlarni geofizik tadqiq etish (GIT) — burg‘ilanayotgan, foydalanilayotgan va boshqa quduqlarning kesimini o‘rganish, keyinchalik quduqning o‘ziga hamda butun konga sifat va miqdor jihatdan geologik baho berish maqsadida geofizik usullar bilan tadqiq etishdir.
Quduqlarni geofizik tadqiq etish majmuasi ko‘plab usullardan iborat. Ularni jinslarning qaysi fizik parametrlari o‘rganilishiga qarab shartli ravishda bir necha katta-kichik bo‘limlarga ajratish mumkin. Ishlar geofizik uskunalaryordamida olib boriladi. Karotaj va quduqlarni geofizik tadqiq etish usullari juda ko‘p. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Elektr karotaji — bunda tog‘ jinslarining elektr xossalari o‘rganiladi.
- Quduqda ionlashtiruvchi nurlanishlarning harakatini o‘rganishga asoslangan yadroviy-geofizik karotaj usullari.
- Akustik karotaj.
- Gaz karotaji.
- Termokarotaj.
- Inklinometriya.
- Kavernometriya.
- Radioaktiv usullar (gamma-karotaj va gamma-spektral karotaj, neytron karotaji).
Quduqlarda olib boriladigan geofizik ishlarning boshqa ayrim turlari ham mavjud.
Quduqlarni geofizik tadqiq etish neft-gaz sanoatida eng keng qo‘llanadi:
- Karotajlar.
- Konni o‘zlashtirish jarayonini nazorat qilish.
- Perforatsiya.
Radiometriya va yadroviy geofizika
Radiometriya va yadroviy geofizika (shuningdek, radiatsion yoki radiometrik razvedka) — tabiiy va sun’iy hosil qilingan ionlashtiruvchi nurlanish maydonlarini tog‘ jinslarida, rudalarda va boshqa litosferaobyektlarida o‘rganuvchi qidiruv geofizikasi bo‘limidir. Bu usullar radioaktiv parchalanish jarayonlari va yadro nurlanishlarining (alfa-, beta-, gamma-nurlanishlar va neytronlarning) muhit bilan o‘zaro ta’sirini tadqiq etishga asoslanadi.
Yo‘nalish ikkita asosiy qismga bo‘linadi:
- Radiometriya — tog‘ jinslari va rudalarning tabiiy radioaktiv nurlanish bo‘yicha tog‘ jinslari va rudalarni (gamma-suratga olish), shuningdek, tuproq havosidagi radioaktiv gazlar konsentratsiyasini o‘rganadi (emanatsion suratga olish alfa-nurlanishni qayd etishga asoslanadi, masalan, radon).
- Yadroviy geofizika — tog‘ jinslari tashqi neytron manbalari yoki gamma-kvantlar bilan nurlantirilganda paydo bo‘ladigan ikkilamchi nurlanishni (neytron va gamma usullarini) o‘rganadi.
Ushbu usullar quyidagilar uchun ishlatiladi:
- radioaktiv elementlar konlarini izlash va razvedka qilish (uran, toriy, kaliy);
- radioaktiv bo‘lmagan foydali qazilmalarni (masalan, fosforitlarni, noyob yer elementlarini, shuningdek, neft va gazni) radioaktiv anomaliyalar bilan fazoviy bog‘liqligi orqali bilvosita izlash;
- tog‘ jinslarining tabiiy radioaktivlik farqlari asosida geologik xaritalash;
- atrof-muhitning ekologik nazorati va radiatsion monitoringi vazifalarini bajarish, shuningdek, tog‘ jinslarining mutlaq yoshini aniqlash.
Issiqlik o‘lchash
Issiqlik o‘lchash (teplometriya) (shuningdek, termik razvedka yoki termorazvedka) — qidiruv geofizikasiningtabiiy va sun’iy Yer issiqlik maydonlarinihamda tog‘ jinslarining (issiqlik o‘tkazuvchanligi, issiqlik sig‘imi, harorat o‘tkazuvchanligi) kabi issiqlik-fizik xossalarini o‘rganadigan bo‘limidir. Usulning fizik asosi geologik jismlar va ularni o‘rab turgan jinslarning issiqlik xossalari farqidir; bu issiqlik oqimining o‘zgarishiga va harorat anomaliyalarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
Issiqlik o‘lchash ko‘plab geologik va amaliy masalalarni hal qilish imkonini beradi:
- Strukturaviy elementlarni qidirish va xaritalash: tektonik buzilishlarzonalarini, turli jinslarning tutashish chegaralarini aniqlash, shuningdek, tuz gumbazlari tektonikasini o‘rganish (chunki tosh tuz yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega bo‘lib, sezilarli musbat issiqlik anomaliyalarini hosil qiladi);
- Foydali qazilmalarni izlash: geotermal energiya manbalarinixaritalash, sulfid rudali jismlarni aniqlash (ular oksidlanishningekzotermik jarayonlari tufayli issiqlik ajratadi), shuningdek, doimiy muzloq hududlarini aniqlash;
- Muhandislik-geologik va gidrogeologik tadqiqotlar: yerosti suvlarifiltratsiyasi yo‘llarini, suv omborlari va quvurlardan sizib chiqishlarni aniqlash.
Harorat maydonlarini o‘lchashda yuqori sezgir elektr termometrlar, termovizorlar va maxsus issiqlik oqimi datchiklari ishlatiladi. Ish sharoitiga qarab suratga olish quruqlikdan, havodan (infraqizil aerofotosuratga olish), quduqda (termokarotaj) yoki dengizda (dengiz tubiga o‘rnatiladigan termogradiyentometrlar yordamida) olib borilishi mumkin.
Adabiyotlar
- Savarenskiy E. F., Kirnos D. P. Seysmologiya va seysmometriya elementlari. Ikkinchi, qayta ishlangan nashr. — Moskva: Gostexizdat, 1955. — 544 bet.
- Tixomirov V. V., Xain V. E. Geologiya tarixining qisqacha ocherki. — Moskva: Gosgeoltexizdat, 1956. — 260 bet.
- Glushkov V. G. Gidrologik tadqiqotlar nazariyasi va usullari masalalari. — Moskva: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1961. — 260 bet.
- Magnitskiy V. A. Yerning ichki tuzilishi va fizikasi. — Moskva: Nedra, 1965. — 379 bet.
- Gzovskiy M. V. Tektonofizika asoslari. Moskva, 1975.
- Xrigan A. X. Atmosfera fizikasi. 1–2-jildlar. Leningrad, 1978.
- Starostenko V. I. Gravimetriya masalalarini yechishning turg‘un sonli usullari. — Kiyev: Feniks, 1978. — 227 bet.
- Gusev A. M. Umumiy geofizika kursi. Okeanologiya asoslari. — Moskva: MDU nashriyoti, 1983. — 247 bet.
- Guterman V. G. Tektogenez mexanizmlari : (tektonofizik modellashtirish natijalari bo‘yicha). — Kiyev: Naukova dumka, 1987. — 171 bet.
- Gutenberg B. Yer qa’ri fizikasi. — M.: Xorijiy adabiyot, 1963. — 263 bet.
- Vaxromeyev G. S. Ekologik geofizika. — Irkutsk, 1995.
- Vaxromeyev G. S. Qidiruv geofizikasiga kirish. — M.: Nedra, 1988. — 135 bet. — ISBN 5-247-00252-0.
- Baloyan B. M., Rukin M. D., Xmelevskoy V. K. Geofizika asoslari. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Yurayt, 2023. — 304 bet. — ISBN 978-5-534-15144-2.
- Gershanok V. A., Gershanok L. A. Qidiruv geofizikasi. Radiometriya va yadroviy geofizika. — Perm: Perm davlat milliy tadqiqot universiteti, 2018. — 168 bet. — ISBN 978-5-7944-3211-4.
- Kostitsin V. I., Xmelevskoy V. K. Geofizika: darslik. — Perm: Perm davlat milliy tadqiqot universiteti, 2018. — 340 bet. — ISBN 978-5-7944-3195-7.
- Larionov V. V., Rezvanov R. A. Yadroviy geofizika va radiometrik razvedka. — M.: Nedra, 1990. — 336 bet. — ISBN 5-247-01309-3.
- Jarkov V. N. Yer va sayyoralarning ichki tuzilishi. — M.: Nauka, 2001. — 384 bet. — ISBN 5-02-002206-0.
- Baloyan B. M., Rukin M. D., Xmelevskoy V. K. Geofizika asoslari. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Yurayt, 2023. — 304 bet. — ISBN 978-5-534-15144-2.
- Kostitsin V. I., Xmelevskoy V. K. Geofizika: darslik. — Perm: Perm davlat milliy tadqiqot universiteti, 2018. — 340 bet. — ISBN 978-5-7944-3195-7.
- Gershanok V. A., Gershanok L. A. Qidiruv geofizikasi. Radiometriya va yadroviy geofizika. — Perm: Perm davlat milliy tadqiqot universiteti, 2018. — 168 bet. — ISBN 978-5-7944-3211-4.
- Turkott D., Shubert J. Geodinamika: uzluksiz muhit fizikasi geologik masalalarga qo‘llanishi. — M.: Mir, 1985. — 731 bet.
- Pedloski J. Geofizik gidrodinamika. — 2 jildda. — M.: Mir, 1984. — 398 bet.
- . — ISBN 978-0-521-67547-5.
- . — ISBN 0-521-66313-X.
Havolalar
- «Geologiya haqida hamma narsa» ta’lim saytida geofizika resurslari // students.web.ru
- «Geofiziki. RU» saytida talabalar uchun geofizika // geofiziki.ru