Planetologiya nima

Planetologiya — sayyoralarni va ularning yo‘ldoshlarini, shuningdek, Quyosh tizimini yaxlit holda hamda boshqa sayyora tizimlarini va ulardagi ekzosayyoralarni o‘rganuvchi fanlar majmuasidir. Planetologiya ularning fizik xususiyatlarini, kimyoviy tarkibini, sayyoralar va yo‘ldoshlar yuzasi, ichki va tashqi qobiqlarining tuzilishini hamda ularning shakllanish va rivojlanish sharoitlarini o‘rganadi.

Lava qisman qoplagan Prins (Prinz) krateri yaqinidagi, Oyda joylashgan ikkita qurigan o‘zan oralig‘idagi hudud O‘rta Dunay tekisligining markaziy qismiga o‘xshaydi, biroq maydoni undan 3 baravar kichik. Surat «Apollon-15» orbital modulidan olingan.

Planetologiya dastlab Yer haqidagi fanlar va astronomiya asosida rivojlangan fanlararo ilmiy sohaga kiradi. U sayyoralar geologiyasi (shu jumladan, geokimyo va geofizika), fizik geografiya (geomorfologiya hamda kartografiya, sayyoralarga tatbiq etilganda), atmosfera haqidagi fanlar, nazariy planetologiya hamda ekzosayyoralarni o‘rganish kabi ko‘plab yo‘nalishlarni qamrab oladi. Unga tutash boshqa fanlar ham bor, masalan, kosmik fizika, astrobiologiya va Quyoshning Quyosh tizimi sayyoralariga ta’sirini o‘rganuvchi fanlar.

Dunyoda planetologiya masalalari bilan shug‘ullanuvchi kafedralarga ega ko‘plab ilmiy-tadqiqot markazlari va universitetlar, shuningdek, bir qancha ilmiy institutlar mavjud. Har yili bir nechta yirik ilmiy konferensiya o‘tkaziladi va ilmiy jurnallar chop etiladi.

Tarixi

Planetologiya tarixi qadimgi yunon faylasufi Demokritdan boshlanadi. Ippolit asarlaridan ma’lum bo‘lishicha, u shunday degan:

«Hajmi jihatidan farq qiladigan olamlar cheksiz ko‘p. Ularning ayrimlarida Quyosh ham, Oy ham yo‘q, boshqalarida esa ular bizdagidan ko‘proq va kattaroq. Olamlar orasidagi masofalar bir xil emas: bir joyda katta, boshqa joyda kichik. Ayrim olamlar o‘sadi, boshqalari gullab-yashnaydi, yana boshqalari yemiriladi; bir yerda tug‘ilib, boshqa yerda yo‘q bo‘ladi, bir-biri bilan to‘qnashganda halokatga uchraydi. Ba’zi olamlar esa hayvonlar va o‘simliklarsiz, suv bilan qoplangan yalang‘och olamlardir».

Keyingi davrda teleskop orqali kuzatishlar planetologiya va astronomiya taraqqiyotida yangi bosqich bo‘ldi. Bunday kuzatishlarni italiyalik astronom Galileo Galiley 1609-yilda boshlab berdi. O‘zi yasagan teleskopni osmonga qaratib, u Yupiterning eng yirik to‘rtta yo‘ldoshini, Oydagi tog‘larni kashf etdi, ilk bor Saturn halqalarini kuzatdi va boshqa ko‘plab kashfiyotlar qildi. O‘sha 1609-yilda u Oy manzaralarini o‘rganishni davom ettirdi. Oy yuzasini kuzatish natijasida quyidagilarni yozdi:

«Oy yuzasi, ayrim falsafiy maktab tarafdorlari o‘ylaganidek, butunlay silliq, notekisliklardan xoli va mukammal sharsimon emas. Aksincha, bu yuza juda notekis, chuqurchalar va balandliklarga to‘la; xuddi Yer yuzasi kabi, unda ham har yerda baland tog‘lar va chuqur vodiylar uchraydi».

U boshqa osmon jismlarining yuzasi ham Yernikiga o‘xshash bo‘lishini taxmin qilgan.

Teleskoplarning takomillashuvi va xususiyatlarining yaxshilanishi boshqa osmon jismlari, ayniqsa, Oy yuzasini batafsil o‘rganishga imkon berdi. Dastlab Oy tadqiqotlarning asosiy obyekti bo‘lgan, chunki u Yerga yaqin joylashgan va o‘sha davrdagi mukammal bo‘lmagan teleskoplarda ham yuzasini yetarlicha yaxshi kuzatish mumkin edi. Avvaliga Oy va sayyoralarni o‘rganishda optik asboblardan foydalanilgan. Keyinchalik, XX asrda radioteleskoplar, nihoyat avtomatik kosmik apparatlar paydo bo‘ldi. Ular yordamida olimlar kosmik obyektlarni bevosita yaqin masofadan o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.

Natijada bugungi kunga kelib Quyosh tizimi nisbatan yaxshi o‘rganilgan, olimlar uning shakllanish va rivojlanish bosqichlari haqida umumiy tasavvurga ega. Shunga qaramay, hal etilmagan savollar ko‘p. Quyosh tizimi jismlarining tuzilishi va xususiyatlarini chuqur anglash uchun yana ko‘plab kashfiyotlar qilish va kosmosga ko‘plab apparatlar yuborish zarur.

Yo‘nalishlari

Sayyoralar astronomiyasi

Bu sohaning ikki tarmog‘i bor: nazariy va kuzatuvga asoslangan. Kuzatuv tadqiqotlari, avvalo, Quyosh tizimining kichik jismlarini optik va radioteleskoplar yordamida o‘rganish bilan bog‘liq. Ular jismning shakli, aylanishi, tarkibi, yuzasining relyefi va shu kabi xususiyatlarini aniqlashga imkon beradi.

Nazariy tadqiqotlar dinamika bilan bog‘liq: ular osmon mexanikasi qonunlarini Quyosh tizimi jismlari hamda Quyoshdan tashqaridagi sayyoralar tizimlariga qo‘llashni ko‘zda tutadi.

Sayyoralar geologiyasi

yoki kosmik geologiya.

Sayyoralar geologiyasida Yerga yaqin jismlar — Oy hamda Yerning ikki qo‘shni sayyorasi, Venera va Mars haqida eng ko‘p ma’lumot to‘plangan. Dastlabki tadqiqot obyekti Oy bo‘lgan. Uni o‘rganishda ilgari Yer uchun ishlab chiqilgan usullar qo‘llanilgan.

Geomorfologiya

Geomorfologiya sayyoralar yuzasi tuzilishining xususiyatlarini o‘rganadi, ularning shakllanish tarixini tiklaydi va yuzaga ta’sir ko‘rsatgan fizik jarayonlar haqida xulosa chiqaradi. Sayyoralar geomorfologiyasi yuzalarning bir necha turini o‘rganishni o‘z ichiga oladi:

  • Bosim ta’sirida hosil bo‘ladigan tuzilmalar (ko‘p halqali havzalar, kraterlar)
  • Vulqon va tektonik tuzilmalar (lava oqimlari, yoriqlar, Oy yuzasidagi egatlar[ingl.])
  • Kosmik nurash — ochiq kosmos sharoitidagi eroziya jarayonlari (mikrometeoritlarning uzluksiz yog‘ilishi, yuqori energiyali zarrachalar ta’siri, zarbali aralashish[ingl.]). Masalan, Oy yuzasini qoplagan mayda chang (regolit) mikrometeoritlar ta’siri natijasida hosil bo‘lgan.
  • Suyuqliklar ta’sirida paydo bo‘ladigan tuzilmalar. Quyoshdan uzoqlik va jism yuzasining haroratiga qarab, bunday modda suv yoki muzlagan uglevodorodlar bo‘lishi mumkin.

Turli chuqurliklarda joylashgan tog‘ jinslarini taqqoslash orqali yuzaning geologik tarixini aniqlash mumkin. Chunki ustma-ust joylashish tamoyili[ingl.]ga ko‘ra, kesimdagi jinslar hosil bo‘lish tartibida joylashadi: yuqori qatlamlarda eng yosh, pastki qatlamlarda esa eng qadimgi jinslar yotadi. Bu qonunni Nils Stensen kashf etgan va uni ilk bor Yerning qatlamlarini o‘rganishda qo‘llagan. Masalan, stratigrafik tadqiqotlar — «Apollon» dasturi astronavtlari bajargan kuzatuvlar va «Lunar Orbiter» kosmik apparati suratlari — keyinchalik Oyning stratigrafik ustuni[ingl.] hamda geologik xaritasini yaratishda qo‘llanilgan.

Kosmokimyo, geokimyo va petrologiya

Quyosh tizimi obyektlarining shakllanishi va evolyutsiyasi haqidagi farazlarni ishlab chiqishda asosiy muammolardan biri — yirik laboratoriyalarda zarur asbob-uskunalar yordamida, Yer geologiyasiga oid barcha mavjud bilimlarni qo‘llab tahlil qilish mumkin bo‘lgan namunalarning yetishmasligidir. Yaxshiyamki, olimlar ixtiyorida «Apollon» astronavtlari va sovet «Lunoxod» apparatlari tomonidan Oydan keltirilgan namunalar, shuningdek, asteroidlar va Marsdan kelib chiqqan, ularning yuzasidan qachonlardir urilib ajralgan meteoritlar ko‘rinishidagi namunalar bor. Ayrimlari Yer atmosferasidagi oksidlanish jarayonlari va biosferaning infiltratsion ta’siri natijasida jiddiy o‘zgargan. Biroq ayrim meteoritlar, masalan, so‘nggi o‘n yilliklarda Antarktidada topilganlari, deyarli jiddiy o‘zgarishga uchramagan.

Asteroidlar kamaridan kelgan meteoritlarning turli turlari asteroidlar tuzilishining deyarli barcha qismlarini qamrab oladi. Hatto yemirilgan asteroidlarning yadrosi va mantiyasidan hosil bo‘lganlari ham bor (pallasit). Geokimyo va kuzatuv astronomiyasini birlashtirish muayyan meteorit qaysi asteroiddan ajralib chiqqanini aniqlashga ham imkon beradi.

Marsga oid meteoritlar soni juda oz bo‘lib, ular Mars qobig‘ining tarkibi haqida ma’lumot bera oladi. Bundan tashqari, ularning Mars yuzasida qayerda hosil bo‘lgani haqidagi ma’lumotning muqarrar yetishmasligi Mars litosferasi evolyutsiyasi nazariyasini ishlab chiqishni yanada qiyinlashtiradi. 2008-yilgacha Marsdan kelgan 50 ga yaqin meteorit aniqlangan.

«Apollon» dasturi davomida astronavtlar Yerga 350 kg dan ortiq Oy tuprog‘ini olib kelgan, sovet «Lunoxod» apparatlari esa yana bir necha yuz gramm namuna yetkazgan. Bu namunalar Quyosh tizimidagi boshqa kosmik jism tarkibi haqida eng batafsil hisobotni tuzishga imkon berdi. 2008-yilgacha jami 100 ga yaqin Oy meteoriti aniqlangan.

Geofizika

Kosmik zondlar nafaqat ko‘rinadigan yorug‘lik diapazonida, balki elektromagnit spektrning boshqa sohalarida ham ma’lumot to‘plash imkonini beradi. Sayyoralarni turli kuch maydonlari, jumladan, gravitatsion va magnit maydon orqali tavsiflash mumkin. Bu maydonlarni geofizika o‘rganadi. Sayyora yonidan uchib o‘tuvchi kosmik apparat tezlanishining o‘zgarishi sayyoraning turli hududlari ustidagi gravitatsion anomaliyalarni tadqiq etish va shu orqali bu hududlardagi tog‘ jinslarining tarkibi hamda xususiyatlari haqida xulosalar chiqarish imkonini beradi.

Oy yuzasidagi radial gravitatsion anomaliyalar

Bunday o‘lchovlar 1970-yillarda Oyning orbital apparatlari yordamida Oy dengizlari ustida o‘tkazilib, quyidagi hududlarda massa to‘planganini aniqlashga imkon bergan: Yomg‘irlar dengizi, Tiniqlik dengizi va Inqirozlar dengizi.

Agar sayyoraning magnit maydoni yetarlicha kuchli bo‘lsa, uning Quyosh shamoli bilan o‘zaro ta’siri sayyora atrofida magnitosferani hosil qiladi. Kosmik zondlar yordamida Yer magnit maydonini o‘rganish uning Quyosh tomon 10 ta Yer radiusi masofasigacha cho‘zilishini ko‘rsatdi. Quyosh shamoli — Quyosh tojidan chiqadigan yuqori energiyali zaryadlangan zarrachalar (asosan, protonlar va elektronlar) oqimi. Yerning magnit maydoni ta’sirida bu zarrachalar Yerni aylanib o‘tib, Quyoshga qarama-qarshi yo‘nalishda sayyoraning yuzlab radiuslari masofasigacha kosmosga cho‘zilishi mumkin bo‘lgan Yer magnit dumining bo‘ylab harakatlanadi. Magnitosferada radiatsiya kamarlari deb ataladigan, unga kirgan zaryadlangan zarrachalar to‘planib, ushlanib qoladigan hududlar mavjud.

Atmosfera haqidagi fanlar

Bulutlarning tasmasimon qatlamlari Yupiterda

Atmosfera qattiq yuza bilan tashqi radiatsiya kamarlari o‘rtasidagi muhim o‘tish hududidir. Hamma sayyoralarda ham atmosfera mavjud emas: uning bo‘lishi sayyoraning massasiga va Quyoshdan uzoqligiga bog‘liq. To‘rtta gaz gigantidan tashqari, Yer tipidagi deyarli barcha sayyoralar (Venera, Yer, Mars) atmosferaga ega. Shuningdek, ikki yo‘ldosh — Titan va Tritonda ham atmosfera aniqlangan. Bundan tashqari, Merkuriy nihoyatda siyrak atmosferaga ega.

Sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanish tezligi atmosferadagi oqimlar va harakatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu, ayniqsa, Yupiter va Saturn misolida yaqqol ko‘rinadi: ularning atmosferasida tasma va girdoblar tizimi shakllanadi. Xuddi shu hodisani Yer tipidagi sayyoralarda, xususan, Venerada ham kuzatish mumkin.

Qiyosiy planetologiya

Planetologiyada o‘rganilayotgan obyekt haqida, ayniqsa, bevosita ma’lumotlar yetarli bo‘lmaganda, to‘liqroq tushuncha olish uchun taqqoslash usulidan keng foydalaniladi. Yer atmosferasini Saturn yo‘ldoshi Titanning atmosferasi bilan taqqoslash, Quyosh tizimining tashqi obyektlari Quyoshdan turli masofalarda qanday rivojlanishini o‘rganish, Yer tipidagi sayyoralar yuzasi geomorfologiyasini solishtirish — bu usul qo‘llanishining ayrim misollaridir.

Taqqoslash uchun asosiy obyekt Yer bo‘lib qolmoqda, chunki u eng yaxshi o‘rganilgan va unda turli o‘lchovlarni bajarish mumkin. Yerni tadqiq etishdan olingan ma’lumotlarni boshqa jismlarni o‘rganishda qiyosiy namuna sifatida ishlatish, ayniqsa, sayyoralar geologiyasi, geomorfologiya va atmosfera haqidagi fanlarda keng tarqalgan.

Ilmiy ishlar

Jurnallar

Kasbiy tashkilotlar

Eng yirik konferensiyalar

. Planetologiyaning ayrim yo‘nalishlariga bag‘ishlangan kichik seminar va konferensiyalar esa butun yil davomida dunyoning turli joylarida o‘tkaziladi.

Asosiy institutlar

Quyida planetologiya bilan shug‘ullanadigan institut va universitetlarning to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati keltirilgan:

Adabiyotlar

  • Avduyevskiy V. S., Marov M. Ya., Rojdestvenskiy M. K. Sovetning «Venera-4» avtomatik sayyoralararo stansiyasida Venera atmosferasi parametrlarini o‘lchash natijalari // «Kosmik tadqiqotlar». 1969. 7-jild. № 2, 233-b.
  • Avduyevskiy V. S., Marov M. Ya., Rojdestvenskiy M. K. «Venera-5» va «Venera-6» avtomatik stansiyalaridagi o‘lchov natijalari hamda Venera atmosferasi modeli // «Kosmik tadqiqotlar». 1970. 8-jild, № 6, 871-b.
  • Aksyonova M. Astronomiya. — Moskva: Avanta+, 1997. — 8-jild — ISBN 5-89501-008-3 (8-jild)
  • SSSR astrogeologlari va planetologlari : ensiklopediya / tuzuvchi-muharrir G. N. Katterfeld; Xalqaro planetologlar assotsiatsiyasi (IAP), SSSR Planetologiya komissiyasi. — To‘ldirilgan 2-nashr. — Sankt-Peterburg : Xalqaro fan tarixi jamg‘armasi, 2005. — 157 b.
  • Oyning orqa tomoni atlasi. — M.: SSSR FA nashriyoti/Nauka, 1960 (1-qism), 1967 (2-qism), 1975 (3-qism).
  • Venera yuzasi atlasi. Muharrir: Kotelnikov V. A. — M.: GUGK. — 1989. — 50x35 sm. — 328 b. (62 muallif).
  • Bazilevskiy A. T. RFA Geokimyo institutining Qiyosiy planetologiya laboratoriyasi: S. A. Lavochkin nomidagi ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi bilan qo‘shma ishlar // «S. A. Lavochkin nomidagi IIB axborotnomasi», 2012, № 4 (15), 53—63-b.
  • Bazilevskiy A. T. K. P. Florenskiy — Qiyosiy planetologiya laboratoriyasi asoschisi..
  • Bazilevskiy A. T., Ivanov B. A., Ivanov A. V., Xed J. U. «Luna-24» kosmik apparati keltirgan modda manbalarini qo‘nish joyining LRO apparati olgan yangi suratlari tahliliga asoslanib aniqlashtirish // «Geokimyo», 2013, № 6, 510—528.
  • Bazilevskiy A. T., Ivanov B. A., Florenskiy K. P. va boshqalar. Oy va sayyoralardagi zarba kraterlari. M. : Nauka, 1983. 200 b.
  • Bazilevskiy A. T., Ivanov M. A., Burba G. A. va boshqalar.. Veneraning shimoliy qismi geologik tuzilishini tahlil qilish va geologik xaritasini tuzish // «Astronomiya axborotnomasi». — 2000. — 34-jild. — № 5. — 387—419-b.
  • Barsukov V. L., Bazilevskiy A. T., Burba G. A. va boshqalar. «Venera-15» va «Venera-16» avtomatik stansiyalari olgan Venera yuzasining radiolokatsion tasvirlarini geologik-geomorfologik tahlil qilishning dastlabki natijalari // SSSR FA ma’ruzalari. — 1984. — 279-jild. — № 4. — 946—950-b.
  • Barsukov V. L., Bazilevskiy A. T., Burba G. A. va boshqalar. Venera shimoliy yarimsharidagi tuzilmalarning asosiy turlari // «Astronomiya axborotnomasi». — 1985. — 19-jild. — № 1. — 3-14-b.
  • Burba G. A. Mars relyefi obyektlarining nomenklaturasi / Mas’ul muharrirlar: K. P. Florenskiy va Yu. I. Yefremov. — M.: Nauka, 1981. — 86 b.
  • Burba G. A. Merkuriy relyefi obyektlarining nomenklaturasi / Mas’ul muharrirlar: K. P. Florenskiy va Yu. I. Yefremov. — M.: Nauka, 1982. — 56 b.
  • Burba G. A. Yupiterning Galiley yo‘ldoshlari relyefi obyektlarining nomenklaturasi / Mas’ul muharrirlar: K. P. Florenskiy va Yu. I. Yefremov. — M.: Nauka, 1984. — 84 b.
  • Burba G. A. Saturn yo‘ldoshlari relyefi obyektlarining nomenklaturasi / Mas’ul muharrirlar: K. P. Florenskiy va Yu. I. Yefremov. — M.: Nauka, 1986. — 80 b.
  • Burba G. A. Venera relyefi obyektlarining nomenklaturasi / Mas’ul muharrirlar: A. T. Bazilevskiy va Yu. I. Yefremov. — M.: Nauka, 1988. — 62 b.
  • Vinogradov A. P., Surkov Yu. A., Florenskiy K. P., Andreychikov B. M. «Venera-4» avtomatik stansiyasi ma’lumotlariga ko‘ra Venera atmosferasining kimyoviy tarkibini aniqlash // SSSR FA ma’ruzalari. — 1968. — 179-jild. — № 1. — 37-40-b.
  • Galimov E. M. Rejalar va xatolar: Rossiyada so‘nggi yigirma yillikdagi fundamental kosmik tadqiqotlar. Samarasiz urinishlarga ketgan yigirma yil: Ilovalar: Birinchi nashrga taqrizlar. Munozaralar. Sharhlar. 3-nashr. — M.: URSS, 2017. — 376 b. ISBN 978-5-397-05553-6.
  • Galimov E. M. Oy toshlari kimga kerak? Nutqlar, intervyular, ilmiy-ommabop nashrlar: fanda 50 yil. — M.: URSS, 2012. — 576 b. ISBN 978-5-396-00431-3.
  • Oyning materik hududidan olingan tuproq // Mas’ul muharrirlar: V. L. Barsukov, Yu. A. Surkov. — M.: Nauka, 1979. — 708 b.
  • Jarkov V. N. Yer va sayyoralarning ichki tuzilishi. — M.: Nauka, 1983.
  • Ivanov A. V., Nazarov M. A. «Luna» turkumidagi avtomatik stansiyalar yetkazgan regolit namunalarini o‘rganish https://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=RU&blang=ru&page=Book&id=219299#FF2 // «S. A. Lavochkin nomidagi IIB axborotnomasi», 2012, № 4 (15), 48—52-b.
  • King E. Kosmik geologiya. Kirish. — M.: Mir, 1979. — 379 b.
  • Kondratyev K. Ya. Mars sayyorasi. — L.: Gidrometeoizdat, 1990. — 368 b.
  • Kondratyev K. Ya. Sayyoralardagi ob-havo va iqlim. — M.: Znaniye, 1975. — 54 b.
  • Oy va sayyoralar kosmokimyosi. — M.: Nauka, 1975.
  • Krivolutskiy A. Ye. Moviy sayyora. Sayyoralar orasidagi Yer. Geografik jihat. — M.: Misl, 1985. — 335 b.
  • Kuzmin A. D., Marov M. Ya. Venera sayyorasi fizikasi. — M.: Nauka, 1974.
  • Kuzmin R. O. Mars kriolitosferasi. — M.: Nauka, 1983. — 141 b.
  • Kuzmin R. O. Yangi kraterlar morfologiyasiga ko‘ra Marsda muzli tog‘ jinslari yotish chuqurligini aniqlash // SSSR FA ma’ruzalari. — 1980. — 252-jild. — № 6. — 1445-b.
  • Kuzmin R. O., Galkin I. N. Mars qanday tuzilgan. — M.: Znaniye, 1989. — 64 b. ISBN 5-07-000280-5
  • Oy Mo‘l-ko‘llik dengizidan olingan tuproq // Mas’ul muharrir — A — — . P. Vinogradovy. — M.: Nauka. — 1974. — 624 b.
  • Oyning Inqirozlar dengizidan olingan tuproq // Mas’ul muharrir: V. L. Barsukov. — M.: Nauka. — 1980. — 360 b.
  • Marov M. Ya. Akademik A. P. Vinogradov haqidagi xotiralar // Aleksandr Pavlovich Vingoradov : Shogirdlari va hamkasblari xotiralarida ijodiy siymo / Mas’ul muharrir: E. M. Galimov. — M. : Nauka, 2005. — 179—188-b.
  • Marov M. Ya. Quyosh tizimi sayyoralari. — M.: Nauka, 1986.
  • Moroz V. I. Mars sayyorasi fizikasi. — M.: Nauka, 1978.
  • Moskalyova L. P. Oy, Mars va Venera turidagi kosmik apparatlarda Oy va sayyoralar tog‘ jinslari tarkibini o‘rganish // «S. A. Lavochkin nomidagi IIB axborotnomasi», 2012, № 4 (15), 44—47-b.
  • Oy yuzasining dastlabki panoramalari. — M.: Nauka. 1967 (1-jild), 1969 (2-jild).
  • Venera yuzasining dastlabki panoramalari Arxiv nusxasi 29-noyabr 2020-yildan Wayback Machineda / Muharrir: Keldish M. V. — M. : Nauka. — 1979.
  • Venera sayyorasi : Atmosferasi, yuzasi, ichki tuzilishi / Muharrirlar: Barsukov V. L., Volkov V. P. — M. : Nauka. — 1989. — 488 b. ISBN 5-02-003249-2.
  • Mars yuzasi. — M.: Nauka, 1980.
  • Oy geologiyasining muammolari. — M.: Nauka, 1969.
  • Sergeyev M. B. Geologiyaga kirish: Yer va Quyosh tizimining kelib chiqishi. — M. : Rossiya geologiya jamiyati, 2005. 320 b.
  • Surkov Yu. A. Geokimyodan planetologiyaga // Aleksandr Pavlovich Vingoradov : Shogirdlari va hamkasblari xotiralarida ijodiy siymo / Mas’ul muharrir: E. M. Galimov. — M. : Nauka, 2005. — 299—307-b.
  • Surkov Yu. A. Sayyoralar va yo‘ldoshlarning kosmokimyoviy tadqiqotlari. — M. : Nauka. — 1985. — 331 b.
  • Tyuflin Yu. S. Sayyoralar va yo‘ldoshlarni o‘rganishda kosmik fotogrammetriya. — M. : Nedra, 1986. — 245 b.
  • Florenskiy K. P., Bazilevskiy A. T., Bobina N. N. va boshqalar. Mars yuzasi // «Mars yuzasi». — M. : Nauka. — 1980. — 107—149-b.
  • Florenskiy K. P., Bazilevskiy A. T., Burba G. A. va boshqalar. Qiyosiy planetologiya ocherklari / Mas’ul muharrir: V. L. Barsukov. — Moskva: Nauka, 1981. — 326 b.
  • Florenskiy K. P., Bazilevskiy A. T., Zezin R. B. va boshqalar. Oy yuzasining geologik-geomorfologik tadqiqotlari // «Oydagi ko‘chma laboratoriya — Lunoxod-1» / Muharrir: Vinogradov A. P. — M.: Nauka. — 1978. — 102—135-b.
  • Florenskiy K. P., Bazilevskiy A. T., Pronin A. A., Burba G. A. Venera panoramalarining geologik-geomorfologik tahlili natijalari // «Venera yuzasining dastlabki panoramalari» / Muharrir: Keldish M. V. — M.: Nauka. — 1979. — 107—127-b.
  • Veneraning fotosuratli xaritasi. 1—27-varaqlar. Masshtab 1:5 000 000 (1 sm — 50 km). Muharrir: Tyuflin Yu. S. — M.: GUGK. — 1987 (2—27-varaqlar), 1988 (1-varaq). (Mualliflar jamoasi; «Venera-15» va «Venera-16» Venera sun’iy yo‘ldoshlaridan olingan radiolokatsion suratlar asosida).
  • Shingaryova K. B., Burba G. A. Oy nomenklaturasi: Oyning orqa tomoni, 1961—1973-yillar. / Mas’ul muharrirlar: A. A. Gurshteyn va Yu. I. Yefremov. — M.: Nauka, 1977. — 54 b.
  • Xabakov A. V. Oy yuzasi rivojlanishi tarixining asosiy masalalari haqida. — M.: Geografgiz, 1949. 195 b. (Butunittifoq geografiya jamiyati qaydlari. Yangi turkum; 6-jild). (V. A. Obruchev taqrizi // SSSR FA xabarlari. Geologiya turkumi. 1950. № 3. 154—156-b.)
  • Shevchenko V. V. Oy va uni kuzatish. — Moskva: Nauka, 1983. — 192 b.
  • Shevchenko V. V. Zamonaviy selenografiya. — M.: Nauka, 1980.
  • Shkuratov Yu. G. Uzoq va yaqin Oy. — Xarkov: V. N. Karazin nomidagi Xarkov milliy universiteti, 2006. — 182 b. — ISBN 966-623-370-3.
  • Bazilevskiy A. T., J. W. Xed. Veneraning mintaqaviy va global stratigrafiyasi: dastlabki baholash hamda Veneraning geologik tarixi uchun ahamiyati // Planetary and Space Science 43/12, 1995. 1523—1553-b.
  • Bazilevskiy A. T., J. W. Xed. Veneraning geologik tarixi: stratigrafik yondashuv // JGR-Planets. 103-jild, № E4, 1998. 8531-b.
  • Bazilevskiy A. T., J. W. Xed. Venera: geologik faollik vaqti va sur’atlari // Geology; 2002-yil noyabr; 30-jild, № 11. 1015—1018-b.
  • Bazilevskiy A. T., Lorens K. A., Shingaryova T. V. va boshqalar. Fobos yuzasining geologiyasi va geomorfologiyasi // Planetary and Space Science. 2014, 102-jild, 95-118.
  • Karr M. H., Sonders R. S., Strom R. G., Vilgelms D. E. Yer tipidagi sayyoralar geologiyasi. NASA. 1984.
  • Florenskiy K. P., Bazilevskiy A. T., Bobina N. N. va boshqalar. Le Monnye krateri tubi: «Lunoxod-2» ma’lumotlari tadqiqi // Oy va sayyoralar fanlari 9-konferensiyasi materiallari, 1978, 1449—1458-b.
  • Florenskiy K. P., Ronka L. B., Bazilevskiy A. T. va boshqalar. Sovetning «Venera-9» va «Venera-10» apparatlari ma’lumotlariga ko‘ra Venera yuzasi // Amerika geologiya jamiyati byulleteni, 1977, 88-jild, № 11, 1537—1545-b.
  • Frey H. V., E. L. Frey, W. K. Xartmann va K. L. T. Tanaka. Marsda kuzatilgan eng qadimgi yuza birliklaridan ham oldin shakllangan, ko‘milib qolgan «Noaxiygacha» bo‘lgan qobiq mavjudligining dalillari Oy va sayyoralar fanlari XXXIV 1848. 2003.
  • Gradshteyn F. M., Jeyms G. Ogg, Alan G. Smit, Vauter Bleker va Lukas J. Lourens (2004): Yangi geologik vaqt shkalasi, ayniqsa dokembriy va neogen davrlariga e’tibor qaratilgan. Episodes, 27-jild, № 2.
  • Xansen V. L. va Yang D. A. (2007): Venera evolyutsiyasi: umumlashtirilgan tahlil. 419-maxsus nashr: Konvergent chekka terranlari va ularga tutash hududlar: W. G. Ernstga bag‘ishlanadi. 419-jild, № 0, 255—273-b.
  • Xartmann W. K. va Noykum G. (2001): Kraterlar hosil bo‘lish xronologiyasi va Mars evolyutsiyasi. Space Science Reviews, 96, 165—194.
  • Xartman W. K. (2005): Oylar va sayyoralar. 5-nashr. Thomson Brooks/Cole.
  • Xed J. W. va Bazilevskiy A. T. (1999): Stratigrafik aloqalar asosida Veneraning geologik tarixi modeli: geofizik mexanizmlarni taqqoslash LPSC XXX № 1390
  • Morrison D., Friman W. H. Sayyoralar olamlarini o‘rganish. 1994.
  • Match T. A., Arvidson R., Xed J., Jons K. va Sonders S. (1977): Mars geologiyasi. Princeton University Press.
  • Offild T. W. va Pon H. A. (1970): Oy kraterlari morfologiyasi va Oy geologik birliklarining nisbiy yoshini aniqlash. AQSH Geologiya xizmati ilmiy ma’ruzasi № 700-C, C153-C169-b. Vashington;
  • Fillips R. J., R. F. Raubertas, R. E. Arvidson, I. C. Sarkar, R. R. Xerrik, N. Izenberg va R. E. Grimm (1992): Zarba kraterlari va Venera yuzasining yangilanish tarixi, J. Geophys. Res., 97, 15,923-15,948
  • Skott D. H. va Karr M. H. (1977): Marsning yangi geologik xaritasi (masshtab 1:25 million). Texnik hisobot.
  • Skott D. H. va Tanaka K. L. (1986): Mars g‘arbiy ekvatorial hududining geologik xaritasi (1:15,000,000), USGS.
  • Shumeyker E. M. va Xakman R. J. (1962): Oy geologik vaqt shkalasining stratigrafik asoslari, «Oy» kitobida, muharrirlar Kopal Zdenek va Mixaylov Z. K., (1960): Oy — Xalqaro astronomiya ittifoqining 14-simpoziumi, Leningrad, 1960, materiallar: Nyu-York, Academic Press, 289—300-b.
  • Sidorenko A. I., Rjiga O. N., Aleksandrov Yu. N. va boshqalar. Venera yuzasi tasvirlari atlasi. 23x15 sm [97 ta oq-qora «Venera 15/16» radar fotoxaritasi, 1:30,000,000 dan 1:8,000,000 gacha masshtabda] // «Venera geologiyasi, geokimyosi va geofizikasi: SSSRdagi tadqiqot natijalari» kitobiga 1-ilova / Muharrirlar: V. L. Barsukov, A. T. Bazilevskiy, V. P. Volkov, V. N. Jarkov. Tuson: Arizona universiteti nashriyoti. 1992. 325—381-b. (Hammualliflar).
  • Spudis P. D. va J. E. Gest (1988): Merkuriy stratigrafiyasi va geologik tarixi, «Merkuriy» kitobida, muharrirlar F. Vilas, C. R. Chepmen va M. S. Metyus, Arizona universiteti nashriyoti, Tuson, 118—164-b.
  • Spudis P. D. va Strobell M. E. (1984): Merkuriyda qadimgi ko‘p halqali havzalarning yangidan aniqlanishi va uning geologik evolyutsiya uchun ahamiyati. LPSC XV, 814—815-b.
  • Spudis P. (2001): Merkuriyning geologik tarixi. «Merkuriy: kosmik muhit, yuza va ichki tuzilish», LPJ konferensiyasi, № 8029.
  • Suxanov A. L., Pronin A. A., Burba G. A. va boshqalar. Venera shimoliy yarimsharining bir qismini aks ettiruvchi geomorfologik/geologik xarita. Masshtab 1: 15,000,000 (1 sm — 150 km). 106 x 125 sm. — AQSH Geologiya xizmati. — 1989.
  • Tanaka K. L. (muharrir) (1994): Venera geologik xaritalarini tuzish bo‘yicha qo‘llanma. Ikkinchi nashr. Ochiq faylli hisobot 94-438 NASA.
  • Tanaka K. L. 2001: Mars stratigrafiyasi. LPSC 32, № 1695, http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2001/pdf/1695.pdf
  • Tanaka K. L. va J. A. Skinner (2003): Mars: geologik xaritalash yondashuvlarini va rasmiy stratigrafik sxemani yangilash. Mars bo‘yicha oltinchi xalqaro konferensiya № 3129
  • Venera geologiyasi, geokimyosi va geofizikasi: SSSRdagi tadqiqotlar natijalari / Muharrirlar: V. L. Barsukov, A. T. Bazilevskiy, V. P. Volkov, V. N. Jarkov. Tuson: Arizona universiteti nashriyoti. 1992.
  • Vagner R. J., U. Volf va G. Noykum (2002): Merkuriyning vaqt stratigrafiyasi va zarba kraterlari hosil bo‘lish xronologiyasi. Oy va sayyoralar fanlari XXXIII 1575
  • Vilgelms D. E. (1970): Oy stratigrafiyasining qisqacha bayoni — teleskop kuzatuvlari. AQSH Geologiya xizmati ilmiy ishlar to‘plami № 599-F, Vashington;
  • Vilgelms D. (1987): Oyning geologik tarixi, AQSH Geologiya xizmati ilmiy ma’ruzasi 1348, http://ser.sese.asu.edu/GHM/
  • Vilgelms D. E. va Makkoli J. F. (1971): Oyning Yerga qaragan tomonining geologik xaritasi. USGS xaritalari № I-703, Vashington;

Havolalar

  1. ↑ Атлас поверхности Венеры (образцы страниц). Дата обращения: 7 июня 2017. Архивировано 1 ноября 2020 года.
  2. ↑ The floor of crater Le Monnier: A study of Lunokhod 2 data (полный текст статьи). Дата обращения: 18 августа 2022. Архивировано 4 марта 2022 года.
  3. ↑ GSA Bulletin: Journal article: The surface of Venus as revealed by Soviet Venera 9 and 10. Дата обращения: 18 августа 2022. Архивировано 17 сентября 2017 года.
  4. ↑ Venus Geomorphic/Geologic Map of Part of the Northern Hemisphere. Scale 1: 15,000,000. — US Geol. Survey. — 1989. Дата обращения: 1 февраля 2025. Архивировано из оригинала 12 февраля 2018 года.