
Yerga yaqinlashuvchi asteroidlar (YYA) — asteroidlar bo‘lib, ularning perigeliydagi masofasi ko‘pi bilan 1,3 a.b. Ulardan yaqin kelajakda Yerga ko‘pi bilan 0,05 a.b. (7,5 mln km) masofagacha yaqinlasha oladigan hamda absolyut yulduz kattaligi 22m dan zaif bo‘lmaganlari potensial xavfli obyektlar hisoblanadi.
Kelib chiqish manbalari
Quyosh tizimida juda ko‘p kometa va asteroid harakatlanadi. Ularning asosiy qismi (98 %dan ortig‘i) asosiy asteroidlar kamarida (bu kamar quyidagi ikki sayyora orbitalari orasida joylashgan: Mars va Yupiter), Koyper kamarida va Oort bulutida (so‘nggisining mavjudligi hozircha faqat bilvosita dalillar bilan tasdiqlangan) to‘plangan. Vaqti-vaqti bilan bu hududlardagi ayrim jismlar qo‘shni jismlar bilan to‘qnashuvlar va/yoki yirikroq jismlar gravitatsiyasi ta’sirida odatiy orbitalarini tark etib, jumladan, Yer tomon yo‘nalishi mumkin.
Asosiy asteroidlar kamariga qaraganda Quyoshga yaqinroq orbitada aylanadigan asteroidlar ham ko‘p. Ulardan Yerga yaqinlashadiganlari orbitalarining xususiyatlariga ko‘ra quyidagi to‘rt guruhdan biriga kiritiladi (guruhlar an’anaviy ravishda ularning birinchi kashf etilgan vakili nomi bilan ataladi):
- amurlar ((1221) Amur asteroidi nomi bilan atalgan) — orbitalari Quyoshdan Yerning afeliy masofasidan ham uzoqroqda joylashgan asteroidlar;
- apollonlar ((1862) Apollon asteroidi nomi bilan atalgan) — perigeliyi Yer afeliysidan Quyoshga yaqinroq bo‘lgan, biroq orbitasining katta yarim o‘qi Yernikidan katta bo‘lgan asteroidlar. Demak, ular harakat vaqtida Yer orbitasiga shunchaki yaqinlashmay, balki uni tashqi tomondan kesib o‘tadi;
- atonlar ((2062) Aton asteroidi nomi bilan atalgan) — afeliyi Yer perigeliyidan Quyoshga uzoqroqda bo‘lgan, lekin orbitasining katta yarim o‘qi Yernikidan kichik asteroidlar. Ular Yer orbitasini ichki tomondan kesib o‘tadi;
- atiralar ((163693) Atira asteroidi nomi bilan atalgan) — orbitalari Yer perigeliyidan ham Quyoshga yaqinroq joylashgan asteroidlar.
Yerga eng yaqin kelgan kichik (diametri bir metrdan bir necha metrgacha bo‘lgan) asteroidlar:2020 VT4[inglizcha] (A10sHcN) — Yer markazidan 6754 km masofagacha 14-noyabr 2020-yilda (Yer sirtidan 383 km), 2020 QG[inglizcha] — Yer markazidan 9308 km masofagacha 16-avgust 2020-yilda (Yer sirtidan 2946 km), 2011 CQ1 — Yer markazidan 11 850 km masofagacha 4-fevral 2011-yilda, 2019 UN13 — Yer markazidan 12 500 km masofagacha 31-oktabr 2019-yilda, 2008 TS26 — Yer sirtidan 6150 km masofagacha (Yer markazidan 12 630 km) 9-oktabr 2008-yilda yaqinlashgan (absolyut yulduz kattaligi H=33,2m), 2004 FU162 — Yer sirtidan 6535 km masofagacha (Yer markazidan 2,02 R⊕ masofada) 31-mart 2004-yilda, 2020 JJ — Yer markazidan 13 403 km masofagacha (Yer sirtidan 7000 km balandlikda) 4-may 2020-yilda, 2009 VA — Yer markazidan 14 000 km masofagacha 6-noyabr 2009-yilda, 2022 FD1 — Yer markazidan 14 850 km masofagacha 25-mart 2022-yilda (Yer sirtidan 8330 km) yaqinlashgan.
Ayrim kichik asteroidlar (masalan, bir metrli 2008 TC3) Yer atmosferasiga meteoroidlar sifatida kiradi va meteorlar kabi ko‘rinadi.
Kashf etilish tarixi
Tarixda Yerga yaqin orbitaga ega asteroidlar orasidan birinchi bo‘lib (433) Eros asteroidi kashf etilgan; u amurlar guruhiga kiradi (1898-yilda). Eng yirik amur asteroidi — (1036) Ganimed (uni Yupiterning shu nomli yo‘ldoshi bilan adashtirmaslik kerak), uning diametri taxminan 32 km (Erosniki esa qariyb 17 km).
- 2005 YU55 — sirti qoramtir bo‘lib, diametri taxminan 400 metr. 8-noyabr 2011-yilda soat 15:28 da AQSH Tinch okeani sohillari vaqti bo‘yicha (23:28 UTC) Yerdan taxminan 324,6 ming km masofadan uchib o‘tgan. Bu Yer bilan uning tabiiy yo‘ldoshi orasidagi masofaning taxminan 85 %ini tashkil etadi. Ushbu yo‘ldosh — Oy.
- 2006 HZ51 — 27-aprel 2006-yilda kashf etilgan. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, bu asteroidning Yerga to‘qnashish ehtimoli sezilarli bo‘lgan, biroq keyingi hisob-kitoblar buni tasdiqlamadi. Kelgusi yuz yil davomida bu osmon jismi Yerga to‘qnashish xavfini tug‘dirmaydi.
- 2008 HJ[inglizcha] — g‘ayrioddiy darajada tez aylanadi (42 soniya).
- 2008 TC3 — aniqlanganidan 20 soat o‘tib Sudan ustida 7-oktabr 2008-yilda Yer atmosferasida yonib ketgan.
- 2009 DD45 — 28-fevral 2009-yilda (Yerga eng yaqin kelishidan uch kun oldin) astronom Robert Maknot teleskopning Shmidt tizimiga mansub turi yordamida Avstraliyadagi Sayding-Spring rasadxonasida olingan suratlarni o‘rganib kashf etgan. Asteroid Yerga 2-mart 2009-yilda eng yaqin kelgan (Moskva vaqti bilan 16:44; Sayyoralar jamiyati ma’lumotlariga ko‘ra, Grinvich vaqti bilan 13:44). O‘lchami — 20—50 (27—40) metr. Yergacha masofasi — 66 (72) ming km. Raqamlarning farqlanishi asteroidlar diametri ularning albedosi — yorug‘likni qaytarish qobiliyatiga qarab hisoblanishi bilan bog‘liq. Astronomlar asteroid yuzasi qancha yorug‘lik qaytarishini aniq bilmaganligi sababli, 2009 DD45 uchun o‘rtacha qiymatlardan foydalanishgan. Harakat tezligi (Yerga eng yaqin bo‘lgan vaqtda) — 20 km/s. To‘qnashuv sodir bo‘lsa, portlash energiyasi 1 megatonna (bitta katta quvvatli yadroviy bomba) trotil ekvivalentiga teng bo‘lardi. Taqqoslash uchun: Tunguska meteoritining zarba to‘lqini (Sibir osmonida 30-iyun 1908-yilda portlagan) 80 million daraxtni qariyb 2000 kvadrat kilometr hududda qulatgan. Bu trotil ekvivalentida 10–50 megatonna portlashga mos keladi (ehtimol, baholarning yuqori chegarasi haqiqatga yaqinroq).
- 2009 VA — diametri 7 metr bo‘lgan osmon jismi; u Yerdan taxminan 14 000 kilometr masofadan 6-noyabr 2009-yilda uchib o‘tgan.
- 2010 AL30 — 11-yanvar 2010-yilda aniqlangan. Jismning o‘lchami taxminan 15 metr. 13-yanvarda taxminan Grinvich vaqti bilan 12:48 da (Moskva vaqti bilan 15:48 da) Yerdan 130 ming km masofadan uchib o‘tgan. U orbital aylanish davrining deyarli bir yilga tengligi bilan qiziq. Mazkur obyekt sun’iy yo‘ldosh parchasi bo‘lishi mumkinligi ham taxmin qilingan.
- (367789) 2011 AG5 — 8-yanvar 2011-yilda kashf etilgan. Diametri taxminan 140 m. Unga 1 ballik baho Turin shkalasi bo‘yicha berilgan (o‘sha yil fevralidagi ma’lumotlarga ko‘ra).
- 2011 ES4 — Apollon guruhiga mansub, diametri ~25—49 metr bo‘lgan Yerga yaqin asteroid.
- 2013 EC — 1-mart 2013-yilda Gavayidagi Pan-STARRS rasadxonasi tomonidan kashf etilgan. Yer bilan to‘qnashish xavfi bo‘lmagan. 4-martda asteroid Yerdan taxminan 362 ming km masofadan uchib o‘tgan.
- 2014 RC — diametri 20 metr. 7-sentabr 2014-yilda Yerdan taxminan 40 ming kilometr masofadan uchib o‘tgan.
- 2019 OK — diametri 20−40 metr. 25-iyul 2019-yilda Yerdan taxminan 70 ming kilometr masofadan uchib o‘tgan.
- 2023 BU — diametri 4−8 metr. 27-yanvar 2023-yilda Yer sirtidan taxminan 3,5 ming kilometr masofadan uchib o‘tgan.
Aniqlashdagi qiyinchiliklar
Moliyaviy omillar
AQSHning NASA agentligi bir necha metrli kichik jismlarni qidirishda moliyaviy qiyinchiliklarga duch keladi. 2007-yil holatiga ko‘ra, 769 ta ma’lum asteroid va kometa (diametri 140 metrdan oshmaydigan) yetarli darajada sinchkov kuzatilmaydi. 2007-yil holatiga ko‘ra, NASA asosan diametri bir kilometrdan katta bo‘lgan eng yirik kosmik jismlarni kuzatib boradi.
Texnik omillar
Ko‘plab kichik asteroid-meteoroidlar qulashidan atigi bir necha soat oldin aniqlanadi (masalan, 2008 TC3), bu esa oqibatlarning oldini olish imkoniyatlarini keskin cheklaydi.
Hozirgi holat
Kuzatuvlarning butun davri davomida taxminan 6200 ta obyekt qayd etilgan bo‘lib, ular Yerdan ko‘pi bilan 1,3 a.b. masofadan o‘tadi.
Havolalar
- Zlobin A. Ye. 1908-yilgi Tunguska kometasining ta’sirini kvaziuch o‘lchamli modellashtirish, AIAA 2007 Planetary Defense Conference materiallarida chop etilgan maqola
- Finkelshteyn A., Rossiya Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi. Asteroidlar Yerga tahdid solmoqda. Fan va hayot, № 10, 2007-yil, 70—73-betlar.
- Yerdagi zarba kraterlari ma’lumotlar bazasi (inglizcha). Murojaat qilingan sana: 6-sentabr 2020-yil.
- Yerga yaqin asteroidlar ma’lumotlar bazasi (inglizcha). Murojaat qilingan sana: 6-sentabr 2020-yil.
- Yerga yaqinlashuvchi asteroidlarni radiolokatsiya yordamida tadqiq qilish
- Xalqaro astronomiya ittifoqining Yerga yaqinlashuvchi asteroidlar bo‘yicha komissiyasi
- 13 yoshli maktab o‘quvchisi NASA xatosini tuzatdi (Apofis asteroidi bilan bog‘liq voqea), 16.04.2008.
- Quyosh tizimidagi kichik jismlarning orbital evolyutsiyasi katalogi
- Asteroidlar — falokat trayektoriyasi. Roskosmos telestudiyasi, 2012.
- Shustov B. M. «Asteroid va kometalar xavfi: afsonalar va haqiqat» videoma’ruzasi (inglizcha). Moskva planetariysi (19-dekabr 2012-yil). Murojaat qilingan sana: 6-sentabr 2020-yil.