
Gravitatsion kollaps — jismlarning gravitatsiya kuchlari ta’sirida tez siqilishidir. Bu Koinotda jismlarning shakllanishidagi asosiy jarayonlardan biridir. Gravitatsion kollaps gaz bulutlarining alohida zichlashgan bo‘laklarga ajralishiga ham sabab bo‘ladi. Yulduzlar shakllanishi jarayonida bunday bo‘laklar globulalar deb ataladi. Shu tariqa dastlab bir tekis taqsimlangan modda galaktikalar to‘dalarini, galaktikalarning o‘zini va alohida yulduzlarni hosil qiladi. Yulduzning rivojlanishi davomida termoyadro reaksiyalari boshlanishi bilan harorat va shunga mos ravishda gaz bosimi ortadi, natijada kollaps to‘xtaydi.
Oq mittilar va neytron yulduzlar kabi yuqori zichlikdagi jismlarda gravitatsion kollapsga mos ravishda degeneratsiyalangan gaz va neytronlar bosimi qarshilik ko‘rsatadi. Biroq Oppenheymer — Volkov chegarasi mavjud bo‘lib, undan keyin kollapsni to‘xtata oladigan fizik mexanizmlar qolmaydi. Natijada yetarlicha katta (3-4 M☉dan ortiq) massaga ega neytron yulduz qora tuynukka aylanadi. Yulduz yadrosining neytron yulduz yoki qora tuynukka aylanishi bilan kechadigan gravitatsion kollaps ajralib chiqqan energiya ta’sirida tashqi qobiqni fazoga sochib yuboradi va o‘ta yangi yulduz hodisasini yuzaga keltiradi.
Gaz bulutlarining gravitatsion kollapsi
Fazoda joylashgan yetarlicha katta gaz bulutlarida tasodifiy fluktuatsiyalar tufayli zichlikning bir tekis taqsimlanishi buziladi. Modda to‘plamlarini birlashtiruvchi gravitatsiya kuchlari bu jarayonni kuchaytiradi, gazning bosimi va harorati ortishi esa unga to‘sqinlik qiladi. Biroq zichligi past bulutlar infraqizil nurlanishni o‘tkazadi, shu sababli bir boshlangan gravitatsion kollaps davom etaveradi.
Yulduzlar shakllanishi jarayonidagi gravitatsion kollaps
Quyosh massasidan minglab va o‘n minglab marta katta massaga ega bo‘lgan kichikroq gaz bulutlari siqilish davomida, hisob-kitoblarga ko‘ra, yanada mayda bo‘laklarga ajraladi. Ularning massasi Quyosh massasiga teng, undan kichik yoki o‘nlab (kamdan-kam hollarda yuzlab) marta katta bo‘lishi mumkin. Bunday to‘plamlar protoyulduzga aylanishning oraliq bosqichida globulalar deb ataladi. Hisob-kitoblar yulduzlarning shakllanish tezligi globulalar massasiga bog‘liqligini ko‘rsatadi: massasi o‘nlab Quyosh massasiga teng globulalarda bu jarayon millionlab yil, Quyosh massasi va undan kichik globulalarda esa o‘nlab, hatto yuzlab million yil davom etadi. Yulduz shakllanishida impuls momenti yetarli bo‘lsa, globuladan yakka yoki karrali yulduz o‘rniga sayyoralar tizimiga ega yulduz hosil bo‘ladi. Bunda siqilayotgan yadrodan protoplaneta diskiga burchak momenti protoyulduzning aylanayotgan yadrosidagi magnit maydon orqali uzatiladi.
Yulduzning cheklanmagan gravitatsion kollapsi
Massiv yulduz yadrosida termoyadro sintezi kechayotgan moddaning bosimi pasayib, yuqori qatlamlarning gravitatsiya kuchiga qarshilik ko‘rsata olmay qolganda, bu qatlamlar pastdagilar ustiga qulaydi («tushadi»). Modda 70000 km/s gacha tezlikda siqiladi (bu taxminan 0,23 yorug‘lik tezligi — c), bu esa harorat va zichlikning tez ortishiga olib keladi. Keyingi jarayonlar kollapsga uchrayotgan yadroning massasi va tuzilishiga bog‘liq. Yadrolar quyidagi turlarga bo‘linadi: neytron yulduzlarni hosil qiluvchi kichik massali degeneratsiyalangan yadrolar; asosan butunlay yemirilib qora tuynuklarga aylanuvchi kattaroq massali degeneratsiyalangan yadrolar; o‘z-o‘zidan jadallashib boradigan yadroviy sintezga uchraydigan degeneratsiyalanmagan yadrolar.
Degeneratsiyalangan yadrolarning dastlabki kollapsi beta-parchalanish, fotoparchalanish va elektronlarning tutib olinishi hisobiga tezlashadi. Natijada elektron neytrinolarning portlashsimon ajralishi yuz beradi. Zichlik ortgan sari neytrinolarning chiqishi to‘xtaydi, chunki ular yadro ichida tutib qolinadi. Oxir-oqibat ichki yadroning diametri odatda 30 km ga yetadi, zichligi atom yadrosinikiga yaqinlashadi va degeneratsiyalangan neytronlar bosimi kollapsni to‘xtatishga urinadi. Agar yadro massasi taxminan 15 M☉ (Quyosh massasi) dan oshsa, neytronlarning degeneratsiya bosimi yulduz kollapsini to‘xtatish uchun yetarli bo‘lmaydi va yulduz qora tuynukka aylanadi.
Massasi kichikroq yadrolarda kollaps to‘xtaydi va yangi hosil bo‘lgan neytron yadrosining dastlabki harorati taxminan 100 milliard kelvinni tashkil qiladi. Bu Quyosh yadrosi haroratidan 6000 marta yuqori. Bunday haroratda barcha «ta’m» (flavor) turlariga mansub neytrino–antineytrino juftlari issiqlik nurlanishi jarayonida samarali hosil bo‘ladi. Bu termal neytrinolar elektronlar tutib olinishidan hosil bo‘ladigan neytrinolarga qaraganda bir necha marta ko‘p. Yulduzning tinchlikdagi massasining taxminan 10 % i neytrinolarning o‘n soniyalik oqimi natijasida qariyb 1046 joul energiyaga aylanadi; bu hodisaning asosiy natijasidir. Birdan to‘xtab qolgan yadro kollapsi yana davom etib, zarba to‘lqinini hosil qiladi. Bu to‘lqin bir necha millisekund ichida yadroning tashqi qismida to‘xtaydi, chunki energiya og‘ir elementlarning parchalanishi tufayli yo‘qotiladi. Jarayonning ko‘rinadigan spektrdagi juda yuqori yorqinligini tushuntirish uchun shunday mexanizm taklif etiladi: uning fizikasi hali to‘liq tushunilmagan, biroq yadroning tashqi qatlamlari neytrino impulsidan taxminan 1044 joul (1 foe) energiyani yutadi, deb taxmin qilinadi. Portlashni energiya bilan ta’minlash haqida boshqa nazariyalar ham mavjud.
Tashqi qobiqdagi moddaning bir qismi neytron yulduzga qayta qulaydi. Taxminan 8 M☉dan yuqori massali yadrolarda qora tuynuk hosil qilish uchun yetarlicha modda zaxirasi mavjud. Bunday qayta qulash hosil bo‘lgan kinetik energiyani va fazoga sochilgan radioaktiv modda massasini kamaytiradi. Ammo ayrim hollarda u relativistik oqimlarni ham hosil qilishi mumkin. Bu oqimlar gamma-chaqnashga yoki nihoyatda yorqin o‘ta yangi yulduz paydo bo‘lishiga olib keladi.
Massiv, degeneratsiyalanmagan yadroning yemirilishi keyingi yadroviy sintez jarayoniga olib keladi. Agar yadro kollapsi juftlik beqarorligi (pair instability) tufayli boshlansa, kislorod yadrolarining sintezi boshlanadi va kollaps to‘xtashi mumkin. Yadro massasi 40-60 M☉ bo‘lganda kollaps to‘xtaydi va yulduz butunligicha qoladi. Ammo kattaroq yadro shakllanganda kollaps yana takrorlanadi.
Yadro massasi taxminan 60-130 M☉ bo‘lganda kislorod va undan og‘ir elementlar yadrolarining sintezi shu qadar katta energiya ajratadiki, butun yulduz parchalanib, o‘ta yangi yulduz hodisasi yuz beradi.
Ushbu massa oralig‘ining yuqori chegarasida yuzaga keladigan o‘ta yangi yulduz g‘ayrioddiy darajada yorqin va juda uzoq davom etadi — ulkan massa hisobiga 56Ni yadrolari tashqariga sochiladi.
Yadro massasi bundan ham katta bo‘lganda uning harorati fotoparchalanish sodir bo‘lishi uchun yetarlicha ko‘tariladi va yadro butunlay qora tuynukka qulaydi.