Gaz qonunlari

Termodinamika (yunon. θέρμη — «issiqlik», δύναμις — «kuch») — fizikaning makroskopik tizimlarning eng umumiy xossalarini hamda bunday tizimlarda energiyaning uzatilishi va aylanish usullarini o‘rganadigan bo‘limi.

Termodinamikada holat va jarayonlar o‘rganiladi; ularni tavsiflash uchun harorat tushunchasini kiritish mumkin. Termodinamika — fenomenologik fan bo‘lib, tajribada aniqlangan faktlarning umumlashtirilishiga tayanadi. Termodinamik tizimlarda sodir bo‘ladigan jarayonlar quyidagi makroskopik kattaliklar (harorat, bosim, komponentlar konsentratsiyasi) orqali tavsiflanadi. Bu kattaliklar ko‘p zarrachali tizimlarni ifodalash uchun kiritiladi va alohida molekula hamda atomlarga tatbiq etilmaydi. Shu jihatdan ular, masalan, mexanika yoki elektrodinamikada qo‘llanadigan kattaliklardan farqlanadi.

Zamonaviy fenomenologik termodinamika bir nechta postulatga asoslangan qat’iy nazariyadir. Biroq bu postulatlarning termodinamik tizimlarni tashkil qiluvchi zarrachalar xossalari va o‘zaro ta’sir qonunlari bilan bog‘liqligini o‘rganadigan fan — statistik fizika. Statistik fizika termodinamikaning qo‘llanish chegaralarini belgilash imkonini beradi. U, jumladan, quyidagi hodisalarni ham tavsiflaydi: fluktuatsiyalar.

Termodinamika qonunlari umumiy xususiyatga ega bo‘lib, moddaning atom darajasidagi tuzilishi tafsilotlariga bog‘liq emas. Shu sababli termodinamika fan va texnikaning keng doiradagi masalalarida, xususan, energetika, issiqlik texnikasi, fazaviy o‘tishlar, kimyoviy reaksiyalar, ko‘chish hodisalari va hatto qora tuynuklar kabi sohalarda muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Termodinamika fizika va kimyoning turli yo‘nalishlari, kimyoviy texnologiya, aerokosmik texnika, mashinasozlik, hujayra biologiyasi, biotibbiyot muhandisligi, materialshunoslik sohalari uchun katta ahamiyatga ega; undan hatto iqtisodiyotda ham foydalaniladi.

Tarix

Inson sovuq va issiqlikni bevosita his qila oladi, shuning uchun harorat haqidagi dastlabki intuitiv tasavvur — jismlarning qiziganlik darajasi tushunchasi — tegishli ilmiy atamalar paydo bo‘lishidan ancha oldin shakllangan. Issiqlik haqidagi ilmiy bilimlarning rivojlanishi haroratni o‘lchaydigan asbob — termometr ixtiro qilinishi bilan boshlangan. Dastlabki termometrlarni XVI asr oxirida Galiley yaratgan deb hisoblanadi. XVIII asrda termometrlar ancha takomillashtirilib, doimiy o‘lchov shkalasi ishlab chiqildi. 1744-yilda akademik Rixman o‘z ma’ruzasida issiqlik miqdori bilan haroratni bir-biridan farqladi, keyinchalik turli moddalarning issiqlik sig‘imini aniqlash bo‘yicha bir qator tadqiqotlar o‘tkazdi.

Termodinamika jismlarning ichki energiyasini mexanik ish bajarish uchun aylantirishning asosiy usullari haqidagi empirik fan sifatida vujudga kelgan. Dastlabki bug‘ mashinalari XVIII asrning ikkinchi yarmida paydo bo‘lib, sanoat inqilobi boshlanganini anglatdi. Olimlar va muhandislar ularning samaradorligini oshirish yo‘llarini izlay boshladilar.

1779-yilda Lambertning «Pirometriya» asarida havo nasosi porsheni harakatlanganda uning qabul qiluvchi qismida haroratning ko‘tarilishi va pasayishi tajribasi bayon etilgan. Adiabatik kengayish va siqilish 1788-yilda Darvin, keyinroq esa Pikte tomonidan 1798-yilda batafsil o‘rganilgan. 1816-yilda Laplas havodagi tovush tezligining doimiy bosim va doimiy hajmdagi solishtirma issiqlik sig‘imlariga bog‘liqligini ko‘rsatuvchi qonunni kashf etdi.

1824-yilda Sadi Karno «Olovning harakatlantiruvchi kuchi va bu kuchni rivojlantira oladigan mashinalar haqida» asarida issiqlik mashinalarining maksimal foydali ish koeffitsiyentini aniqladi. Termodinamikaning fan sifatidagi boshlanishi uzoq vaqt zamondoshlariga noma’lum bo‘lib qolgan aynan shu asar bilan bog‘lanadi. Biroq Furye issiqlik o‘tkazuvchanligiga bag‘ishlangan «Issiqlikning analitik nazariyasi» nomli klassik asarini 1822-yildayoq nashr etgan bo‘lib, u nafaqat nomuvozanat termodinamikasidan, balki Karno ishidan ham oldin paydo bo‘lgan.

XIX asrning 40-yillarida Mayer va Joul mexanik ish bilan issiqlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni miqdoriy jihatdan aniqlab, energiyaning saqlanish va aylanish universal qonunini ta’rifladilar. XIX asrning 50-yillarida Klauzius va Kelvin shu paytgacha to‘plangan bilimlarni tizimlashtirib, entropiya va mutlaq harorat tushunchalarini kiritdilar.

XIX asr oxirida fenomenologik termodinamika Gibbs asarlarida rivojlantirildi. U termodinamik potensiallar usulini yaratdi, termodinamik muvozanatning umumiy shartlarini o‘rgandi, fazalar muvozanati va kapillyar hodisalar qonunlarini aniqladi.

1906-yilda Nernst keyinchalik uning nomi bilan atalgan va termodinamikaning uchinchi qonuni sifatida tanilgan teorema ta’riflangan ishini chop etdi.

Termodinamikaning aksiomatik asoslari birinchi marta Karateodori tomonidan 1909-yilda qat’iy shaklda ifodalangan.

Termodinamikaning bo‘limlari

Zamonaviy fenomenologik termodinamika odatda muvozanatdagi termodinamik tizimlar va ulardagi jarayonlarni o‘rganadigan muvozanat (yoki klassik) termodinamikasiga hamda termodinamik muvozanatdan og‘ish nisbatan kichik bo‘lib, termodinamik tavsiflash hali ham mumkin bo‘lgan tizimlardagi nomuvozanat jarayonlarni o‘rganadigan nomuvozanat termodinamikasiga bo‘linadi.

Muvozanat termodinamikasida ichki energiya, harorat, entropiya, kimyoviy potensial kabi o‘zgaruvchilar kiritiladi. Ularning barchasi termodinamik parametrlar (kattaliklar) deb ataladi. Klassik termodinamika termodinamik parametrlarning o‘zaro bog‘liqligini va fizikaning boshqa bo‘limlarida o‘rganiladigan fizik kattaliklar, masalan, tizimga ta’sir etuvchi gravitatsion yoki elektromagnit maydon bilan aloqasini o‘rganadi. Kimyoviy reaksiyalar va fazaviy o‘tishlar ham klassik termodinamikaning tadqiqot predmetiga kiradi. Biroq kimyoviy o‘zgarishlar muhim o‘rin tutadigan termodinamik tizimlar kimyoviy termodinamika doirasida o‘rganiladi, texnik qo‘llanmalar bilan esa issiqlik texnikasi shug‘ullanadi.

Termodinamik muvozanat holatida bo‘lmagan tizimlarda, masalan, harakatlanayotgan gazda lokal muvozanat yaqinlashuvidan foydalanish mumkin. Bunda muvozanat termodinamikasi munosabatlari tizimning har bir nuqtasida lokal ravishda bajariladi deb faraz qilinadi. Ammo nomuvozanat termodinamikasida o‘zgaruvchilar nafaqat fazoda, balki vaqtda ham lokal deb qaraladi, ya’ni uning formulalarida vaqt ochiq ko‘rinishda qatnashishi mumkin.

Klassik termodinamika quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:

Bundan tashqari, zamonaviy termodinamika quyidagi yo‘nalishlarni ham qamrab oladi:

Termodinamikaning asoslari

Termodinamika juda ko‘p zarrachalardan iborat tizimlarni o‘rganadi. Bunday tizimlarni klassik mexanika usullari bilan tavsiflash nafaqat imkonsiz, balki amalda ma’nosiz hamdir. Termodinamik tavsifning o‘ziga xosligi katta zarrachalar ansambllari xatti-harakati statistik qonuniyatlarga bo‘ysunishi va ularni dinamik tizimlarning deterministik evolyutsiyasini tahlil qilish bilangina tushuntirib bo‘lmasligi bilan bog‘liq. Biroq tarixan termodinamika statistik nazariya tushunchalariga tayanmasdan rivojlangan va uning asosiy qoidalarini tajribaviy faktlarning umumlashmasi bo‘lgan cheklangan sondagi postulatlar orqali ifodalash mumkin. Bu postulatlarning soni mualliflarning termodinamika aksiomatikasini qanday tuzishiga qarab farq qiladi, ammo an’anaviy ravishda termodinamikaning to‘rtta asosiy qonuni ajratiladi.

Termodinamikaning asosiy tushunchalari

Termodinamik tizimlar

Termodinamika ko‘p zarrachalardan tashkil topgan va termodinamik muvozanatga erishgan yoki unga yaqin holatdagi fizik tizimlarni o‘rganadi. Bunday tizimlar termodinamik tizimlar deb ataladi. Bu tushunchaga umumiy holda qat’iy ta’rif berish ancha qiyin. Shu bois tavsifiy ta’rif qo‘llanadi: termodinamik tizim — atrof-muhitdan qandaydir usulda (masalan, haqiqiy yoki xayoliy qobiq yordamida) ajratilgan va u bilan o‘zaro ta’sirlasha oladigan makroskopik tizimdir. Tizim bilan atrof-muhit o‘rtasida issiqlik almashinuviga yo‘l qo‘ymaydigan qobiq adiabatik deb, bunday qobiq ichidagi tizim esa issiqlikdan izolyatsiyalangan yoki adiabatik izolyatsiyalangan deb ataladi. Issiqlik o‘tkazuvchi qobiq diatermik deb ham yuritiladi; agar u modda almashinuviga to‘sqinlik qilsa, tegishli tizim yopiq deb ataladi. Qobig‘i modda hamda energiya almashinuviga to‘sqinlik qilmaydigan tizimlar ochiq.

Termodinamik muvozanat

Klassik termodinamika uchun termodinamik muvozanat tushunchasi asosiy ahamiyatga ega. Uni ham mantiqan qat’iy ta’riflash qiyin bo‘lib, u tajriba faktlarining umumlashtirilishi sifatida ifodalanadi. Ta’kidlanishicha, tashqi sharoiti o‘zgarmaydigan har qanday yopiq termodinamik tizim vaqt o‘tishi bilan muvozanat holatiga keladi va unda barcha makroskopik jarayonlar to‘xtaydi. Bunda mikroskopik darajada turli jarayonlar, masalan, to‘g‘ri va teskari yo‘nalishda kechadigan kimyoviy reaksiyalar davom etishi mumkin. Biroq bu jarayonlar o‘rtacha hisobda bir-birini kompensatsiyalaydi; tizimning makroskopik parametrlari muvozanat qiymati atrofida fluktuatsiyalanib, o‘rtacha o‘zgarmasligicha qoladi. Fluktuatsiyalar statistik fizikada o‘rganiladi.

Termodinamik parametrlar

Termodinamika jismlarning molekulyar darajadagi tuzilish xususiyatlarini ko‘rib chiqmaydi. Termodinamik tizimlarning muvozanat holatini oz sonli makroskopik parametrlar — harorat, bosim, zichlik, tarkibiy qismlar konsentratsiyasi va boshqalar yordamida tavsiflash mumkin. Ularni makroskopik asboblar bilan o‘lchash mumkin. Shu tarzda tavsiflangan holat makroskopik holat deb ataladi; termodinamika qonunlari esa makroskopik parametrlar orasidagi bog‘liqliklarni aniqlash imkonini beradi. Agar parametr qiymati muvozanatdagi tizimning ajratilgan istalgan qismi kattaligiga bog‘liq bo‘lmasa, u noadditiv yoki intensiv, agar qiymati tizim qismining kattaligiga mutanosib bo‘lsa, additiv yoki ekstensiv parametr deb ataladi. Bosim va harorat noadditiv, ichki energiya va entropiya esa additiv parametrlardir.

Makroskopik parametrlar tizimning o‘z holatini tavsiflovchi ichki parametrlarga va uning atrof-muhit hamda ta’sir etuvchi kuch maydonlari bilan o‘zaro ta’sirini ifodalovchi tashqi parametrlarga bo‘linadi. Ammo bu bo‘linish shartlidir. Masalan, gaz harakatlanuvchi devorli idishda bo‘lib, hajmi devorlarning holatiga bog‘liq bo‘lsa, hajm tashqi parametr bo‘ladi, gaz bosimi esa molekulalarning issiqlik harakati tezligiga bog‘liqligi sababli ichki parametr hisoblanadi. Aksincha, tashqaridan bosim belgilansa, uni tashqi parametr, gaz hajmini esa ichki parametr deb hisoblash mumkin. Termodinamik muvozanatda har bir ichki parametrni tizimning tashqi parametrlari va harorati orqali ifodalash mumkinligi postulat sifatida qabul qilinadi. Bunday funksional bog‘liqlik tizimning umumlashgan holat tenglamasi deb ataladi.

Termodinamik jarayonlar

Tashqi parametrlar o‘zgarganda yoki tizimga energiya uzatilganda, unda makroskopik va molekulyar darajada murakkab jarayonlar yuz berishi, natijada tizim boshqa holatga o‘tishi mumkin. Muvozanat termodinamikasi bu o‘tish jarayonlarini tavsiflamaydi; u nomuvozanat holatining relaksatsiyasidan keyin qaror topadigan holatni o‘rganadi. Termodinamikada tizim bir-biridan uzluksiz keyin keladigan termodinamik muvozanat holatlaridan boshqasiga o‘tadigan ideallashtirilgan jarayonlar keng qo‘llanadi. Bunday jarayonlar kvazistatik yoki kvazimuvozanat jarayonlar deb ataladi. Termodinamika usullarida siklik jarayonlar alohida o‘rin tutadi: bunda tizim ish bajarib va atrof-muhit bilan energiya almashib, boshlang‘ich holatiga qaytadi.

Termodinamikaning asosiy qonunlari

Termodinamikaning nolinchi qonuni

Termodinamikaning nolinchi qonuni birinchi va ikkinchi qonunlar ilmiy muomalada mustahkam o‘rnashgach ta’riflangani uchun shunday nomlangan. Unda izolyatsiyalangan termodinamik tizim vaqt o‘tishi bilan o‘z-o‘zidan termodinamik muvozanat holatiga o‘tishi va tashqi sharoit o‘zgarmasa, shu holatda istalgancha uzoq qolishi ta’kidlanadi. Bu umumiy qonun deb ham ataladi. Termodinamik muvozanat tizimda mexanik, issiqlik va kimyoviy muvozanat, shuningdek, fazalar muvozanati mavjudligini nazarda tutadi. Klassik termodinamika termodinamik muvozanat holatining mavjudligini postulat sifatida qabul qiladi, lekin unga erishish uchun qancha vaqt kerakligini aytmaydi.

Adabiyotlarda nolinchi qonunga ko‘pincha issiqlik muvozanatining xossalari haqidagi qoidalar ham kiritiladi. Issiqlik muvozanati o‘zgarmas, issiqlik o‘tkazadigan to‘siq bilan ajratilgan tizimlar o‘rtasida yuzaga kelishi mumkin: bunday to‘siq ichki energiya almashinuviga imkon beradi, ammo moddani o‘tkazmaydi. Issiqlik muvozanatining tranzitivligi haqidagi postulat shuni bildiradiki, agar shunday (diatermik) to‘siq bilan ajratilgan ikki jism o‘zaro issiqlik muvozanatida bo‘lsa, ulardan biri bilan issiqlik muvozanatidagi har qanday uchinchi jism boshqasi bilan ham issiqlik muvozanatida bo‘ladi.

Boshqacha aytganda, agar ikki yopiq A va B tizim bir-biri bilan issiqlik aloqasiga keltirilsa, umumiy A+B tizim termodinamik muvozanatga erishgach, A va B tizimlar o‘zaro issiqlik muvozanatida bo‘ladi. Bunda A va B tizimlarning har biri alohida ham termodinamik muvozanatda bo‘ladi. Agar B va C tizimlar issiqlik muvozanatida bo‘lsa, A va C tizimlar ham o‘zaro issiqlik muvozanatida bo‘ladi.

Xorijiy adabiyotlarda issiqlik muvozanatining tranzitivligi haqidagi postulatning o‘zi ko‘pincha nolinchi qonun deb ataladi, termodinamik muvozanatga erishish haqidagi qoida esa «minus birinchi» qonun deb yuritilishi mumkin. Tranzitivlik postulatining ahamiyati shundaki, u tizim holatining empirik harorat xossalariga ega bo‘lgan ma’lum funksiyasini kiritish, ya’ni haroratni o‘lchaydigan asboblar yaratish imkonini beradi. Bunday asbob — termometr yordamida o‘lchangan empirik haroratlarning tengligi tizimlar (yoki bitta tizim qismlari) issiqlik muvozanatining shartidir.

Termodinamikaning birinchi qonuni

Termodinamikaning birinchi qonuni energiyaning saqlanish universal qonunini termodinamik masalalarga tatbiq etadi va birinchi turdagi abadiy dvigatel — tegishli energiya sarflamasdan ish bajara oladigan qurilma yaratilishi mumkinligini inkor etadi.

Termodinamik tizimning ichki energiyasini U ikki yo‘l bilan o‘zgartirish mumkin: tizim ustida ish bajarish yoki atrof-muhit bilan issiqlik almashish orqali. Termodinamikaning birinchi qonuniga ko‘ra, issiqlik tizim tomonidan qabul qilinganda, uning ichki energiyasini oshirishga va tizimning ish bajarishiga sarflanadi. Buni quyidagicha yozish mumkin: δQ=δA+dU. Bu yerda dU — tizim ichki energiyasining to‘liq differensiali, δQ — tizimga uzatilgan elementar issiqlik miqdori, δA — cheksiz kichik yoki elementar tizim bajargan ish. Ish va issiqlik holat funksiyalari bo‘lmaganligi, ya’ni tizimning bir holatdan boshqasiga o‘tish usuliga bog‘liqligi sababli, δ belgisi qo‘llanadi. Bu δQ va δA kattaliklar cheksiz kichik miqdorlar bo‘lib, biror funksiya differensiali deb qaralmasligini bildiradi.

Ushbu munosabatdagi δQ va δA oldidagi ishoralar ko‘pchilik zamonaviy termodinamika ishlarida qabul qilingan kelishuvni ifodalaydi: tizim bajargan ish hamda tizim qabul qilgan issiqlik musbat hisoblanadi.

Agar tizim faqat hajm o‘zgarishi hisobiga mexanik ish bajarsa, elementar ish δA=PdV ko‘rinishida yoziladi, bu yerda dV — hajm orttirmasi. Kvazistatik jarayonlarda bu ish tashqi kuchlarning tizim ustida bajargan ishiga teskari ishora bilan teng: δAвнутр=−δAвнеш, ammo nokvazistatik jarayonlarda bu munosabat bajarilmaydi. Umumiy holda elementar ish δA=A1da1+A2da2+… yig‘indi ko‘rinishida yoziladi, bu yerda A1,A2,... — quyidagi kattaliklarga bog‘liq funksiyalardir: a1,a2,... hamda harorat T. Bunday funksiyalar umumlashgan kuchlar deb ataladi.

Tizimdagi modda miqdori o‘zgarishi bilan bog‘liq ishni (kimyoviy ishni) ishning umumiy ifodasidan alohida qo‘shiluvchi sifatida ajratish mumkin.

Termodinamikaning ikkinchi qonuni

Termodinamikaning ikkinchi qonuni termodinamik tizimlarda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan jarayonlar yo‘nalishini cheklaydi va ikkinchi turdagi abadiy dvigatel yaratilishini inkor etadi. Aslida Sadi Karno «Olovning harakatlantiruvchi kuchi va bu kuchni rivojlantira oladigan mashinalar haqida» asarida shu xulosaga kelgan edi. Biroq Karno teplorod nazariyasiga tayangan va termodinamikaning ikkinchi qonuniga aniq ta’rif bermagan. Bu ishni 1850–1851-yillarda bir-biridan mustaqil ravishda Klauzius va Kelvin amalga oshirdilar. Bu qonunning mazmunan teng kuchli bo‘lgan bir necha xil ta’riflari mavjud.

Kelvin postulati: «Yagona natijasi issiqlik rezervuarini sovitish hisobiga ish hosil qilish bo‘lgan siklik jarayon mumkin emas». Bunday siklik jarayon Tomson–Plank jarayoni deb ataladi va uning mumkin emasligi postulat sifatida qabul qilinadi.

Klauzius postulati: «Issiqlik o‘z-o‘zidan sovuqroq jismdan issiqroq jismga o‘ta olmaydi». Sovuq jismdan issiq jismga issiqlik uzatishdan boshqa hech qanday o‘zgarish sodir bo‘lmaydigan jarayon Klauzius jarayoni deyiladi. Postulat bunday jarayon mumkin emasligini bildiradi. Issiqlik o‘z-o‘zidan faqat issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘tishi mumkin va bu jarayon qaytmasdir.

Tomson–Plank jarayonining mumkin emasligi postulat sifatida qabul qilinsa, Klauzius jarayoni mumkin emasligini isbotlash mumkin. Aksincha, Klauzius jarayonining mumkin emasligidan Tomson–Plank jarayoni ham mumkin emasligi kelib chiqadi.

Yuqoridagi ta’riflarda ifodalangan termodinamikaning ikkinchi qonunidan termodinamik tizimlar uchun yana bir termodinamik holat funksiyasini kiritish mumkinligi kelib chiqadi. Bu funksiya S entropiya deb ataladi; uning kvazistatik jarayonlar uchun to‘liq differensiali dS=δQ/T ko‘rinishda yoziladi. Nolinchi va birinchi qonunlarda kiritilgan harorat va ichki energiya bilan birgalikda entropiya termodinamik jarayonlarni matematik tavsiflash uchun zarur bo‘lgan kattaliklarning to‘liq to‘plamini tashkil etadi. Termodinamika fizikada ishlatiladigan o‘zgaruvchilar ro‘yxatiga qo‘shadigan ushbu uch kattalikdan faqat ikkitasi mustaqildir.

Termodinamikaning uchinchi qonuni

Termodinamikaning uchinchi qonuni yoki Nernst teoremasiga ko‘ra, harorat mutlaq nolga yaqinlashganda har qanday muvozanatdagi tizimning entropiyasi holatning barcha parametrlariga bog‘liq bo‘lmay qoladi va muayyan chegaraviy qiymatga intiladi. Aslida Nernst teoremasi ikki qoidani o‘z ichiga oladi. Birinchi qoida harorat mutlaq nolga intilganda entropiyaning chegaraviy qiymati mavjudligini postulat sifatida qabul qiladi. Bu chegaraning son qiymatini nolga teng deb olish odat tusiga kirgan. Shu sababli adabiyotlarda ba’zan harorat 0 K ga yaqinlashganda tizim entropiyasi nolga intiladi deyiladi. Nernst teoremasining ikkinchi qoidasiga ko‘ra, mutlaq nolga yaqin haroratlarda tizimni bir muvozanat holatidan boshqasiga o‘tkazadigan barcha jarayonlar entropiya o‘zgarmagan holda kechadi.

Mutlaq nol nuqtasida harorat va entropiya uchun nol qiymatlarni qabul qilish termodinamik kattaliklar shkalalarini tuzishdagi noaniqlikni bartaraf etadigan qulay kelishuvdir. Haroratning nol qiymati termodinamik harorat shkalasini tuzishda tayanch nuqta vazifasini bajaradi. Mutlaq nol haroratda nolga teng bo‘ladigan entropiya mutlaq entropiya deb ataladi. Termodinamik kattaliklar ma’lumotnomalarida ko‘pincha 298,15 K haroratdagi mutlaq entropiya qiymatlari keltiriladi; ular moddani 0 K dan 298,15 K gacha qizdirishdagi entropiya ortishiga mos keladi.

Termodinamik holat

Dinamik holat, mikroholat va makroholat

Har qanday fizik tizimni modellashtirish uning barcha mumkin bo‘lgan holatlari va kuzatiladigan kattaliklarini tavsiflash uchun zarur bo‘lgan parametrlarning to‘liq to‘plamini ko‘rsatishni talab qiladi. Juda ko‘p zarrachalardan iborat termodinamik tizimlarni tavsiflash parametrlari tanlanadigan tafsilot darajasiga bog‘liq. Klassik mexanikada eng batafsil tavsif tizimning barcha zarrachalari uchun muayyan boshlang‘ich vaqtdagi koordinatalar va impulslarni, shuningdek, ularning vaqt davomida rivojlanishini belgilaydigan o‘zaro ta’sir qonunlarini ko‘rsatishni talab qiladi. Shu tarzda tavsiflangan tizim holati dinamik holat deyiladi. Amaliy maqsadlarda ko‘p zarrachali tizimlarning dinamik tavsifi yaroqsizdir. Keyingi, qo‘polroq tavsiflash darajasi statistik tavsif bo‘lib, unda klassik mexanikadagi fazalar fazosining kataklari bo‘yicha dinamik holatlar o‘rtachalashtiriladi. Kvant mexanikasida holatlar kvant sonlari to‘plami bilan farqlanadi va, masalan, energiya shkalasidagi kichik oraliqlar bo‘yicha o‘rtachalashtirilishi mumkin. Bunday holatlar mikroholatlar deb ataladi va klassik yoki kvant statistik mexanikasida o‘rganiladi. Tizimni tavsiflash usulini tanlash uning evolyutsiyasi o‘rganiladigan xarakterli vaqt masshtablariga bog‘liq.

Termodinamika makroholatlar — tavsiflashning eng umumiy darajasi bilan ishlaydi; bunda tizim holatini ko‘rsatish uchun eng kam sonli makroskopik parametrlar talab etiladi. Umuman, mikroholat va makroholatlarni belgilash hamda ularning statistik xossalarini tavsiflash muammosi statistik fizikaning eng fundamental va hanuz to‘liq hal etilmagan masalalaridan biridir.

Holat funksiyalari va holat tenglamasi

Makroholatlarni tavsiflashda holat funksiyalari qo‘llanadi. Bular termodinamik muvozanat holatida bir qiymatli aniqlanadigan, tizimning oldingi tarixiga va muvozanat holatiga qanday o‘tganiga bog‘liq bo‘lmagan funksiyalardir. Termodinamikani aksiomatik qurishda eng muhim holat funksiyalari termodinamika qonunlarida kiritilgan harorat, ichki energiya va entropiya, shuningdek, termodinamik potensiallardir. Biroq holat funksiyalari o‘zaro mustaqil emas: bir jinsli izotrop tizimda har qanday termodinamik funksiyani ikkita mustaqil o‘zgaruvchining funksiyasi sifatida yozish mumkin. Bunday funksional bog‘liqliklar holat tenglamalari deyiladi. Harorat, bosim va hajm (yoki aynan shunga teng ravishda zichlik) o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydigan termik holat tenglamasi; ichki energiyani harorat va hajm funksiyasi sifatida ko‘rsatadigan kalorik holat tenglamasi; hamda tegishli tabiiy o‘zgaruvchilardagi termodinamik potensial ko‘rinishida yoziladigan kanonik holat tenglamasi farqlanadi. Kanonik tenglamadan termik va kalorik holat tenglamalarini ham olish mumkin. Termodinamikaning umumiy tamoyillarini aniq tizimlarga qo‘llash uchun holat tenglamasini bilish kerak. Har bir aniq termodinamik tizimning holat tenglamasi tajriba yoki statistik mexanika usullari bilan topiladi va termodinamikada tizimni belgilashda u ma’lum deb hisoblanadi.

Termik holat tenglamasi

Izotrop bir jinsli tizimlar uchun termik holat tenglamasi eng sodda ko‘rinishga ega: f(p,V,T)=0 yoki p=p(ρ,T). Ideal gazning holat tenglamasi Klapeyron–Mendeleyev tenglamasi deb ataladi va pV=νRT ko‘rinishida yoziladi, bu yerda p — bosim, V — hajm, T — mutlaq harorat, ν — gazning mol soni, R — universal gaz doimiysi.

Ko‘p komponentli tizimda termik holat tenglamalari soni komponentlar soniga teng. Masalan, ideal gazlar aralashmasi uchun ular piV=νiRT ko‘rinishga ega, bu yerda νi — aralashmaning i-komponenti mol soni. Bunda umumiy bosim komponentlarning parsial bosimlari yig‘indisiga teng bo‘ladi: p=∑ipi. Bu munosabatning nomi — Dalton qonuni.

Haqiqiy gazlar uchun holat tenglamalarining 150 dan ortiq varianti taklif qilingan. Ularning eng mashhurlari — Van-der-Vaals tenglamasi, Diterichi tenglamasi va virial yoyilma yordamida hosil qilinadigan tenglamadir. Suyuqliklar, qattiq jismlar va plazma uchun holat tenglamasini olish oson emas. Kondensatsiyalangan muhitlardagi zarba to‘lqinli jarayonlarni tavsiflashda quyidagidan foydalanish mumkin: Mi–Gryunayzen holat tenglamasi.

Termik holat tenglamasi foton gaziga tegishli bo‘lib, elektromagnit nurlanish bosimining haroratga bog‘liqligini belgilaydi va boshqa o‘zgaruvchilarni o‘z ichiga olmaydi.

Makroskopik elektromagnit yoki qovushoq-elastik kuchlar muhim bo‘lgan tizimlarda holat tenglamasi bu kuchlar va tegishli tashqi parametrlarning ta’sirini hisobga olishi kerak.

Elastik muhitning fazoviy bir jinsli elementi bo‘ylama deformatsiyalanganda termik holat tenglamasiga Guk qonuni misol bo‘ladi. Deformatsiyalanuvchi qattiq jism termodinamikasida harorat hamda kuchlanish va deformatsiya tenzorlari komponentlarini bog‘laydigan termik holat tenglamalari belgilovchi tenglamalar tarkibiga kiradi. Magnit muhitlar uchun magnit holat tenglamasi M = M(H,T) qo‘llanadi; unga Kyuri qonuni misol bo‘la oladi. Dielektriklar uchun holat tenglamasi P = P(E,T) ko‘rinishga ega; bu yerda M — moddaning magnit momenti, H — magnit maydon kuchlanganligi, P — qutblanganlik, E — elektr maydon kuchlanganligi.

Termik holat tenglamasining mavjudligi issiqlik muvozanatining tranzitivlik qonunidan kelib chiqadi. Ammo termodinamikaning o‘zi, holat tenglamasi muayyan barqarorlik shartlarini bajarishi lozimligidan tashqari, undagi o‘zgaruvchilar orasidagi funksional bog‘lanishning ko‘rinishi haqida hech narsa aytmaydi.

Kalorik holat tenglamasi

Kalorik holat tenglamasi ichki energiyaning tashqi parametrlar va haroratga bog‘liqligini ifodalaydi: U=U(T,x1,…,xn). Ideal gaz uchun ichki energiya faqat haroratga bog‘liq: U=U(T). Ideal gazning kalorik holat tenglamasi eng sodda ko‘rinishga ega bo‘lib, u uchun CV=i2R va U(T)=i2RT, bu yerda i — erkinlik darajalari soni, i = 3 — bir atomli gaz, i = 5 — ikki atomli gaz, i = 6 — ko‘p atomli gaz uchun. Haqiqiy moddalar bilan ishlashda U=U(T) funksiyasi o‘rniga doimiy hajmdagi issiqlik sig‘imining haroratga empirik bog‘liqligi CV=(∂U/∂T)V yoki doimiy bosimdagi issiqlik sig‘imining CP=(∂H/∂T)P, bog‘liqligi ishlatiladi, bu yerda H=U+PV — entalpiya; ideal gazda u ham faqat haroratga bog‘liq. Bunday holda ichki energiya issiqlik sig‘imi orqali U(T)=∫CV(T)dT+const.

Kanonik holat tenglamalari

Kanonik holat tenglamalarini termodinamikaga Gibbs kiritgan. Ular termodinamik potensiallardan biri orqali uning tabiiy o‘zgaruvchilarida yoziladi, ya’ni tegishli termodinamik funksiyaning to‘liq differensiali eng sodda ko‘rinishga ega bo‘ladigan o‘zgaruvchilarda ifodalanadi. Masalan, entalpiya H uchun tabiiy o‘zgaruvchilar entropiya va bosimdir: H=H(S,P). Termodinamika qonunlariga ko‘ra entalpiyaning to‘liq differensiali dH=TdS+VdP. Ushbu munosabatdan termik hamda kalorik holat tenglamalarini olish mumkin. Bunda quyidagi tenglikdan foydalaniladi:

Shundan T=(∂H∂S)P va V=(∂H∂P)S hosil bo‘ladi, ya’ni tizimning termik xossalari haqida to‘liq ma’lumot olinadi. Entalpiyani harorat bo‘yicha differensiallash orqali esa doimiy bosimdagi issiqlik sig‘imi CP va shu tariqa kalorik holat tenglamasi haqida ma’lumot olinadi.

Xuddi shuningdek, ichki energiya U=U(S,V), Gelmgolts erkin energiyasi F=F(T,V) va Gibbs potensiali G=G(T,P) uchun munosabatlar ham kanonik holat tenglamalaridir. Qulayligiga qarab ularning har birini tegishli termodinamik tizimlar uchun qo‘llash mumkin.

Termodinamikaning asosiy formulalari

Shartli belgilar

Belgi Kattalik nomi O‘lchov birligi / qiymati Formula
TMutlaq haroratK
p;PBosimPa
VHajmm³
WcpMolekulaning o‘rtacha energiyasiJ
WKcpMolekulaning o‘rtacha kinetik energiyasiJ
mMassakg
μ,MMolyar massakg/mol
NAAvogadro doimiysi6.0221415(10)⋅1023 mol−1
kBoltsman doimiysi1.3806505(24)⋅10−23 J/K
RUniversal gaz doimiysi8.314472(15) J/(K·mol)R=k⋅NA
iMolekulaning erkinlik darajalari soni-
Nj,j=1,...nAralashmaning j-komponentidagi modda miqdori (n komponentli aralashma)mol
Nkoordinatalari Nj,j=1,...n bo‘lgan vektor, mol
μj,j=1,...nAralashmaning j-komponenti kimyoviy potensiali (n komponentli aralashma)J/mol
UIchki energiyaJ
SEntropiyaJ/(mol*K)
HEntalpiyaJ/molH=U+PV
FIzoxor-izotermik potensial (Gelmgolts erkin energiyasi)J/molF=U−TS
GIzobar-izotermik potensial (Gibbs erkin energiyasi, erkin entalpiya)J/molG=H−TS
W;AGaz bajargan ishJ
QGazga uzatilgan issiqlikJ
CPGazning molyar issiqlik sig‘imi (doimiy bosimda)J/(K·mol)
CVGazning doimiy hajmdagi molyar issiqlik sig‘imiJ/(K·mol)
cSolishtirma issiqlik sig‘imiJ/(K·kg)
γAdiabata ko‘rsatkichi-γ=i+2i

Ideal gaz termodinamikasi formulalari

Ideal gazning holat tenglamasi (Klapeyron–Mendeleyev tenglamasi) PV=mμRT
Gaz ichki energiyasining o‘zgarishi ΔU=Q−A
Gazning ishi A=∫PdV
Gaz molekulasining o‘rtacha energiyasi Wcp=i2kT
Gaz molekulasining o‘rtacha kinetik energiyasi: WKcp=32kT
Gazning ichki energiyasi U=i2PV

U=i2mμRT
Gazning doimiy hajmdagi issiqlik sig‘imi CV=i2R
Gazning doimiy bosimdagi issiqlik sig‘imi CP=i+22R

Barcha termodinamik potensiallar o‘ziga xos kanonik o‘zgaruvchilar to‘plamiga ega bo‘lib, mos sharoitlardagi jarayonlarni tahlil qilishda ishlatiladi.

U(S,V,N) (ichki energiya)

  • S,V,N — mustaqil o‘zgaruvchilar;
  • T=∂U∂S;
  • P=−∂U∂V;
  • μj=∂U∂Nj;
  • H=U−V∂U∂V;
  • F=U−S∂U∂S;
  • G=U−V∂U∂V−S∂U∂S.

H(S,P,N) (entalpiya)

  • S,P,N — mustaqil o‘zgaruvchilar;
  • T=(∂H∂S);
  • V=∂H∂P;
  • μj=∂H∂Nj;
  • U=H−P∂H∂P;
  • F=H−S∂H∂S−P∂H∂P;
  • G=H−S∂H∂S.
  • T,V,N — mustaqil o‘zgaruvchilar;
  • S=−∂F∂T;
  • P=−∂F∂V;
  • μj=∂F∂Nj;
  • U=F−T∂F∂T;
  • H=F−T∂F∂T−V∂F∂V;
  • G=F−V∂F∂V.

G(T,P,N) (Gibbs energiyasi)

  • T,P,N — mustaqil o‘zgaruvchilar;
  • S=−∂G∂T;
  • V=∂G∂P;
  • μj=∂G∂Nj;
  • U=G−T∂G∂T−P∂G∂P;
  • H=G−T∂G∂T;
  • F=G−P∂G∂P.

Gibbs tenglamasi va Gibbs–Dyugem tenglamasi

Ichki energiyaning to‘liq differensiali uchun Gibbsning energetik ko‘rinishdagi fundamental tenglamasi (Gibbs tenglamasi, termodinamikaning asosiy tenglamasi, asosiy termodinamik ayniyat, termodinamik ayniyat) deb ataladigan ifoda ochiq oddiy bir jinsli tizim uchun quyidagi ko‘rinishga ega:

dU=TdS−PdV+∑jμjdNj.

Ushbu tenglamaning (va uning umumiyroq shakllarining) ahamiyati shundaki, u muvozanat va nomuvozanat termodinamikasini o‘z ichiga oluvchi zamonaviy fenomenologik termodinamikaning butun matematik apparati uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, yuqorida ko‘rib chiqilgan termodinamika qonunlari aynan shu munosabatni asoslash uchun zarur bo‘lgan. Muvozanat termodinamikasining aksiomatikasi deyarli to‘liq ushbu tenglamaning o‘zi va unda qatnashuvchi termodinamik o‘zgaruvchilarning xossalarini postulat sifatida qabul qilishga keltiriladi.

Boshqa termodinamik potensiallardan foydalanib, Gibbs tenglamasini quyidagi teng kuchli shakllarda qayta yozish mumkin:

dH=TdS+VdP+∑jμjdNj,
dF=−SdT−PdV+∑jμjdNj,
dG=−SdT+VdP+∑jμjdNj.

Termodinamik kattaliklar orasida ekstensiv (ichki energiya, entropiya, hajm va boshqalar) hamda intensiv (bosim, harorat va boshqalar) kattaliklar farqlanadi. Bir necha qismdan tuzilgan tizim uchun biror kattalikning qiymati har bir qismdagi qiymatlar yig‘indisiga teng bo‘lsa, u ekstensiv deyiladi. Biroq termodinamik kattaliklar ekstensivligi haqidagi farazdan faqat tizimlar yetarlicha katta bo‘lganda foydalanish mumkin. Chunki bunday tizimlar birlashtirilganda turli chekka effektlar, masalan, sirt tarangligi energiyasi e’tiborga olinmaydi. Faraz qilaylik, U (ekstensiv kattalik) o‘zining ekstensiv argumentlariga nisbatan birinchi darajali bir jinsli funksiya bo‘lsin (ekstensivlik aksiomasining matematik ifodasi): har qanday α>0

U(αS,αV,αN)=αU(S,V,N).

Bu holda U(S,V,N) uchun ham, har qanday differensiallanuvchi birinchi darajali bir jinsli funksiya kabi, Eyler teoremasi bajariladi:

U(S,V,N)=S∂U∂S+V∂U∂V+∑jNj∂U∂Nj.

Ichki energiyaga U(S,V,N) qo‘llanganda, u ham barcha mustaqil o‘zgaruvchilari singari ekstensiv kattalik bo‘lgani uchun Eyler teoremasi quyidagi ko‘rinishga ega:

U=TS−PV+∑jμjNj.

Qolgan termodinamik potensiallarni ichki energiya orqali ifodalab (yoki Eyler teoremasini faqat ekstensiv kattalik bo‘lgan mustaqil o‘zgaruvchilarga qo‘llab), quyidagilarni olamiz:

H≡U+PV=TS+∑jμjNj;
F≡U−TS=−PV+∑jμjNj;
G≡U−TS+PV=∑jμjNj.

Gibbs termodinamik potensiali tarkibiy qismlarning μi kimyoviy potensiallari orqali ifodalanadi.

Bundan Gibbs–Dyugem tenglamasi kelib chiqadi (P. Dyugemning kitobi termodinamikada bir jinsli funksiyalar haqidagi Eyler teoremasini qo‘llashga asos soldi), undagi barcha mustaqil o‘zgaruvchilar — intensiv kattaliklar:

SdT−Vdp+∑jNjdμj=0.

Ushbu tenglama tizimning intensiv parametrlarini bog‘lab, geterogen tizimning har bir fazasi uchun fundamental tenglama vazifasini bajaradi.

Gibbs–Dyugem tenglamasi eritmalar termodinamikasida va ko‘p fazali ko‘p komponentli tizimlarni ko‘rib chiqishda muhim ahamiyatga ega. Jumladan, bu tenglamadan quyidagi qoidani keltirib chiqarishda foydalaniladi: Gibbsning fazalar qoidasi.

Uzluksiz muhitlar termodinamikasi

Yuqorida keltirilgan termodinamika aksiomalari hamda termodinamik potensiallar munosabatlari oddiy tizimlar — izotrop muhitlar uchun o‘rinli. Murakkabroq muhitlar — anizotrop suyuqliklar va qattiq jismlar, elektromagnit xossalarga ega muhitlar va boshqalar uchun termodinamika qonunlari murakkabroq shaklda ifodalanadi, termodinamik potensiallar esa tenzorlardan foydalangan holda umumlashgan ko‘rinishda yoziladi. Uzluksiz muhitlar fizikasida (kontinuum fizikasida) termodinamika uning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. U muhitning issiqlik (termik) va kimyoviy xossalarini tavsiflovchi o‘zgaruvchilarni hamda ularning boshqa fizik kattaliklar bilan bog‘liqligini kiritadi; termodinamika aksiomalari esa umumiy aksiomalar tizimiga qo‘shiladi.

Sharhlar

  1. ↑ Термин «термодинамика» предложен в 1854 году В. Томсоном и постепенно вытеснил другое название этой дисциплины — «механическая теория теплоты».
  2. ↑ Работа вышла после смерти автора

Adabiyotlar

  • Myunster A. Klassik termodinamika. — London va boshqalar: Wiley-Interscience, 1970. — xiv + 387 bet. — ISBN 0 471 62430 6.
  • Dyugem P. Termodinamik potensial va uning kimyoviy mexanikaga hamda elektr hodisalarini o‘rganishga tatbiqlari (fransuzcha). — Parij: A. Hermann, 1886. — XI + 247 bet.
  • Guggenxaym E. A. Termodinamika: kimyogar va fiziklar uchun chuqurlashtirilgan bayon. — 8-nashr. — Amsterdam: North-Holland, 1986. — XXIV + 390 bet.
  • Tomson Uilyam. Matematik va fizik asarlar. 1-jild. — Kembrij: Cambridge University Press, 1882. — xii + 558 bet.
  • Bazarov I. P. Statistik fizika va termodinamikaning metodologik muammolari. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1979. — 87 bet.
  • Bazarov I. P. Termodinamika. — Moskva: Oliy maktab, 1991. — 376 bet. — ISBN 5-06-000626-3.
  • Bazarov I. P. Termodinamikadagi yanglishishlar va xatolar. — 2-tuzatilgan nashr. — Moskva: Editorial URSS, 2003. — 120 bet. — ISBN 5-354-00391-1.
  • Bazarov I. P., Gevorkyan E. V., Nikolayev P. N. Nomuvozanat termodinamikasi va fizik kinetika. — Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1989. — 240 bet. — ISBN 5-211-00351-99.
  • Bazarov I. P., Gevorkyan E. V., Nikolayev P. N. Termodinamika va statistik fizika masalalari. — Moskva: URSS, 2014. — 352 bet.
  • Voronin G. F. Termodinamika asoslari. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1987. — 192 bet.
  • Vukalovich M. P., Novikov I. I. Termodinamika. — Moskva: Mashinasozlik, 1972. — 671 bet.
  • Gelfer Ya. M. Termodinamika va statistik fizikaning tarixi va metodologiyasi. — 2-qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashr. — Moskva: Oliy maktab, 1981. — 536 bet.
  • Gerasimov Ya. I., Dreving V. P., Yeremin E. N. va boshqalar Fizik kimyo kursi / Ya. I. Gerasimov umumiy tahriri ostida. — 2-nashr. — Moskva: Kimyo, 1970. — J. I. — 592 bet.
  • Gibbs J. Termodinamika. Statistik mexanika. Turkum: Fan klassiklari. Moskva: Nauka, 1982. 584 bet.
  • Guggenxaym. U. Gibbs usulida bayon etilgan zamonaviy termodinamika. — Leningrad—Moskva: Gosximizdat, 1941. — 188 bet.
  • Gurov K. P. Qaytmas jarayonlarning fenomenologik termodinamikasi: fizik asoslar. — Moskva: Nauka, 1978. — 128 bet.
  • De Groot S. R. Qaytmas jarayonlar termodinamikasi. Moskva: Davlat texnik-nazariy adabiyotlar nashriyoti, 1956. 280 bet.
  • De Groot S., Mazur P. Nomuvozanat termodinamikasi. Moskva: Mir, 1964. 456 bet.
  • Dimitriyenko Yu. I. Uzluksiz muhitning nochiziqli mexanikasi. — Moskva: FIZMATLIT, 2009. — ISBN 978-5-9221-1110-2.
  • Dyarmati I. Nomuvozanat termodinamikasi. Maydon nazariyasi va variatsion prinsiplar. Moskva: Mir, 1974. 404 bet.
  • Zalevski K. Fenomenologik va statistik termodinamika: qisqa ma’ruzalar kursi / Polsha tilidan L. A. Serafimov tahririda tarjima qilingan. — Moskva: Mir, 1973. — 168 bet.
  • Zubarev D. N. Nomuvozanat statistik termodinamikasi. Moskva: Nauka, 1971. 416 bet.
  • Karno S., Klauzius R., Tomson V. (lord Kelvin), Boltsman L., Smoluxovskiy M. A. K. Timiryazev tahriri, sharhlari va so‘zboshi bilan. Termodinamikaning ikkinchi qonuni. Antologiya. 2-nashr. Turkum: Fizika-matematika merosi: fizika (termodinamika va statistik mexanika). — Moskva: LKI nashriyoti, 2007. — 312 bet.
  • Kvasnikov I. A. Termodinamika va statistik fizika. 1-jild: Muvozanat tizimlari nazariyasi: Termodinamika. — 2-nashr, sezilarli darajada qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Editorial URSS, 2002. — 240 bet. — ISBN 5-354-00077-7.
  • Termodinamika, statistik va molekulyar fizika : «Amaliy matematika va fizika» yo‘nalishi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / N. A. Kirichenko; [MFTI]. — 4-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashr. — Moskva : Fizmatkniga (FM), 2012. — 191, [1] bet. : rasmlar bilan; 22 sm. — («Fizika» turkumi);ISBN 978-5-89155-207-4 (muqovali)
  • Kittel Ch. Statistik termodinamika. — Moskva: Nauka, 1977. — 336 bet.
  • Kogan V. E., Litvinova T. E., Chirkst D. E., Shaxparonova T. S. Fizik kimyo / Ilmiy muharrir: prof. D. E. Chirkst. — Sankt-Peterburg: «Gorniy» Milliy mineral-xomashyo universiteti, 2013. — 450 bet.
  • Kubo R. Termodinamika. Moskva: Mir, 1970.
  • Kudryavtsev P. S. Fizika tarixi. — Moskva: Davlat o‘quv-pedagogika nashriyoti, 1956. — J. 1. Antik davr fizikasidan Mendeleyevgacha. — 564 bet. — 25 000 nusxa.
  • Latipov R. Sh., Sharafiyev R. G. Texnik termodinamika va kimyo ishlab chiqarishining energotexnologiyasi. — Moskva: Energoatomizdat, 1998. — 344 bet. — ISBN 5-283-03178-0.
  • Myunster A. Kimyoviy termodinamika / Nemis tilidan SSSR FA muxbir a’zosi Ya. I. Gerasimov tahriri ostida tarjima qilingan. — Moskva: Mir, 1971. — 296 bet.
  • Osipov A. I. Termodinamika: kecha, bugun, ertaga. 1-qism. Muvozanat termodinamikasi  // Soros ta’lim jurnali. — 1999. — № 4. — 79–85-betlar.
  • Petrov N., Brankov Y. Termodinamikaning zamonaviy muammolari. — Bolgar tilidan tarjima. — Moskva: Mir, 1986. — 287 bet.
  • Prigojin I. Qaytmas jarayonlar termodinamikasiga kirish Moskva: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1960. — 160 bet.
  • Prigojin I., Kondepudi D. Zamonaviy termodinamika. Issiqlik dvigatellaridan dissipativ tuzilmalargacha. — Moskva: Mir, 2002. — 461 bet. — ISBN 5-03-003538-9.
  • Putilov K. A. Termodinamika / Mas’ul muharrir M. X. Karapetyans. — Moskva: Nauka, 1971. — J. Nauka. — 376 bet.
  • Rozman G. A. Termodinamika va statistik fizika. — Pskov: Pskov davlat pedagogika instituti, 2003. — 160 bet. — ISBN 5-7615-0383-2.
  • Rumer Yu. B., Rivkin M. Sh. Termodinamika, statistik fizika va kinetika. — 2-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashr. — Novosibirsk: Novosibirsk universiteti nashriyoti, 2000. — 608 bet. — ISBN 5-7615-0383-2.
  • Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — II jild. Termodinamika va molekulyar fizika. — 5-tuzatilgan nashr. — Moskva: FIZMATLIT, 2005. — 544 bet. — ISBN 5-9221-0601-5.
  • Stratonovich R. L. Nochiziqli nomuvozanat termodinamikasi. Moskva: Nauka, 1985. — 480 bet.
  • Sichev V. V. Termodinamikaning differensial tenglamalari. 2-nashr. Moskva: Oliy maktab, 1991. 224 bet.
  • Sichev V. V. Murakkab termodinamik tizimlar. — 4-qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashr. — Moskva: Energoatomizdat, 1986. — 208 bet.
  • Fermi E., Termodinamika. Xarkov: Xarkov universiteti nashriyoti, 1969. — 140 bet.
  • Shryodinger E. Statistik termodinamika  (ishlamaydigan havola 21-may 2013-yildan beri [4933 kun] — tarix, nusxa) Ijevsk: RXD, 1999. 96 bet.

Havolalar