Issiqlik nasosi

Konditsioner havodan issiqlik oladigan issiqlik nasosidir

Issiqlik nasosi yoki termal nasos — issiqlik mashinasi — bu issiqlik energiyasini manbadan iste’molchiga uzatadigan qurilma. Issiqlikning o‘z-o‘zidan uzatilishidan farqli ravishda, ya’ni issiqlik har doim issiq jismdan sovuq jismga o‘tadigan tabiiy jarayondan farqli o‘laroq, issiqlik nasosining ishlash prinsipi teskari termodinamik siklga asoslanadi: qurilma tashqi energiya manbasidan (havo, suv yoki tuproqdan) issiqlikni oladi va issiqlik tashuvchini isitish uchun uni isitish tizimiga uzatadi. Issiqlik nasosining eng keng tarqalgan konstruksiyasi kompressor, termik kengaytirish klapani, bug‘latkich va kondensatordan iborat. Bu qismlar ichida aylanadigan issiqlik tashuvchi modda sovutkich agenti deb ataladi.

Issiqlik nasoslariga keng tarqalgan misollar — sovutkichlar va konditsionerlar. Issiqlik nasoslaridan isitish uchun ham, sovitish uchun ham foydalanish mumkin. Isitishda qo‘llanganda, issiqlik nasosi termodinamik siklning sovutkichdagi kabi turini amalga oshiradi, biroq jarayon teskari yo‘nalishda kechadi: isitilayotgan xonaga issiqlik beradi va nisbatan sovuq atrofdagi havodan issiqlik oladi.

Prognoz tayyorlagan Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, issiqlik nasoslari isitish uchun zarur energiyaning 10 % ini Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) mamlakatlarida 2020-yilga kelib, 30 % ini esa 2050-yilga kelib ta’minlashi kutilgan.

Umumiy ma’lumot

Zamonaviy issiqlik nasoslari qurilmalarining asosiy qismini bug‘ni siqishga asoslangan issiqlik nasoslari tashkil etadi, ammo absorbsion, elektrokimyoviy va termoelektrik issiqlik nasoslari ham qo‘llanadi..

Mexanik ish olish mumkin bo‘lgan energiya manbasi yordamida odatiy isitish usulidan foydalanilganda A, isitish tizimiga keladigan issiqlik miqdori Qout shu bajarilgan ishga teng bo‘ladi Qout=A.

Agar shu ish issiqlik nasosini harakatga keltirishga sarflansa, isitilayotgan jism oladigan issiqlik miqdori Qout bajarilgan ishdan ko‘proq bo‘ladi A:Qout>A. Isitish tizimidagi suv harorati Tout, isitilayotgan xonani o‘rab turgan muhit harorati esa Tin bo‘lsin, bunda Tin<Tout. U holda isitish tizimi oladigan issiqlik miqdori Qout=AToutTout−Tin=A11−TinTout. Demak, isitish tizimining harorati Tout atrof-muhit haroratidan Tin qanchalik kam farq qilsa, issiqlik nasosi ishni bevosita issiqlikka aylantirish bilan taqqoslaganda shunchalik katta foyda beradi.

Quyidagi kattalik K=ToutTout−Tin issiqlik nasosining transformatsiya koeffitsiyenti deb ataladi. Issiqlik nasosi yoki issiqlik nasosiga asoslangan issiqlik ta’minoti tizimining (INT) «Ktr» transformatsiya koeffitsiyenti iste’molchining issiqlik ta’minoti tizimiga beriladigan foydali issiqlikning shu tizim ishlashi uchun sarflangan energiyaga nisbatidir. Son jihatidan u Tоut va Tin haroratlarida issiqlik nasosi yoki issiqlik nasosli ta’minot tizimini harakatga keltirishga sarflangan har bir energiya birligiga to‘g‘ri keladigan foydali issiqlik miqdoriga teng. Haqiqiy transformatsiya koeffitsiyenti ideal koeffitsiyentdan termodinamik mukammallik darajasini va siklni amalga oshirishdagi qaytmas energiya yo‘qotishlarini hisobga oluvchi h koeffitsiyenti tufayli farq qiladi. Keltirilgan ma’lumotlarda issiqlik nasosli issiqlik ta’minoti tizimining haqiqiy va ideal transformatsiya koeffitsiyentlari (K tr) past potensialli issiqlik manbasi harorati Tin hamda isitish tizimiga uzatiladigan issiqlik harorat potensiali Tout ga qanday bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Bu bog‘liqliklarni tuzishda tizimning termodinamik mukammallik darajasi h = 0,55 deb, issiqlik nasosining kondensatori va bug‘latkichida sovutkich agenti (xladon) bilan issiqlik tashuvchi orasidagi harorat farqi esa 7 °C deb olingan. Termodinamik mukammallikning h darajasi va isitish hamda issiqlik yig‘ish tizimidagi xladon bilan issiqlik tashuvchilar o‘rtasidagi harorat farqining bunday qiymatlari issiqlik nasoslarining issiqlik almashinuvi qurilmalari (kondensator va bug‘latkich) haqiqiy ko‘rsatkichlarini, shuningdek, sirkulyatsiya nasoslari, avtomatlashtirish tizimlari, berkitish va boshqarish armaturalarini ishlatishga ketadigan elektr energiyasi xarajatlarini hisobga olganda, amaliy sharoitga yaqin deb qaraladi.

Umuman olganda, issiqlik nasosli issiqlik ta’minoti tizimlarining termodinamik mukammallik darajasi h ko‘plab omillarga, jumladan, kompressor quvvatiga, issiqlik nasosi butlovchi qismlarining ishlab chiqarilish sifatiga va qaytmas energiya yo‘qotishlariga bog‘liq. Bunday yo‘qotishlarga quyidagilar kiradi:

  • biriktiruvchi quvurlarda issiqlik energiyasining yo‘qolishi;
  • kompressordagi ishqalanishni yengishga ketadigan yo‘qotishlar;
  • bug‘latkich va kondensatorda yuz beradigan issiqlik jarayonlarining ideal emasligi, shuningdek, xladonlarning issiqlik-fizik xususiyatlari ideal emasligi bilan bog‘liq yo‘qotishlar;
  • dvigatellardagi mexanik va elektr yo‘qotishlari hamda boshqalar.

1-1-jadvalda zamonaviy issiqlik nasosli issiqlik ta’minoti tizimlarida qo‘llanadigan ayrim kompressor turlari uchun termodinamik mukammallik darajasining h «o‘rtacha» qiymatlari keltirilgan.

1-1-jadval. Zamonaviy issiqlik nasosli issiqlik ta’minoti tizimlarida ishlatiladigan ayrim kompressor turlarining samaradorligi [manba 5453 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Quvvat, kVt Kompressor turi Samaradorlik
(termodinamik mukammallik darajasi)
h, birlik ulushlarida
300—3000 Ochiq turdagi markazdan qochma 0,55—0,75
50—500 Ochiq turdagi porshenli 0,5—0,65
20—50 Yarim germetik 0,45—0,55
2—25 Germetik, R-22 bilan 0,35—0,5
0,5—3,0 Germetik, R-12 bilan 0,2—0,35
<0,5 Germetik <0,25

Sovutish mashinasi kabi issiqlik nasosi ham termodinamik siklni amalga oshirish (kompressorni harakatga keltirish) uchun energiya sarflaydi. Issiqlik nasosining o‘zgartirish koeffitsiyenti — issiqlik ishlab chiqarish quvvatining elektr energiyasi iste’moliga nisbati — bug‘latkich va kondensatordagi harorat darajalariga bog‘liq. Hozirgi vaqtda issiqlik nasoslari ta’minlaydigan issiqlikning harorati 35 °C dan 55 °C gacha bo‘lishi mumkin. Bu deyarli har qanday isitish tizimidan foydalanishga imkon beradi. Energiya resurslarini tejash 70 % ga yetadi. Texnik jihatdan rivojlangan mamlakatlar sanoati issiqlik quvvati 5 dan 1000 kVt gacha bo‘lgan bug‘ni siqishga asoslangan issiqlik nasoslarining keng assortimentini ishlab chiqaradi.

Tarixi

Issiqlik nasosi g‘oyasi 1852-yildayoq taniqli britaniyalik fizik va muhandis Uilyam Tomson (lord Kelvin) tomonidan ilgari surilgan, keyinchalik avstriyalik muhandis Peter Ritter fon Rittinger tomonidan takomillashtirilib, batafsil ishlab chiqilgan. Peter Ritter fon Rittinger issiqlik nasosining ixtirochisi hisoblanadi, chunki aynan u 1855-yilda ma’lum bo‘lgan birinchi issiqlik nasosini loyihalashtirib, o‘rnatgan. Biroq issiqlik nasosidan amaliy foydalanish 1940-yillarda, ixtirochilikka qiziquvchi Robert Veber (Robert C. Webber) muzlatish kamerasi bilan tajriba o‘tkazayotgan paytda kengaydi. Bir kuni Veber tasodifan kameradan chiqadigan qizigan quvurga tegib ketdi va issiqlik shunchaki tashqariga chiqarib yuborilayotganini angladi. Ixtirochi bu issiqlikdan qanday foydalanishni o‘ylab, suvni isitish uchun quvurni boiler ichiga joylashtirishga qaror qildi. Natijada Veber oilasini ular amalda ishlatib tugata olmaydigan darajada ko‘p issiq suv bilan ta’minladi; isitilgan suv issiqligining bir qismi havoga ham o‘tardi. Shunda unda bitta issiqlik manbasi orqali bir vaqtning o‘zida suvni ham, havoni ham isitish mumkin degan fikr tug‘ildi. Veber ixtirosini takomillashtirib, issiq suvni spiral shakldagi quvur (ya’ni ilonizi quvur) orqali o‘tkaza boshladi hamda kichik ventilyator yordamida uyni isitish uchun issiqlikni xonalar bo‘ylab tarqatdi. Vaqt o‘tib, aynan Veberda yil davomida harorati uncha o‘zgarmaydigan yerdan issiqlikni «tortib olish» g‘oyasi paydo bo‘ldi. U tuproqqa mis quvurlar joylashtirdi; ular ichida freon aylanib, yerdagi issiqlikni «yig‘ardi». Gaz kondensatsiyalanib, issiqligini uyga berar, so‘ng yangi issiqlik ulushini olish uchun yana ilonizi quvurdan o‘tardi. Ventilyator havoni harakatga keltirib, uni uy bo‘ylab tarqatardi. Keyingi yili Veber eski ko‘mir pechini sotib yubordi.

1940-yillarda issiqlik nasosi o‘zining juda yuqori samaradorligi bilan tanilgan, ammo unga haqiqiy ehtiyoj 1973-yilgi neft inqirozidan keyin yuzaga keldi. O‘shanda energiya tashuvchilar narxi past bo‘lishiga qaramay, energiyani tejashga.

Samaradorligi

Ishlash jarayonida kompressor elektr energiyasini iste’mol qiladi. Uzatiladigan issiqlik energiyasining sarflanadigan elektr energiyasiga nisbati transformatsiya koeffitsiyenti yoki unumdorlik koeffitsiyenti (inglizcha COP — coefficient of performance iborasining qisqartmasi) deyiladi. Bu koeffitsiyent issiqlik nasosining samaradorligini ko‘rsatadi. COP quyidagi formula bilan hisoblanadi:

COP=QconsumerA=Qin×kA

bu yerda

COP — o‘lchovsiz koeffitsiyent;
A — nasos bajargan ish [J];
Qin — issiqlik nasosi past potensialli issiqlik manbasidan oladigan issiqlik miqdori [J];
Qconsumer — iste’molchi oladigan issiqlik miqdori [J].
k — foydali ish koeffitsiyenti

Quyidagi A kattalik issiqlik nasosi muayyan miqdordagi issiqlikni «ko‘chirish» uchun qancha ish bajarishi kerakligini ko‘rsatadi. Bu kattalik bug‘latkich bilan kondensatordagi haroratlar farqiga bog‘liq. Ya’ni qurilmaning «sovuq qismi»dagi issiqlik tashuvchi harorati har doim past potensialli issiqlik manbasi haroratidan past bo‘lishi kerak. Shundagina past potensialli manbadagi energiya o‘z-o‘zidan issiqlik tashuvchiga yoki ishchi moddaga o‘ta oladi (termodinamikaning ikkinchi qonuni).

ya’ni COP = 2 bo‘lsa, issiqlik nasosi o‘z ishlashiga sarflagan energiyasidan ikki baravar ko‘p foydali issiqlik uzatadi.

Misol:

Issiqlik nasosi Pтн = 1 kVt iste’mol qiladi, COP = 3.0 bo‘lsa, iste’molchi Pтн * COP = 1 * 3 = 3 kVt oladi;

iste’molchi Pп = 3 kVt oladi, COP = 3.0 bo‘lsa, issiqlik nasosi Pп / COP = 3 / 3 = 1 kVt iste’mol qiladi.

kompressorning yoki uning o‘rnini bosuvchi jarayonning foydali ish koeffitsiyenti 100 % deb qabul qilinadi.

Shu sababli issiqlik nasosi imkon qadar issiqlik zaxirasi katta bo‘lgan past potensialli issiqlik manbasidan foydalanishi, uni keskin sovitishga intilmasligi kerak. Chunki manba kamroq sovitilganda issiqlikning past potensialli manbadan issiqlik tashuvchiga tabiiy o‘tishi davom etadi va nasos samaradorligi ortadi. Shuning uchun issiqlik nasosi past potensialli issiqlik manbasining issiqlik zaxirasi (C*m*T, c — solishtirma issiqlik sig‘imi, m — massa, T — harorat) imkon qadar katta bo‘ladigan qilib loyihalanadi.

Masalan, gaz (ishchi modda) issiqlik nasosining «issiq» qismiga energiya beradi (buning uchun gaz siqiladi), shundan so‘ng u past potensialli issiqlik manbasining haroratidan ham pastroq haroratgacha sovitiladi (bunda drossellash effekti — Joul–Tomson effektidan foydalanish mumkin). Gaz past potensialli issiqlik manbasiga kelib, undan isiydi, so‘ng sikl takrorlanadi.

Issiqlik zaxirasi katta bo‘lgan past potensialli manbaga issiqlik nasosini ulash muammosini issiqlikni ishchi moddaga yetkazadigan oraliq issiqlik tashish tizimini joriy etish orqali hal qilish mumkin. Bunday vositachi sifatida issiqlik sig‘imi yuqori moddalar, masalan, suv xizmat qilishi mumkin.

Demak, samarali mashina yaratish uchun shunday ishchi modda tanlash kerakki, kompressor uni siqish (undan issiqlik ajratib olish) uchun eng kam energiya sarflasin. Shu bilan birga, ishchi modda past potensialli issiqlik manbasiga yetkazilgandagi harorati imkon qadar past bo‘lishi lozim (bu mos keladigan manbalar sonini keskin oshiradi).

Issiqlik nasoslarining shartli foydali ish koeffitsiyenti

Issiqlik nasosining foydali ish koeffitsiyenti ko‘pchilikni chalg‘itadi: «oddiy hisob-kitob» qilinsa, uning qiymati prinsip jihatidan 1 dan katta chiqadi. Aslida esa issiqlik nasosining ishlashi energiyaning saqlanish qonuniga to‘liq bo‘ysunadi. «Oddiy hisob-kitob»dagi xato shundaki, nasosni «qora quti» deb qaralganda, u go‘yoki ishlab chiqargan issiqligidan kamroq energiya sarflayotgandek ko‘rinadi.

Biroq bunday hisob-kitob noto‘g‘ri, chunki elektr energiyasidan tashqari boshqa energiya manbasini hisobga olmaydi. Odatda bu Quyosh yoki geotermal jarayonlar ta’sirida isigan havo yoxud suv bo‘ladi. Qurilmadagi elektr energiyasi bevosita isitishga emas, balki past potensialli manbadan olingan issiqlikni «jamlashtirish»ga, odatda kompressorni ishlatishga sarflanadi. Demak, issiqlik nasosida ikkita energiya manbasi bor: elektr energiyasi va past potensialli issiqlik manbasi. «Oddiy hisob-kitob» ikkinchi manbani inobatga olmagani uchun natija xatolik bilan birdan katta chiqadi.

Misol:

Issiqlik nasosi elektr tarmog‘idan 1 kVt olib, iste’molchiga 4 kVt beradi va past potensialli manbadan 5 kVt oladi, deb faraz qilaylik.

Pпотребителя/Pсети = 4/1 = 4 ko‘rinishidagi hisoblash noto‘g‘ri, chunki unda past potensialli issiqlik manbasi hisobga olinmagan.

Issiqlik nasosining foydali ish koeffitsiyentini to‘g‘ri hisoblash:

Pпотребителя /(Pсети + Pисточника) = 4 /(1 + 5) = 0.67

Odatda issiqlik nasosi past potensialli manbadan qancha issiqlik olayotganini baholash ancha qiyin bo‘ladi. Bu esa hisob-kitobdagi xatolarga sabab bo‘ladi.

Ammo hisoblashda past potensialli issiqlik manbasi ham hisobga olinsa, mashinaning foydali ish koeffitsiyenti birdan kichik bo‘ladi. Chalkashlikning oldini olish uchun ikki ko‘rsatkich kiritilgan: COP va termodinamik mukammallik darajasi. COP iste’molchiga uzatiladigan issiqlik energiyasi past potensialli manbadan issiqlikni ko‘chirish uchun zarur ish miqdoridan necha baravar ko‘p ekanini ko‘rsatadi. Termodinamik mukammallik darajasi esa issiqlik nasosining haqiqiy issiqlik sikli ideal siklga qanchalik yaqinligini ifodalaydi.

Havodan issiqlik oladigan nasos quvvatini tanlash

Iqlim sharoitlari hisobga olinib, uydagi issiqlik taqsimoti tizimi tahlil qilingach, konturlarga uzatiladigan issiqlik tashuvchining harorati va asosiy bloklar hamda yordamchi modullarni joylashtirish imkoniyatlari aniqlangach, issiqlik nasosining issiqlik ishlab chiqarish quvvati hisoblanadi. Issiqlik nasosining quvvati yilning eng sovuq davrida bino yo‘qotadigan barcha issiqlikni to‘liq qoplashga yetishi kerak.

Barcha hisob-kitoblarni mutaxassislarga topshirish ma’qul, ammo quvvatni dastlabki baholashni mustaqil ravishda ham bajarish mumkin.

Avval uyni isitish va issiq suv bilan ta’minlash uchun zarur issiqlik yuklamasi aniqlanadi.

Рот. = 0,050*200=10 кВт,

bu yerda 0,050 kVt / m2 — issiqlik izolyatsiyalangan uydagi issiqlik yo‘qotish me’yori; 200 — uyning maydoni.

Ргвс = 0,25*4=1 кВт,

bu yerda 0,25 — 1 kishining issiq suv ta’minoti uchun zarur issiqlik quvvati; 4 — uyda yashovchilar soni.

Робщ.=10+1=11 кВт

Haroratlar farqi va bivalentlik nuqtasi hisobga olinsa, issiqlik nasosi quvvatining hisobiy qiymati quyidagicha:

Ртн =(10+1)*(20-(-7))/(20-(-22))= 11*27/42=7,07 кВт,

bu yerda +20, -7, -22 — mos ravishda xona havosi harorati, bivalentlik nuqtasi harorati va tashqi havoning hisobiy harorati.

Shunga o‘xshash usulda, mos issiqlik tushumlari hisobga olinib, uyni sovitish rejimida ishlash uchun kerakli issiqlik nasosi quvvati aniqlanadi. So‘ng ko‘rsatkichlari hisoblangan qiymatdan biroz yuqori bo‘lgan model tanlanadi.

Isitish va sovitish tizimining samaradorligi hisob-kitoblar qanchalik to‘g‘ri hamda puxta bajarilganiga bog‘liq.

Issiqlik nasoslarining turlari

Kompression issiqlik nasosining sxemasi.
1) kondensator, 2) drossel, 3) bug‘latkich, 4) kompressor.

Issiqlik nasoslari ishlash prinsipiga ko‘ra kompression va absorbsion turlarga bo‘linadi. Kompression issiqlik nasoslari har doim mexanik energiya (elektr energiyasi) yordamida ishlaydi, absorbsion issiqlik nasoslari esa energiya manbasi sifatida issiqlikdan ham foydalanishi mumkin (elektr energiyasi yoki yoqilg‘i yordamida).
Shuningdek, ishlashida Peltye effektidan foydalanadigan yarimo‘tkazgichli issiqlik nasoslari ham mavjud. Issiqlik olinadigan manbaga ko‘ra issiqlik nasoslari quyidagi turlarga bo‘linadi: :

1) Geotermal (yer, yer usti yoki yer osti suvlarining issiqligidan foydalanadi)

a) yopiq turdagi

  • gorizontal
    Gorizontal geotermal issiqlik nasosi

Kollektor tuproq muzlash chuqurligidan pastda (odatda kamida 1,2 m) qazilgan gorizontal transheyalarga halqa yoki egri-bugri shaklda joylashtiriladi. Kontur uchun yer maydoni yetarli bo‘lsa, bu usul turar joy binolari uchun iqtisodiy jihatdan eng samarali hisoblanadi.

  • vertikal

Kollektor chuqurligi 200 m gacha bo‘lgan quduqlarga vertikal joylashtiriladi. Bu usul yer maydoni kontur quvurlarini gorizontal joylashtirishga yetmaganda yoki landshaftga zarar yetish xavfi bo‘lganda qo‘llanadi.

  • suvli

Kollektor suv havzasida (ko‘l, hovuz yoki daryoda) muzlash chuqurligidan pastda egri-bugri yoki halqa shaklida joylashtiriladi. Bu eng arzon usul, biroq har bir hudud uchun suv havzasining eng kam chuqurligi va suv hajmiga doir talablar mavjud.

Oldingi turlardan farqli ravishda, bunda sovutkich agenti issiqlik nasosining kompressori orqali quyidagicha joylashtirilgan mis quvurlarga uzatiladi:

  • uzunligi 30 m, diametri 80 mm bo‘lgan quduqlarda vertikal;
  • uzunligi 15 m, diametri 80 mm bo‘lgan quduqlarda qiya holatda;
  • tuproqda muzlash chuqurligidan pastda gorizontal.

Issiqlik nasosi kompressori yordamida sovutkich agentining aylanishi va freonning yuqori issiqlik o‘tkazuvchanlikka ega mis quvur devori orqali bevosita issiqlik almashishi geotermal isitish tizimining yuqori samaradorligi hamda ishonchliligini ta’minlaydi. Bu texnologiya burg‘ilash quduqlarining umumiy uzunligini ham kamaytirib, qurilmani o‘rnatish xarajatlarini qisqartiradi. DX Direct Exchange Heatpump

b) ochiq turdagi
Bunday tizimda issiqlik almashinuvi suyuqligi sifatida ochiq siklda geotermal issiqlik nasosi tizimining o‘zidan bevosita aylanib o‘tadigan suvdan foydalaniladi. Ya’ni tizimdan o‘tgan suv qaytadan yerga yuboriladi. Bu usulni amalda faqat yetarli miqdorda nisbatan toza suv mavjud bo‘lganda va yer osti suvidan bunday foydalanish qonunchilik bilan taqiqlanmagan taqdirdagina qo‘llash mumkin.

2) Havoli (issiqlik manbasi — havo) Past potensialli issiqlik energiyasi manbasi sifatida havo ishlatiladi. Bunda issiqlik manbai faqat tashqi (atmosfera) havosi emas, balki binolarning umumiy yoki mahalliy shamollatish tizimi orqali chiqariladigan havo ham bo‘lishi mumkin.

3) Ikkilamchi issiqlikdan foydalanish (masalan, markaziy isitish quvuri issiqligidan) sanoat obyektlari uchun, ayniqsa foydalanilmaydigan ortiqcha issiqlikni utilizatsiya qilish zarur bo‘lganda eng maqsadga muvofiqdir.

Sanoatda ishlab chiqariladigan modellarning turlari

«Tuz eritmasi — suv» turidagi issiqlik nasosi

Kirish va chiqish konturlaridagi issiqlik tashuvchi turiga qarab nasoslar sakkiz turga bo‘linadi: «tuproq—suv», «suv—suv», «havo—suv», «tuproq—havo», «suv—havo», «havo—havo», «freon—suv», «freon—havo». Issiqlik nasoslari xonadan chiqarilayotgan havoning issiqligidan foydalanib, shu vaqtning o‘zida tashqaridan kirayotgan havoni isitishi ham mumkin. Bunday qurilmalar rekuperatorlar deb ataladi.

Havodan issiqlik olish

Samaradorlik va aniq issiqlik energiyasi manbasini tanlash iqlim sharoitlariga, ayniqsa issiqlik atmosfera havosidan olinadigan bo‘lsa, juda kuchli bog‘liq. Aslida bu tur konditsioner sifatida ko‘proq tanilgan. Issiq mamlakatlarda bunday qurilmalar o‘n millionlab mavjud. Shimoliy mamlakatlar uchun qishda isitish muhimroq. «Havo—havo» va «havo—suv» tizimlari qishda minus 25 darajagacha bo‘lgan haroratlarda ishlatiladi; ayrim modellar −40 darajagacha ham ishlashda davom etadi. Biroq ular samaradorligi uncha yuqori emas: elektr isitgichlarga nisbatan taxminan 1.5 baravar, butun isitish mavsumida o‘rtacha 2.2 baravar. Kuchli sovuqlarda qo‘shimcha isitish qo‘llanadi. Issiqlik nasoslariga asoslangan asosiy isitish tizimining quvvati yetmaganda, qo‘shimcha issiqlik manbalari ishga tushiriladi. Bunday tizim bivalent deb ataladi.

Tog‘ jinslaridan issiqlik olish

Qoyali jinslarda yetarli chuqurlikda (100—200 metr) bitta yoki bir nechta quduq burg‘ilash zarur. Quduqqa kontur hosil qiladigan ikkita plastik quvurli U shaklidagi yuk tushiriladi. Quvurlar antifriz bilan to‘ldiriladi. Ekologik sabablarga ko‘ra 30 % li etil spirti eritmasi ishlatiladi. Quduq tabiiy ravishda yer osti suvlari bilan to‘ladi va suv jinsdan issiqlikni issiqlik tashuvchiga uzatadi. Quduq yetarlicha uzun bo‘lmasa yoki tuproqdan hisoblanganidan ortiq quvvat olishga urinilsa, bu suv, hatto antifriz ham muzlab qolishi mumkin. Bu esa bunday tizimlarning maksimal issiqlik quvvatini cheklaydi. Qaytayotgan antifriz harorati avtomatik boshqaruv tizimi uchun muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Quduqning har 1 pogon metriga taxminan 50-60 Vt issiqlik quvvati to‘g‘ri keladi. Shunday qilib, unumdorligi 10 kVt bo‘lgan issiqlik nasosini o‘rnatish uchun taxminan 170 m chuqurlikdagi quduq kerak. 200 metrdan chuqur burg‘ilash maqsadga muvofiq emas: bir-biridan 10 — 20 metr masofada joylashgan bir nechta sayozroq quduq qazish arzonroq tushadi. Energiya iste’moli kam bo‘lgan, maydoni 110—120 kv.m. lik kichik uyda ham tizimning o‘zini qoplash muddati 10 — 15 yilni tashkil etadi. Bozordagi deyarli barcha qurilmalar yozda ham ishlaydi. Bunda issiqlik (aslida Quyosh energiyasi) xonadan olinib, tog‘ jinslariga yoki yer osti suvlariga tarqatiladi. Qoyali tuproqli Skandinaviya mamlakatlarida granit ulkan radiator vazifasini bajaradi: u yozda/kunduzi issiqlikni yig‘ib, qishda/tunda uni qayta tarqatadi. Bundan tashqari, issiqlik doimiy ravishda Yer qa’ridan va yer osti suvlaridan ham kelib turadi.

Tuproqdan issiqlik olish

Eng samarali, ammo eng qimmat tizimlar issiqlikni tuproqdan oladi. Bir necha metr chuqurlikdayoq tuproq harorati yil davomida deyarli o‘zgarmaydi, shu sababli qurilmaning ishlashi ob-havoga deyarli bog‘liq bo‘lmaydi. Ma’lumotlarga ko‘ra[manba 5745 kundan beri ko‘rsatilmagan] 2006-yilda Shvetsiyada shunday qurilmalarning yarim milliontasi, Finlandiyada 50 000 tasi mavjud bo‘lgan, Norvegiyada esa yiliga 70 000 tagacha o‘rnatilgan. Tuproq energiyasidan issiqlik manbasi sifatida foydalanilganda, antifriz aylanadigan quvur shu hududdagi tuproq muzlash sathidan 30-50 sm pastga ko‘miladi. Amalda bu 0,7 — 1,2 metrni tashkil etadi[manba 5745 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ishlab chiqaruvchilar tavsiya qiladigan kollektor quvurlari orasidagi eng kam masofa — 1,2…1,5 metr. Bunda quduq burg‘ilash talab etilmaydi, ammo katta maydonda kengroq yer qazish ishlari kerak bo‘ladi va quvurlar shikastlanish xavfiga ko‘proq duch keladi. Samaradorlik quduqdan issiqlik olishdagi kabi bo‘ladi. Tuproqni maxsus tayyorlash talab etilmaydi. Biroq tuprog‘i nam maydon tanlangani ma’qul; quruq bo‘lsa, konturni uzunroq qilish kerak. Quvurning 1 m uzunligiga to‘g‘ri keladigan taxminiy issiqlik quvvati: loy tuproqda — 50-60 Vt, qumli tuproqda — 30-40 Vt (mo‘tadil kengliklarda); shimolda bu qiymatlar kichikroq. Shunday qilib, unumdorligi 10 kVt bo‘lgan issiqlik nasosini o‘rnatish uchun uzunligi 350—450 m tuproq konturi kerak bo‘ladi. Uni joylashtirish uchun taxminan 400 m² (20х20 m) yer maydoni zarur. To‘g‘ri hisoblanganda kontur yashil o‘simliklarga kam ta’sir qiladi[manba 5745 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Spiralsimon kollektor

Balandligi 2 metr bo‘lgan spiralsimon kollektor. Diametri 25 mm bo‘lgan quvurdan tayyorlangan. Spirallar orasidagi masofa 2 metr.

Spiralsimon kollektor vertikal quduqlar va gorizontal kollektor xususiyatlarini birlashtiradi. Geologik sharoit tufayli burg‘ilash juda qimmatga tushadigan joylarda (masalan, granit plita yotqiziqlari mavjud bo‘lganda) qo‘llanadi. Gorizontal kollektorli variantga qaraganda qimmatroq, chunki odatda diametri 25 mm bo‘lgan ingichkaroq quvurdan balandligi 2 dan 3 metrgacha bo‘lgan spirallarni oldindan tayyorlash talab etiladi. Shuningdek, yig‘uvchi quduqlar kerak bo‘ladi, chunki quvur diametri kichrayishi tizimdagi quvurning umumiy uzunligini oshiradi.

Boshqa ma’lumotlar

ЭЦВ10-63-110 rusumli quduqqa tushiriladigan elektr nasosiga ulangan quvursiz suv ko‘tarish moslamasi

Diametri 218—324 mm bo‘lgan quduqlarda issiqlik nasosining suv olish qudug‘i stvoliga joylashtirilgan birlamchi o‘zgartirgichining faol konturidan foydalanish quduqning zarur chuqurligini 50-70 m gacha kamaytirish, issiqlik energiyasini olishni kamida 700 Vt gacha (quduqning har 1 pogon metrida) oshirish va yil davomida barqaror ishlashni ta’minlash imkonini beradi (bu usul quduqqa tushiriladigan nasos va quvursiz suv ko‘tarish moslamasi bo‘lgan quduqlarda qo‘llanadi. Moslama haydalayotgan suyuqlik oqimini quduq stvolida harakatlantirib, issiqlik nasosining birlamchi o‘zgartirgichi sovutkich agenti bilan ishlaydigan issiqlik almashinuvi konturini oqim bilan yuvib o‘tadi. Shunday qilib, issiqlik nafaqat atrofdagi tuproq qatlamidan, balki haydalayotgan suyuqlikdan ham olinadi).

Suv havzasidan issiqlik olish

Yaqin atrofdagi suv havzasidan issiqlik manbasi sifatida foydalanilganda, kontur uning tubiga yotqiziladi. Chuqurlik kamida 2 metr bo‘lishi kerak. Issiqlik nasosining energiya o‘zgartirish koeffitsiyenti tuproqdan issiqlik olishdagi koeffitsiyent bilan bir xil. Quvurning har 1 m uzunligiga to‘g‘ri keladigan taxminiy issiqlik quvvati — 30 Vt. Demak, unumdorligi 10 kVt bo‘lgan issiqlik nasosi uchun ko‘l tubiga 300 m uzunlikdagi kontur yotqizish kerak. Quvur suv yuzasiga qalqib chiqmasligi uchun har 1 pogon metriga taxminan 5 kg yuk mahkamlanadi. Sanoat namunalarida: yiliga 70 — 80 kVt*soat/m.

Agar kuchli sovuqlarda isitish uchun tashqi konturdan olinadigan issiqlik yetarli bo‘lmasa, nasosni qo‘shimcha issiqlik generatori bilan birga ishlatish amaliyoti qo‘llanadi (bunga bivalent isitish sxemasi deyiladi). Tashqi havo harorati hisobiy darajadan (bivalentlik haroratidan) pastga tushganda ikkinchi issiqlik generatori, ko‘pincha kichik elektr isitgich.

Afzalliklari va kamchiliklari

Issiqlik nasoslarining eng muhim afzalligi — tejamkorligidir: isitish tizimiga 1 kVt·soat issiqlik energiyasi uzatish uchun qurilma atigi 0,2-0,35 kVt·soat elektr energiyasi sarflaydi. Yirik elektr stansiyalarida issiqlik energiyasini elektr energiyasiga aylantirishning foydali ish koeffitsiyenti 50 % gacha yetgani sababli[manba 1378 kundan beri ko‘rsatilmagan], issiqlik nasoslaridan foydalanilganda yoqilg‘idan foydalanish samaradorligi oshadi — trigeneratsiya. Xonalarni shamollatish tizimlariga qo‘yiladigan talablar soddalashadi, yong‘in xavfsizligi darajasi esa ortadi. Barcha tizimlar yopiq kontur asosida ishlaydi va uskunalar uchun zarur elektr energiyasi xarajatlaridan tashqari deyarli hech qanday ekspluatatsion xarajat talab etmaydi.

Issiqlik nasoslarining yana bir afzalligi — qishda isitish rejimidan yozda konditsionerlash rejimiga o‘tish imkoniyati. Buning uchun radiatorlar o‘rniga tashqi kollektorga quyidagilar ulanadi: fan-koyllar yoki «sovuq shift».

Issiqlik nasosi ishonchli, uning ishini avtomatika boshqaradi. Ishlatish jarayonida tizim maxsus texnik xizmatni talab qilmaydi; ehtimoliy sozlash va boshqa ishlar alohida malaka talab etmaydi hamda yo‘riqnomada tushuntirilgan.

Tizimning yana bir muhim jihati — u har bir iste’molchi uchun alohida loyihalanadi. Bunda past potensialli energiyaning barqaror manbasi maqbul tanlanadi, o‘zgartirish koeffitsiyenti, o‘zini qoplash muddati va boshqa ko‘rsatkichlar hisoblanadi.

Issiqlik nasosi ixcham (uning moduli odatiy sovutkichdan katta emas) va deyarli shovqinsiz ishlaydi.

Garchi lord Kelvin tomonidan 1852-yilda ilgari surilgan g‘oya to‘rt yil o‘tib amalga oshirilgan bo‘lsa-da, issiqlik nasoslari amalda faqat 1930-yillardan keng qo‘llana boshlagan. 2012-yilga kelib Yaponiyada 3,5 milliondan ortiq qurilma ishlatilgan, Shvetsiyada esa taxminan 500 000 ta uy turli issiqlik nasoslari yordamida isitilgan.

Isitish uchun ishlatiladigan geotermal issiqlik nasoslarining kamchiliklariga o‘rnatilgan uskunaning yuqori narxi, tashqi yer osti yoki suv osti issiqlik almashinuvi konturlarini o‘rnatishning murakkabligi va qimmatligi kiradi. Havoli issiqlik nasoslarining kamchiligi tashqi «havo» bug‘latkichida sovutkich agentining qaynash harorati past bo‘lgani sababli issiqlikni o‘zgartirish koeffitsiyentining pastroq bo‘lishidir. Issiqlik nasoslariga xos umumiy kamchilik — isitiladigan suv haroratining nisbatan pastligi: aksariyat hollarda u +50 °C - +60 °C dan oshmaydi. Suvni qanchalik yuqori haroratgacha isitish talab qilinsa, issiqlik nasosining samaradorligi va ishonchliligi shunchalik pasayadi.

Istiqbollari

Issiqlik nasosini o‘rnatish uchun dastlabki xarajatlar talab etiladi: nasos va tizimni montaj qilish qiymati 300—1200 dollarni (zarur isitish quvvatining 1 kVt iga) tashkil etadi. Issiqlik nasoslari o‘zini 4—9 yilda qoplaydi; kapital ta’mirgacha xizmat muddati esa 15—20 yil.

Issiqlik nasosini o‘rnatishning iqtisodiy maqsadga muvofiqligiga boshqa nuqtayi nazar ham mavjud. Masalan, nasos kredit mablag‘lari hisobiga o‘rnatilgan bo‘lsa, undan foydalanish natijasida tejaladigan mablag‘ kreditga xizmat ko‘rsatish xarajatlaridan kam bo‘lishi mumkin. Shuning uchun xususiy sektorda issiqlik nasoslarining ommaviy qo‘llanishini uskunalar narxi gaz isitish tizimini o‘rnatish va gaz tarmog‘iga ulanish xarajatlariga tenglashganda kutish mumkin.

Geotermal manba va issiqlik nasosini yagona issiqlik ta’minoti tizimiga birlashtiradigan yechim yanada istiqbolli hisoblanadi. Bunda geotermal manba tabiiy (yer ostidan geotermal suvlarning chiqishi) yoki sun’iy (sovuq suv chuqur qatlamga haydalib, isitilgan suv yer yuzasiga chiqariladigan quduq) bo‘lishi mumkin.

Issiqlik nasosini amaldagi markazlashtirilgan issiqlik ta’minoti tizimlari bilan birlashtirish ham mumkin. Bunda iste’molchiga nisbatan sovuq suv uzatiladi, issiqlik nasosi esa undagi issiqlikni isitish uchun yetarlicha yuqori haroratli issiqlikka aylantiradi. Issiqlik tashuvchining harorati pastroq bo‘lgani sababli uni iste’molchigacha uzatishdagi yo‘qotishlar (issiqlik tashuvchi va atrof-muhit haroratlari farqiga mutanosib ravishda) ancha kamayadi. Bundan tashqari, markaziy isitish quvurlari ham sekinroq eskiradi, chunki sovuq suvning korroziyaga olib kelish xususiyati issiq suvnikiga qaraganda pastroq.

Issiqlik nasoslarini qo‘llashdagi cheklovlar

Issiqlik nasosining asosiy kamchiligi — samaradorligi issiqlik manbasi bilan iste’molchi orasidagi haroratlar farqiga teskari bog‘liq. Bu «havo — suv» turidagi tizimlardan foydalanishni muayyan darajada cheklaydi. Zamonaviy issiqlik nasoslarining haqiqiy samaradorligi taxminan COP=2.0 (manba harorati −20 °C bo‘lganda) va COP=4.0 (manba harorati +7 °C bo‘lganda) ni tashkil etadi. Natijada tashqi havo harorati past bo‘lgan paytda iste’molchiga zarur haroratni ta’minlash uchun quvvati ehtiyojdan ancha yuqori uskunadan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Bu kapital mablag‘lardan samarasiz foydalanishga sabab bo‘ladi (biroq shu muammo boshqa issiqlik energiyasi manbalariga ham xos). Muammoni bivalent isitish sxemasi orqali hal qilish mumkin: unda asosiy (bazaviy) yuklamani issiqlik nasosi ko‘taradi, eng yuqori yuklamalar esa yordamchi manba (gaz yoki elektr qozon) tomonidan qoplanadi. Issiqlik nasosi qurilmasining maqbul quvvati zarur o‘rnatilgan quvvatning 60…70 % ini tashkil etadi; bu nasosli isitish tizimini sotib olish narxiga ham ta’sir qiladi. Bunday holda issiqlik nasosi butun isitish mavsumi davomida iste’molchining issiqlik energiyasiga ehtiyojining kamida 95 % ini ta’minlaydi. Shu sxema uchun Markaziy Yevropa iqlimida mavsum bo‘yicha o‘rtacha energiya o‘zgartirish koeffitsiyenti taxminan COP=3 ga teng. Bunday tizim uchun birlamchi yoqilg‘idan foydalanish koeffitsiyentini issiqlik elektr stansiyalarining foydali ish koeffitsiyenti 40 % (kondensatsion turdagi issiqlik elektr stansiyalari) dan 55 % (bug‘-gaz elektr stansiyalari) gacha ekanidan kelib chiqib oson aniqlash mumkin. Shunga ko‘ra, ko‘rib chiqilayotgan issiqlik nasosi qurilmasida birlamchi yoqilg‘idan foydalanish koeffitsiyenti 120 %…165 % oralig‘ida bo‘ladi. Bu gaz qozonlarining tegishli ekspluatatsion ko‘rsatkichlaridan yoki markazlashtirilgan isitish tizimlarinikidan 2…3 baravar yuqori (mos ravishda 65 % va 50…60 %). Geotermal issiqlik manbasi yoki yer osti suvlari issiqligidan foydalanadigan tizimlarda bunday kamchilik yo‘q. Kompressorning siqish darajasi oshgani sayin haydash harorati ko‘tariladi va bu kondensatsiya haroratini cheklaydi. Siqish darajasiga qo‘yilgan cheklov va siqish darajasi ortishi bilan kompressor samaradorligining pasayishi past haroratli isitish tizimlaridan («issiq pol», issiq devor, issiq plintus kabi sirtni isitish tizimlari, fan-koyllardan foydalanadigan havoli isitish tizimlari va hokazo) foydalanishni talab qiladi. Bu cheklov faqat yuqori haroratli radiatorli isitish tizimlariga taalluqli. Sovutish kompressorlari rivojlanishi bilan siqish jarayonida bug‘ va suyuq freon (xladon) purkash hisobiga yuqori kondensatsiya haroratlariga erishadigan kompressorlar yaratildi. Bu siqish darajasini oshirish va kompressorning ortiqcha qizib ketishini kamaytirish imkonini beradi. Mavjud vaziyatdan chiqish yo‘li sifatida yuqori bosimli suv halqali kompressordan foydalanish mumkin. Unda atmosfera havosi siqilayotgan paytda issiqlik suv tomonidan darhol yutiladi va ikki tomonlama foyda olinadi: issiq suv hamda gaz-porshenli agregatda (GPA) yoki gaz-turbinali qurilmada (GTQ) elektr energiyasi olishga imkon beradigan siqilgan havo.

Texnik jihatdan issiqlik nasosining past haroratlarda ishlashi bug‘latkich ichidagi va tashqarisidagi haroratlar farqiga bog‘liq. Masalan, tashqarida -30 °C, bug‘latkich ichida esa -40 °C bo‘lsa, sovutkich agenti yutadigan issiqlik energiyasi miqdori kam bo‘ladi. Biroq bug‘latkich harorati -100 °C gacha tushirilsa, issiqlikni yutish samaradorligi sezilarli oshadi. Buning uchun tegishli texnik yechim talab etiladi; sanoat sovutkich agentlarining xususiyatlari tufayli buni har doim ham amalga oshirib bo‘lmaydi yoki u haddan tashqari qimmatga tushadi. Har qanday holatda ham «sovitish» rejimida ishlaydigan odatiy maishiy konditsionerga nisbatan ikki yo‘nalishli issiqlik nasosining konstruksiyasi qimmatroq va yirikroq bo‘ladi. Chunki bunda kattaroq bug‘latkich, yuqori unumli kompressor, drenajni qishda isitish tizimi va boshqalar talab etiladi. Shuningdek, issiqlik nasoslarining materiallari va konstruksiyasiga qo‘yiladigan talablar yuqoriroq: ularning qismlari doimo almashib turadigan rejimlarda (isitish — sovitish) ishlaydi.

Issiqlik nasoslaridan foydalangan holda isitishning asosiy sxemalari

Adabiyotlar

  • Kopp O. A., Semenenko N. M. Geotermal isitish. Issiqlik nasoslari. // «Konsept» ilmiy-uslubiy elektron jurnali, 2017.
  • Luneva S. K., Chistovich A. S., Emirov I. X. Issiqlik nasoslarini qo‘llash masalasi haqida. // «Xizmat ko‘rsatishning texnik-texnologik muammolari» jurnali, 2013.