Oq fosfor — oq rangli modda (aralashmalar tufayli biroz sarg‘ish tusgakirishi mumkin). Tashqi ko‘rinishidan tozalangan mum yoki parafingajuda o‘xshaydi, pichoq bilan oson kesiladi va ozgina kuch taʼsirida shaklini o‘zgartiradi.

Oq fosforning molekulyar kristall panjarasimavjud; uning molekulyar formulasi — P₄, atomlari esa tetraedruchlarida joylashgan. Inert atmosferada tayoqcha (quyma) shaklida tayyorlangan oq fosfor havo bilan aloqa qilmaydigan tarzda, tozalangan suv qatlami ostida yoki maxsus inert muhitda saqlanadi.

Suvda yomon eriydi, biroq organik erituvchilardaoson eriydi. Oq fosforning uglerod disulfidda erish xususiyatidan uni sanoatda aralashmalardan tozalash uchun foydalaniladi. Oq fosfor zichligi uning barcha modifikatsiyalari orasida eng kichik bo‘lib, taxminan 1823 kg/m³ ni tashkil qiladi. Oq fosfor 44,1 °C da eriydi. Bug‘ holatida fosfor molekulalari dissotsiatsiyalanadi.

Oq fosfor kimyoviy jihatdan nihoyatda faol. Masalan, u xona haroratidayoq havodagi kislorod bilan sekin oksidlanib, xira yashil nur chiqaradi. Oksidlanish reaksiyalari tufayli yuzaga keladigan bunday nurlanish xemilyuminessensiya (baʼzan noto‘g‘ri ravishda fosforessensiya) deb ataladi. Oq fosfor kislorod bilan reaksiyaga kirishganda hatto suv ostida ham yonadi.

Oq fosfor nafaqat kimyoviy faol, balki juda zaharli: o‘limga olib keluvchi doza katta yoshli odam uchun 0,05—0,15 gni tashkil etadi. Surunkali zaharlanishda suyaklarni shikastlaydi, masalan, jag‘ suyagi to‘qimalarining o‘lishiga sabab bo‘ladi. Teri bilan aloqa qilganda oson o‘z-o‘zidan alangalanib, og‘ir kuyishlar keltirib chiqaradi.

Yorug‘lik taʼsirida, havosiz muhitda uncha yuqori bo‘lmagan haroratgacha qizdirilganda, shuningdek, ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirida oq fosfor qizil fosforga aylanadi.

Masalan, mishyakning molekulyar kristall panjarasi o‘xshash tuzilgan allotropik turi — sariq mishyak ham bor. Kimyoviy xossalari jihatidan (yuqori kimyoviy faollik va havoda o‘z-o‘zidan alangalanish xususiyati) sariq mishyak oq fosforga o‘xshaydi. Biroq bu allotropik modifikatsiya ancha beqaror bo‘lib, yorug‘lik taʼsirida −80 °C haroratda parchalanadi.^{[267 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]}

Tozalanmagan oq fosfor odatda «sariq fosfor» deb ataladi. Juda zaharli (REK atmosfera havosida 0,0005 mg/m³), yong‘in xavfi yuqori bo‘lgan, och sariqdan to‘q jigarranggacha tusdagi kristall modda. Zichligi 1,83 g/sm³, erish harorati 43,1 °C, qaynash harorati +280 °C. Suvda erimaydi, havoda oson oksidlanadi va o‘z-o‘zidan alangalanadi. Yorqin och sariq alanga bilan yonib, tetrafosfor dekaoksidining mayda zarrachalaridan iborat quyuq oq tutun chiqaradi — P₄O₁₀.

Fosfor suv bilan faqat 500 °C dan yuqori haroratda reaksiyaga kirishgani sababli, uni o‘chirish uchun ko‘p miqdorda suv (yonish o‘chog‘i haroratini pasaytirish va fosforni qattiq holatga o‘tkazish uchun) yoki mis sulfat (mis kuporosi) eritmasi ishlatiladi. Yong‘in o‘chirilgach, fosfor ustiga nam qum sepiladi. O‘z-o‘zidan alangalanishning oldini olish uchun sariq fosfor suv (yoki kalsiy xloridning suvli eritmasi) qatlami ostida saqlanadi va tashiladi.

Qizil fosfor — oddiy fosforning termodinamik jihatdan barqarorroq modifikatsiyasi. U ilk bor 1847-yilda Shvetsiyada avstriyalik kimyogar A. Shretter tomonidan oq fosforni 500 °C haroratda uglerod(II) oksidi (CO) atmosferasida, kavsharlab berkitilgan shisha ampulada qizdirish orqali olingan.

Qizil fosforning formulasi — P_n bo‘lib, u murakkab tuzilishli polimer hisoblanadi. Olinish usuli va maydalanganlik darajasiga qarab, qizil fosforning rangi qirmizi-qizildan binafsharanggacha o‘zgaradi. Quyma holatda esa mis tusli to‘q binafsharang bo‘lib, metallga xos yaltiroqlikka ega. Qizil fosforning kimyoviy faolligi oq fosfornikidan ancha past; eruvchanligi ham nihoyatda kam. Qizil fosfor faqat ayrim eritilgan metallarda (qo‘rg‘oshin va vismut) eriydi. Baʼzan undan yirik kristallar olishda foydalaniladi. Masalan, nemis fizik-kimyogari I. V. Gittorf aynan 1865-yilda birinchi marta shakli mukammal, lekin kichik kristallarni (Gittorf fosfori) olgan. Qizil fosfor havoda harorat 240—250 °C ga yetmaguncha alangalanmaydi (oq shaklga o‘tish sublimatsiya paytidayuz beradi), biroq ishqalanish yoki zarba taʼsirida o‘z-o‘zidan alangalanadi. Unda xemilyuminessensiyahodisasi mutlaqo kuzatilmaydi. Qizil fosfor suvda, benzolda, uglerod disulfidda va boshqa moddalarda erimaydi, fosfor tribromidida esa eriydi. Sublimatsiya haroratida qizil fosfor bug‘ga aylanadi; bug‘ sovitilganda, asosan, oq fosfor hosil bo‘ladi.

Uning zaharliligi oq fosfornikidan minglab marta past, shu bois undan, masalan, gugurt ishlab chiqarishda ancha keng foydalaniladi (gugurt qutisining ishqalanadigan yuzasiga qizil fosforli aralashma surtiladi). Zichlik qizil fosforda ham yuqoriroq bo‘lib, quyma holatda 2400 kg/m³ ga yetadi. Havoda saqlanganda namlik ishtirokida qizil fosfor asta-sekin oksidlanib, gigroskopik oksidhosil qiladi. Oksid suvni yutib, namlanadi va yopishqoq fosfat kislotasini hosil qiladi. Shu sababli qizil fosfor zich yopilgan idishda saqlanadi. Namlanganda fosfat kislotalari qoldiqlarini yo‘qotish uchun suv bilan yuviladi, quritiladi va belgilangan maqsadda ishlatiladi.

Qora fosfor — oddiy fosforning termodinamik jihatdan eng barqaror va kimyoviy jihatdan eng kam faol shakli. Qora fosfor ilk bor 1914-yilda amerikalik fizik P. U. Bridjmen tomonidan oq fosfordan yuqori zichlikdagi qora, yaltiroq kristallar shaklida olingan. Ularning zichligi (2690 kg/m³) ni tashkil etadi. Qora fosforni sintez qilish uchun Bridjmen 2⋅10⁹ Pa (20 ming atmosfera) bosim va taxminan 200 °C haroratdan foydalangan. Tez o‘tish jarayoni taxminan 13 000 atmosfera bosim va 230 °C

haroratda boshlanadi. Qora fosfor — metallga xos yaltiroq, ushlaganda yog‘simon seziladigan, grafitga juda o‘xshash qora modda. U suvda va organik erituvchilarda umuman erimaydi. Uni yoqish uchun sof kislorod atmosferasida haroratni 400 °C ga yetkazib kuchli qizdirish kerak. Qora fosfor elektr tokini o‘tkazadi va yarimo‘tkazgichxossalariga ega. Qora fosforning erish harorati 1000 °C bosim ostida 1,8⋅10⁶ Pa.

Fosfor oson oksidlanadi: kislorod:

${\displaystyle 4\mathrm{P}+5\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{P}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_5}$ (kislorod ortiqcha bo‘lganda),

${\displaystyle 4\mathrm{P}+3\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{P}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$ (sekin oksidlanishda yoki kislorod yetishmaganda).

Fosfor ko‘plab oddiy moddalar — galogenlar, oltingugurtva ayrim metallar bilan reaksiyaga kirishib, oksidlovchi hamda qaytaruvchi xossalarni namoyon etadi:

metallar bilan — oksidlovchibo‘lib, fosfidlar hosil qiladi:

${\displaystyle 2\mathrm{P}+3\mathrm{C}\mathrm{a}⟶\mathrm{C}\mathrm{a}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}{\phantom{A}}_2}$.

Fosfidlar suv va kislotalar taʼsirida parchalanib, fosfin hosil qiladi.

Metallmaslar bilan — qaytaruvchi vazifasini bajaradi:

${\displaystyle 4\mathrm{P}+3\mathrm{S}⟶\mathrm{P}{\phantom{A}}_4\mathrm{S}{\phantom{A}}_3}$,

${\displaystyle 2\mathrm{P}+5\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{P}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_5}$.

Fosfor vodorod bilan deyarli birikmaydi. Lekin suv ayrim fosfidlarni parchalaydi, masalan, quyidagi reaksiya bo‘yicha:

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{a}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}{\phantom{A}}_2+6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶2\mathrm{P}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow +3\mathrm{C}\mathrm{a}(\mathrm{O}\mathrm{H}){\phantom{A}}_2}$

bunda ammiakka o‘xshash fosforli vodorod (fosfin) — ${\displaystyle \mathrm{P}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$.

Fosfor suv bug‘i bilan harorat 500 °C dan yuqori bo‘lganda reaksiyaga kirishadi. Bunda disproporsiyalanish reaksiyasi borib, fosfin va fosfat kislotasi hosil bo‘ladi:

${\displaystyle 8\mathrm{P}+12\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶5\mathrm{P}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow +3\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4}$.

Qizil fosforning suv bilan ortofosfat kislotasi va vodorod hosil qilib reaksiyaga kirishishi 700—900 °C haroratda sodir bo‘ladi. Katalizator sifatida platina, mis, titan va sirkoniy ishlatilishi mumkin :

${\displaystyle 2\mathrm{P}+8\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}\stackrel{700-900{\phantom{A}}^o\mathrm{C},\mathrm{k}\mathrm{a}\mathrm{t}}{\to }2\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+5\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$.

Sovuq, konsentrlangan ishqor eritmalarida ham sekin disproporsiyalanish reaksiyasi borib, fosfin hosil bo‘ladi:

${\displaystyle 4\mathrm{P}+3\mathrm{K}\mathrm{O}\mathrm{H}+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}\stackrel{\mathrm{\tau }}{\to }\mathrm{P}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow +3\mathrm{K}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2}$.

Kuchli oksidlovchilar fosforni fosfat kislotasiga aylantiradi:

${\displaystyle 3\mathrm{P}+5\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶3\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+5\mathrm{N}\mathrm{O}\uparrow }$,

${\displaystyle 2\mathrm{P}+5\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4⟶2\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+5\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2\uparrow +2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

Gugurt yoqilganda fosforning oksidlanish reaksiyasi sodir bo‘ladi. Bunda oksidlovchi sifatida Bertolle tuzi ishtirok etadi:

${\displaystyle 6\mathrm{P}+5\mathrm{K}\mathrm{C}\mathrm{l}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3⟶5\mathrm{K}\mathrm{C}\mathrm{l}+3\mathrm{P}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_5}$

${\displaystyle 2\mathrm{P}+\mathrm{K}\mathrm{C}\mathrm{l}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3⟶\mathrm{K}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{P}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$.

Inson foydalanishni o‘rgangan fosforning birinchi xossasi — uning yonuvchanligidir. Fosfor juda oson yonadi va bu xususiyat uning allotropik turiga bog‘liq.

Kimyoviy jihatdan eng faol, zaharli va yonuvchan modifikatsiya oq («sariq») fosfordir. Shu sababli u ko‘pincha ( yondiruvchi bombalarda va boshqalarda) ishlatiladi.

Qizil fosfor — sanoatda eng ko‘p ishlab chiqariladigan va isteʼmol qilinadigan modifikatsiya. U 1830-yildan buyon gugurtlar, portlovchi moddalar,yondiruvchi aralashmalar, turli xil yoqilg‘ilar,shuningdek, tirnalish va qadalishga qarshi moylash materiallari tayyorlashda, cho‘g‘lanma lampalar ishlab chiqarishda gaz yutuvchi sifatida ishlatiladi.

Fosfor ( fosfatlarshaklida) uchta eng muhim biogen elementdan biri bo‘lib, ATFsintezida qatnashadi. Ikkinchi jahon urushi tugagach, ishlab chiqariladigan fosfat kislotasining katta qismi fosforli o‘g‘itlar — superfosfat, pretsipitat, ammofoska va boshqalarni olishga sarflanadi.

Fosfatlardan keng foydalaniladi:

• kompleks hosil qiluvchi moddalar (suvni yumshatish vositalari) sifatida;
• metall sirtini passivlashtiruvchi vositalar tarkibida, yaʼni metallarni (korroziyadan himoyalash uchun, masalan, «majef»).

Fosfatlarning mustahkam uch o‘lchamli polimer to‘r hosil qilish xususiyati fosfatli va alyumofosfatli bog‘lovchilar tayyorlashda qo‘llanadi.

Qizil fosfor deyarli zaharli emas (zaharliligi tarkibidagi oq fosfor aralashmalari bilan bog‘liq). Qizil fosfor changi o‘pkaga tushsa, uzoq muddatli taʼsir natijasida pnevmoniyaga sabab bo‘ladi.

Oq fosfor juda zaharlibo‘lib, lipidlardaeriydi. Oq fosforning inson uchun o‘limga olib keluvchi dozasi (tana vazniga qarab) — 15—150 mg. Teriga tushganda oq fosfor og‘ir kuyishlarnikeltirib chiqaradi, shuningdek, shikastlangan teri orqali organizmga kirib, kuchli zaharlanishga sabab bo‘lishi mumkin.

Oq fosfordan o‘tkir zaharlanish og‘iz va oshqozonda achishish, bosh og‘rig‘i, holsizlik va qusish bilan namoyon bo‘ladi. 2—3 sutkadan so‘ng sariqlikrivojlanadi. Surunkali zaharlanishda kalsiy almashinuvi buzilishi, yurak-qon tomir va asab tizimlarining shikastlanishi kuzatiladi. Birinchi yordam o‘tkir zaharlanishda — oshqozonni yuvish, surgi dori berish, tozalovchi huqna qilish va glyukoza eritmalarini tomir ichiga yuborishdan iborat. Teri kuyganda shikastlangan joylarga mis kuporosi yoki soda eritmalari bilan ishlov beriladi. REK ishlab chiqarish xonalari havosidagi sariq fosfor bug‘lari uchun — 0,03 mg/m³, atmosfera havosidagi vaqtincha ruxsat etilgan konsentratsiya — 0,0005 mg/m³, ichimlik suvidagi REK — 0,0001 mg/dm³ .

Ayrim fosfor birikmalari (fosfin) nihoyatda zaharli. Ularning yuqori (LD50 15—100 mg/kg) va o‘ta yuqori (<15 mg/kg) zaharliligi tufayli ko‘pchilik fosfororganik birikmalar (FOB) pestitsidlar (insektitsidlar, akaritsidlar, zootsidlar va boshqalar) yoki jangovar zaharlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. Bunday jangovar zaharlovchi moddalarga misol sifatida zarin, zoman, tabun, «Novichok», V-gazlar ham kiradi.

Fosfororganik birikmalar asabni falajlovchi taʼsirga ega. Ularning zaharliligi atsetilxolinesterazafermentini ingibitsiya qilish bilan bog‘liq. Buning oqibatida bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, bosh aylanishi va ko‘z qorachiqlarining torayishi (mioz) kuzatiladi. Nafas olish qiyinlashadi (hansirash), so‘lak oqishi, qon bosimi pasayishi, tirishish, falajlanish va koma yuzaga kelishi mumkin. Natijada qisqa vaqt ichida o‘lim sodir bo‘lishi ehtimoli bor. Samarali antidot — atropin.