Alkimyo (qadimgi yunon. χημεία) — qadimiy tabiat falsafasining bir sohasi. Bu falsafiy ilk ilmiy yo‘nalish tarixan Xitoyda, Hindistonda, o‘rta asrlar islom olamida va Yevropada rivojlangan. Alkimyoning G‘arbdagi yo‘nalishi germetik an’ana doirasida shakllanib, ayniqsa so‘nggi o‘rta asrlarda va Yangi davrda taraqqiy etgan. Yevropada alkimyo haqida dastlabki ma’lumotlar bir qancha soxta mualliflikka nisbat berilgan (psevdoepigrafik) matnlarda uchraydi. Ular Rim hukmronligi davridagi Misrda milodiy dastlabki bir necha asr davomida yozilgan.

Alkimyogarlar ayrim moddalarni takomillashtirish yoki tozalash ustida ishlagan. Ularning umumiy maqsadlari orasida tetrasomata — oddiy metallarni (qo‘rg‘oshinni) qimmatbaho metallarga (oltinga) aylantirish; boqiylik eliksirini yaratish; universal dori (panatseya) — har qanday kasallikni davolay oladigan vositani tayyorlash bor edi. Inson tanasi va ruhining komilligi alkimyoviy magnum opus («buyuk amal») natijasi deb hisoblangan. falsafa toshini yaratish g‘oyasi yuqoridagi barcha maqsadlar bilan turlicha bog‘liq bo‘lgan.

Musulmon va yevropalik alkimyogarlar laboratoriya usullari, nazariyalari va atamalarining asosiy majmuasini ishlab chiqqan. Ularning ayrimlari hozirgacha qo‘llanadi. Ular qadimgi yunon falsafasidagi barcha narsalar to‘rt unsurdan tashkil topgan, degan g‘oyadan voz kechmagan va o‘z ishlarini oddiy odamlardan sir tutishga intilgan. Buning uchun ko‘pincha shifrlardan va sirli ramzlardan foydalangan. Yevropada o‘rta asr islom olimi asarlarining tarjimalari va Arastu falsafasini qayta talqin qilish lotin alkimyosining taraqqiy etgan an’anasini vujudga keltirdi. Bu an’ana ilk Yangi davr fanining (ayniqsa kimyo va tibbiyot).

Hozirgi alkimyo tadqiqotlari va u haqidagi bahslar odatda ikkita asosiy yo‘nalishga bo‘linadi: uning amaliy qo‘llanishlarini o‘rganish hamda ezoterik ruhiy jihatlarini tadqiq etish. Erik J. Xolmyard va Mariya-Luiza fon Frans singari bir qator olimlar esa bu ikki jihatni bir-birini to‘ldiruvchi deb qarash zarurligini aytib, bunday ajratishni tanqid qilgan. Birinchi yo‘nalish bilan tabiiy fanlar tarixchilari shug‘ullanadi. Ular alkimyoni dastlabki kimyo, tibbiyot va sharlatanlik tarixi, shuningdek, falsafiy hamda diniy sharoitlar nuqtayi nazaridan o‘rganadi. Ikkinchi yo‘nalish ezoterika tarixchilari, psixologlar, faylasuflar va spiritualistlarni qiziqtiradi. Alkimyo mavzusi adabiyot va san’atga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.

«Alkimyo» atamasi Yevropa tillariga arab. الكيمياء‎ (’al-khīmiyā’) orqali kirgan. Bu so‘z esa qadimgi yunon tilidan o‘zlashtirilgan (χυμεία — «suyuqlik», χυμός — «sharbat», χέω — «quymoq»).

Alkimyo to‘rt ming yillik davrni va uch qit’ani qamrab oluvchi bir necha falsafiy an’analarni o‘z ichiga oladi. Bu an’analarga xos sirli va ramziy til ularning o‘zaro ta’siri hamda «genetik» aloqalarini kuzatishni qiyinlashtiradi. Dastlabki bosqichlarda bir-biridan ancha mustaqil bo‘lib ko‘ringan kamida uch asosiy yo‘nalishni ajratish mumkin: Xitoy alkimyosi — Xitoy va uning madaniy ta’sir doirasida rivojlangan; hind alkimyosi — Hindiston yarimorolida shakllangan; G‘arb alkimyosi esa O‘rta dengizbo‘yi davlatlari atrofida rivojlangan. Uning markazi ming yillar davomida yunon-rim Misridan islom olamiga, nihoyat, o‘rta asrlar Yevropasiga ko‘chgan. Xitoy alkimyosi daosizm bilan, hind alkimyosi esa dharma ta’limotlariga asoslangan e’tiqodlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. G‘arb alkimyosi esa turli G‘arb dinlari ta’sirida bo‘lsa-da, ko‘p jihatdan mustaqil falsafiy tizim yaratgan. Bu uch tarmoqning kelib chiqishi bir xilmi va ular bir-biriga qanchalik ta’sir ko‘rsatgan, degan savol hanuz ochiq. Amerikalik hindshunos Devid Gordon Uayt^[ingl.] o‘zining «Alkimyoviy tana: o‘rta asr Hindistonidagi siddhlar an’anasi» kitobida Xitoy alkimyosi hind alkimyosiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgani haqidagi nazariyani qo‘llab-quvvatlovchi ko‘plab dalillar keltiradi.

Iskandariya alkimyosi

Alkimyo kechki antik davrda (milodiy II—VI asrlar) Iskandariya madaniy an’anasi doirasida shakllangan bo‘lib, marosimlarga asoslangan germetik san’at shakli hisoblangan. Alkimyo ko‘p jihatdan Arastuning.

to‘rt dastlabki unsur haqidagi ta’limotiga tayanadi. Qadimgi davrdan saqlanib qolgan eng qadimiy alkimyoviy qo‘lyozmalardan biri Stokgolm papirusi (taxminan milodiy III asr) bo‘lib, unda qadimgi Misr va Yunonistonning antik davrdagi aholisining kimyoviy bilimlari haqida ma’lumot berilgan. Bu papirus amaliy bilimlarning Iskandariya (qadimgi Misr) olamidan Vizantiyaga va G‘arbiy Yevropaga.

Iskandariya kimyosining (bu davrda «alkimyo» atamasi hali paydo bo‘lmagan) asosiy tadqiqot obyektlari metallar edi. Iskandariya davrida alkimyoning an’anaviy metall-sayyora ramzlari tizimi shakllangan. Unda o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan yetti metallning har biri muayyan osmon jismiga mos qo‘yilgan:

• kumush — Oy
• simob — Merkuriy
• mis — Venera
• oltin — Quyosh
• temir — Mars
• qalay — Yupiter
• qo‘rg‘oshin — Saturn

Iskandariyada alkimyoning osmondagi homiysi Misr xudosi Tot yoki uning yunoncha muqobili Germes.

O‘sha davr alkimyosining markazi Serapis ibodatxonasi hisoblangan. Uning huzurida taxminan 235-yilda Iskandariya kutubxonasining filiali ochilgan.

Bizgacha nomlari yetib kelgan muhim yunon-misr alkimyogarlari qatorida Bolos Demokritos, Zosim Panopolit, Olimpiodorni tilga olish mumkin. Bolos yozgan «Tabiiy va sirli» (Φυσιϰὰ ϰαὶ μυστιϰά; taxminan miloddan avvalgi 200-yil) kitobi oltin, kumush, qimmatbaho toshlar va qirmizi bo‘yoqqa bag‘ishlangan to‘rt qismdan iborat. Bolos birinchi bo‘lib metallarning transmutatsiyasi, ya’ni bir metallni boshqasiga (avvalo, oddiy metallarni oltinga) aylantirish g‘oyasini ilgari surgan. Bu butun alkimyo davrining asosiy vazifasiga aylangan. Zosim o‘z ensiklopediyasida (III asr) khemeiani oltin va kumush tayyorlash san’ati deb ta’riflagan va «tetrasomata» — sun’iy oltin tayyorlash jarayonining bosqichlarini tasvirlagan. U bu san’at sirlarini oshkor qilmaslik zarurligini alohida ta’kidlagan.

296-yilda Domitsiy Domitsian boshchiligidagi misrliklar Rim imperatori Diokletianga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan. Misrga kelgan Rim imperatori qo‘zg‘olonni bostirib, oltin va kumush tayyorlashni o‘rgatuvchi barcha qadimgi kitoblarni to‘plash va yoqib yuborish haqida farmon chiqargan. Buni Diokletianning misrliklar boyligi va shu bilan birga ularning kibrining manbaini yo‘q qilish istagi bilan izohlashgan.

Biroq Iskandariya davridan moddalar o‘zgarishini falsafiy-mistik jihatdan tushuntirishga uringan ko‘plab germetik matnlar ham saqlangan. Ular orasida mashhur «Zumrad lavha» asari Germes Trismegistga nisbat beriladi.

Arab Sharqida alkimyo

Qadimgi Rim imperiyasi qulaganidan keyin alkimyo tadqiqotlarining markazi Arab Sharqiga ko‘chdi. Arab olimlari qadimgi asarlarning asosiy tadqiqotchilari va saqlovchilariga aylandi.

VIII asr oxirida fors alkimyogari Jobir ibn Hayyon Arastuning moddalarning dastlabki xossalari (issiqlik, sovuqlik, quruqlik, namlik) haqidagi nazariyasini rivojlantirib, unga yana ikkita xossa — yonuvchanlik va «metallik»ni qo‘shdi. Uning fikricha, har bir metallning ichki mohiyati doimo shu olti xossadan ikkitasi orqali namoyon bo‘ladi. Masalan, qo‘rg‘oshin sovuq va quruq, oltin esa issiq va nam. U yonuvchanlikni oltingugurt, «metallik»ni esa «mukammal metall» sanalgan simob bilan bog‘ladi.

Jobir ta’limotiga ko‘ra, yer qa’ridagi quruq bug‘lar quyuqlashib oltingugurtni, nam bug‘lar esa simobni hosil qiladi. Oltingugurt va simob keyinchalik turli nisbatlarda birikib, yetti metallni hosil qiladi: temir, qalay, qo‘rg‘oshin, mis, simob, kumush va oltin. Mukammal metall bo‘lgan oltin faqat mutlaqo toza oltingugurt va simob eng qulay nisbatlarda qo‘shilgandagina hosil bo‘ladi. Shu tariqa u simob-oltingugurt nazariyasining asoslarini yaratdi. Bu tamoyillar metallarning o‘ziga xos barcha fizik xossalarini (bolg‘alanuvchanligi, yonuvchanligi va boshqalar) tushuntirgan hamda transmutatsiya mumkinligini asoslagan.

Jobir ibn Hayyon, shuningdek, falsafa toshini har qanday metalldagi simob va oltingugurt nisbatini o‘zgartirib, uni oltinga aylantira oladigan, ayni paytda barcha kasalliklarni davolab, boqiylik ato etadigan modda sifatida tasavvur qilish g‘oyasini kiritdi. U numerologiya haqidagi ta’limotni ham rivojlantirib, arab harflarini modda nomlari bilan bog‘ladi.

Boshqa bir fors olimi Ar-Roziy IX asr oxirida dastlabki unsurlar haqidagi nazariyani takomillashtirib, metallarga yana bir xossa — «qattiqlik tamoyili»ni qo‘shdi va uni tuz bilan bog‘ladi.

Arab alkimyogarlari tabiiy-ilmiy tadqiqotlar rivojiga katta hissa qo‘shgan. Masalan, ular distillash qurilmasini yaratganlar.

Arab alkimyosining markazi dastlab Bag‘dod, keyinchalik Kordovadagi akademiya bo‘lgan.

Alkimyoning Yevropaga kirib kelishi

VIII asrda Umaviylar tomonidan Pireney yarimoroli bosib olingach, Yevropa fani Arab Sharqining ilmiy yutuqlari bilan boyish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bundan tashqari, qadimgi yunon alkimyoviy qarashlarining Yevropaga kirib kelishiga antik asarlarni o‘rganish ham yordam berdi. Masalan, bu ish bilan shug‘ullangan olimlardan biri dominikan rohibi Albert Buyuk bo‘lib, u «Metallar va minerallar haqida besh kitob», «Kichik alkimyo to‘plami» risolalarini yozgan. Uning shogirdi esa Foma Akvinskiy.

Yunon va arab ilmini nasroniylik ta’limotiga mos deb bilgan Albert Buyuk Arastu falsafasining sxolastik o‘quv kurslariga Sorbonnada (1250-yilda) kiritilishiga ko‘maklashgan.

Birinchi yevropalik alkimyogar fransiskan rohib Rojer Bekon (1214—1294) bo‘lgan. U «Alkimyo ko‘zgusi», «Tabiat va san’at sirlari hamda sehrning ojizligi haqida» risolalarini yozgan va Yevropada tajribaviy kimyoga ham asos solgan. U selitra va ko‘plab boshqa moddalarning xossalarini o‘rgangan, qora porox tayyorlash usulini topgan. Boshqa yevropalik alkimyogarlardan Arnold Villanovalik (1235—1313), Raymund Lulliy (1235—1313), Vasiliy Valentinni (rivoyatlarga ko‘ra, XV asrda yashagan nemis rohibini) tilga olish mumkin.

XIV asrning birinchi yarmidayoq Rim papasi Ioann XXII Italiyada alkimyoni taqiqlagan va shu tariqa alkimyogarlarga qarshi qaratilgan «jodugarlar ovi»ni boshlab bergan.

Uyg‘onish davrida alkimyo

XIV—XVI asrlarda alkimyo maqsadlari amaliy metallurgiya, konchilik va tibbiyot vazifalari bilan tobora chambarchas bog‘lanib bordi.

Bu davrda eng muhim hissa Paratsels tomonidan qo‘shildi. U tibbiyotda kimyoviy moddalar va minerallardan birinchi bo‘lib foydalana boshladi (qarang: yatrokimyo).

Shu bilan birga, oltin olish mumkinligi haqidagi qarashlar bebaho boyliklarni qo‘lga kiritishga intilgan sharlatan va firibgarlarning ko‘payishiga sabab bo‘ldi.

Bundan tashqari, ko‘plab haqiqiy yoki soxta alkimyogarlar hukmdorlar homiyligidan foydalana boshladi. Masalan, ko‘plab qirollar (Genrix VI, Karl VII) oltin olish retseptini kutib, saroyida alkimyogarlarni saqlagan.

Imperator Rudolf II sayyor alkimyogarlarning homiysi bo‘lgan, uning qarorgohi esa o‘sha davr alkimyo fanining markaziga aylangan. Imperatorni Germaniya Germes Trismegisti deb atashgan. Saksoniya kurfyursti Avgust Saksoniyalik Drezdendagi «Oltin saroyi»da shaxsan tajribalar o‘tkazgan. Drezden uzoq vaqt alkimyoga homiylik qilgan hukmdorlarning markazi bo‘lib qolgan. Ayniqsa, Polsha taxti uchun raqobat katta mablag‘ talab qilgan davrda shunday bo‘lgan. Saksoniya saroyidagi alkimyogar Iogann Fridrix Byotger oltin ololmagan, biroq Yevropada birinchi bo‘lib oq chinnidan buyumlar yasagan.

Alkimyoning tanazzuli XVI asrda boshlangan, garchi XVII va XVIII asrlarda ham ayrim olimlar alkimyoviy g‘oyalarga sodiq qolgan bo‘lsa-da.

Barcha madaniyatlarda alkimyogarlarning maqsadi jonli yoki jonsiz jismda sifat o‘zgarishlarini amalga oshirish, uni «qayta tug‘dirish» va «yangi bosqichga» ko‘tarishdan iborat. Oltin olish, dorilar va shifobaxsh aralashmalar, boqiylik tabletkalarini tayyorlash, moddalar hamda kimyoviy reaksiyalarning yashirin (okkult) mohiyatini o‘rganish bilan shug‘ullanadigan yo‘nalish «tashqi alkimyo» deyiladi. Ruhni o‘zgartirish, muayyan mashqlar yordamida mutlaq salomatlikka yoki hatto boqiylikka erishish esa «ichki alkimyo» deb ataladi.

Ichki alkimyoda inson yoki uning moddiy va nomoddiy tarkibiy qismlari (ong, ruh, jon, ayrim energiyalar va hokazolar) muayyan substansiyalar sifatida qaraladi. Ular o‘ziga xos kimyoviy va fizik xossalarga ega deb hisoblanib, ularga kimyoviy o‘zgarishlar tilida ifodalanadigan amallarni qo‘llash mumkin. Asosiy kimyoviy o‘xshatish bilan bir qatorda ko‘pincha boshqa ramziy tizimlar ham rivojlangan. Ayniqsa, Yevropa alkimyosi bu jihatdan juda boy. Masalan, falsafa toshi «qizil sher», «buyuk eliksir», «falsafiy tuxum», «qizil tinktura», «panatseya», «hayot eliksiri» deb ham atalgan.

Barcha alkimyoviy ta’limotlar sirli va maxfiyligi bilan ajralib turadi. Bu ko‘pincha ularning noto‘g‘ri talqin qilinishiga sabab bo‘lgan. Biroq sehrli marosimlar, rasm-rusumlar va afsunlar bir moddani boshqasiga aylantirish (transmutatsiya, tetrasomata) kabi sirli jarayonni amalga oshirishda yordam bera oladigan tabiiy va ilohiy kuchlarga ta’sir o‘tkazish usuli sifatida qaralgan.

Moddalarning o‘zgarishi birlamchi materiya va dastlabki unsurlar mavjudligi bilan izohlangan: G‘arb an’anasida ular to‘rtta (olov, suv, tuproq va havo), Sharq an’anasida esa beshta (olov, suv, tuproq, metall va yog‘och) deb hisoblangan.

Yevropa alkimyosida birlamchi materiya bilan undan hosil bo‘lgan alohida moddiy jismlar o‘rtasida ikkita oraliq «bo‘g‘in» mavjud.

Birinchi bo‘g‘in — erkaklik (oltingugurt) va ayollik (simob) asoslarini ifodalovchi umumiy sifat tamoyillaridir. XV asrda ularga uchinchi asos ham qo‘shildi — «tuz» (harakat).

Ikkinchi bo‘g‘in — dastlabki unsurlarning holatlari, sifatlari va xossalari: tuproq (jismning qattiq holati), olov (nurlanish holati), suv (suyuq holat), havo (gazsimon holat), kvintessensiya (efir holati).

Sifat tamoyillari (asoslar) bilan dastlabki unsurlar holatlarining o‘zaro ta’siri natijasida moddalarning har qanday transmutatsiyasini amalga oshirish mumkin deb qaralgan.

Barcha alkimyoviy an’analarda simob va uning sulfidi — kinovar (HgS) alohida o‘rin tutadi. Ba’zan alkimyoviy tizimlar hatto shu moddalarning nomi bilan ataladi. Masalan, «rasayana» (ma’nolaridan biri «simob aravasi», «simob ta’limoti») — hind alkimyo an’anasining, «dan (sin)» («kinovar san’ati») esa daos alkimyosining nomi. Yevropa alkimyosida «simob» so‘zi alkimyo homiysining nomi bilan bir xil: Merkuriy (xudo va sayyora) hamda uning afsonaviy asoschisi (Germes Trismegist).

Bundan tashqari, oltingugurt, 6 ta an’anaviy metall (qo‘rg‘oshin, temir, mis, qalay, kumush, oltin), mishyak birikmalari (ayniqsa auripigment va realgar), surma, selitra, ishqorlar hamda ayrim boshqa anorganik birikmalar va organik birikmalar ham ishlatiladi. Xitoy, hind va Tibet alkimyosida esa qimmatbaho toshlar va dorivor o‘tlar ham qo‘llanadi.

Barcha alkimyoviy tizimlarda quyidagi g‘oyalar muhim ahamiyatga ega:

• ishlatiladigan modda yoki moddalarni tozalash va konsentratsiyalash — qizdirib kuydirish, qayta eritish, amalgamalash, distillash;
• muqaddas nikoh — erkaklik va ayollik tamoyillarining qo‘shilishi, qarama-qarshiliklarning birlashishi.

Yevropa alkimyosida bu qarash «kimyoviy to‘y», «qirollik nikohi», aka-uka bilan opa-singil, Quyosh va Oy, Germafrodit va Salmakida, turli hayvonlarning erkagi va urg‘ochisining qo‘shilishi va hokazolar tarzida; hind alkimyosida esa Shiva va Shaktining birlashuvi, Xitoy alkimyosida ajdar va yo‘lbarsning qo‘shilishi yoki Cho‘pon va To‘quvchi qiz (Osmon qizi)ning uchrashuvi shaklida ifodalanadi.

Iskandariya, arab va Yevropa alkimyosi uchun yana bir muhim g‘oya — o‘lim (odatda o‘ldirish shaklida) va qayta tirilish.

Alkimyoga «ibtidoiy kimyo» sifatida qarash fanda XIX asr oxirida shakllangan bo‘lib, XX asrda butunlay qayta ko‘rib chiqildi. Shunga qaramay, aynan alkimyo zamonaviy kimyoning rivojlanishiga turtki bergan deb hisoblanadi. Turli alkimyo an’analariga oid tadqiqotlarda insonni o‘zgartirish tizimlari ko‘pincha quyidagicha ataladi: «ichki alkimyo», turli moddalarni olish amaliyotlari esa «tashqi alkimyo».

Haqiqiy alkimyo an’analarida, aftidan, ichki ruhiy amaliyotlar muayyan moddalarni tayyorlash va iste’mol qilish bilan uyg‘unlashadi. Boshqa ezoterik bilimlar singari alkimyo ham bir postulatga asoslanadi: o‘zaro o‘xshashlik (ya’ni mikrokosm va makrokosmning mosligi).

Turli madaniyatlarning alkimyo tizimlari bir-biriga qanchalik izomorf ekanligi va, xususan, ularning yakuniy natijalari qay darajada o‘xshashligi aniq emas. Shuningdek, alkimyo an’analarining kelib chiqishi, ularning yagona manbai bo‘lgan-bo‘lmagani, o‘zaro aloqalari va bir-biridan o‘zlashtirgan jihatlari haqidagi savollar ham ochiq qolmoqda. Ayrim tadqiqotchilar quyidagi guruhlar o‘rtasida bog‘liqlik borligini taxmin qiladi: platonizm, so‘nggi antik davr gnostitsizmi, nasroniylik, neoplatonizm, zardushtiylik, moniylik, tasavvuf, ellinistik, Misr-ellinistik, Vizantiya, arab va Yevropa alkimyosi.

• Alkimyo havolalar katalogida: Curlie (dmoz)