Nitrat kislota nima

Nitrat kislota
Nitrat kislota
Umumiy maʼlumotlar
Anʼanaviy nomlari	nitrat kislota
Kimyoviy formulasi	HNO3
Fizik xossalari
Agregat holati	Suyuqlik
Molyar massa	63,012 g/mol
Zichlik	1,513 g/sm³
Ionlanish energiyasi	11,95 ± 0,01 eV
Issiqlik xossalari
	Harorat
• erish	−41,59 °C
• qaynash	+82,6 °C
• parchalanish	+260 °C
Molyar issiqlik sigʻimi	109,9 J/(mol·K)
	Entalpiya
• hosil boʻlish	−174,1 kJ/mol
• erish	10,47 kJ/mol
• qaynash	39,1 kJ/mol
• eritmada erish	−33,68 kJ/mol
Bugʻ bosimi	56 hPa
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi pKa	−1,64
	Eruvchanlik
• suvda	Eriydi
Optik xossalari
Sindirish koʻrsatkichi	1,397
Tuzilishi
Dipol momenti	2,17 ± 0,02 D
Tasnifi
Roʻyxat. CAS raqami	7697-37-2
PubChem	944
Roʻyxat. EINECS raqami	231-714-2
SMILES	O[N+](=O)[O-]
InChI	InChI=1S/HNO3/c2-1(3)4/h(H,2,3,4) GRYLNZFGIOXLOG-UHFFFAOYSA-N
RTECS	QU5775000
ChEBI	48107
BMT raqami	2031
ChemSpider	919
Xavfsizlik
LD50	430 mg/kg
Zaharlilik	3-sinf (oʻrtacha xavfli)
GHS xavf piktogrammalari
NFPA 704	0 3 2 OX
	Maʼlumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa.
	Vikimedia omboridagi mediafayllar

Nitrat kislota (kimyoviy formula — HNO₃; lot. Acidum nitricum, azoticum) — kuchli kimyoviy noorganik kislota, bunda eng yuqori oksidlanish darajasiga ega element — azot (+5).

Quyidagi standart sharoitlarda nitrat kislota bir asosli kislota hisoblanadi. Sof holda u rangsiz suyuqlik boʻlib, uning oʻtkir, boʻgʻuvchi hidi bor. Qattiq nitrat kislota ikki xil kristall shaklda kristallanadi: monoklin va rombik panjara koʻrinishida.

Nitrat kislota suv bilan har qanday nisbatda aralashadi. Suvli eritmalarda u deyarli toʻliq ionlarga dissotsiatsiyalanadi. Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi; uning konsentratsiyasi 68,4 %, t_qayn. 120 °C normal atmosfera bosimida. Ikkita qattiq gidrat maʼlum: monogidrat (HNO₃·H₂O) va trigidrat (HNO₃·3H₂O). Nitrat kislota kanserogen emas, biroq unga ham kiradigan kuchli noorganik kislotalarning bugʻlari saraton rivojlanishiga sabab boʻlishi mumkin. Nitrat kislota va uning tuzlari — nitratlar kuchli oksidlovchilar.

Tarixiy maʼlumotlar

Suyultirilgan nitrat kislotani selitra, achchiqtosh va mis kuporosi aralashmasini quruq haydash orqali olish usuli, aftidan, birinchi marta Jobir (lotinlashtirilgan tarjimalarda Geber) risolalarida VIII asrda bayon etilgan. Bu usul turli oʻzgartirishlar bilan, eng muhim oʻzgarish sifatida mis kuporosini temir kuporosiga almashtirish orqali, Yevropa va arab alkimyosida oʻsha davrdan XVII asrgacha qoʻllanilgan.

Aynan XVII asrda Glauber uchuvchan kislotalarni ularning tuzlariga konsentrlangan sulfat kislota taʼsir ettirib olish usulini, jumladan, nitrat kislotani kaliy selitrasidan olishni taklif qilgan. Bu usul konsentrlangan nitrat kislotani kimyo amaliyotiga kiritish va uning xossalarini oʻrganish imkonini bergan. Glauber usuli XX asr boshlarigacha qoʻllanilgan. Uning yagona muhim oʻzgarishi kaliy selitrasini nisbatan arzonroq natriy (Chili) selitrasiga almashtirilganidir.

Aynan M. V. Lomonosov davrida va XX asr oʻrtalarigacha nitrat kislota kundalik tilda «kuchli aroq» deb atalgan.

Fizik va fizik-kimyoviy xossalari

Nitrat kislotadagi azotning oksidlanish darajasi +5. Nitrat kislota — havoda tutun hosil qiladigan rangsiz suyuqlik. Uning erish harorati −41,59 °C, qaynash harorati +82,6 °C (normal atmosfera bosimida) boʻlib, qaynashda qisman parchalanadi. Nitrat kislota suv bilan istalgan nisbatda aralashadi. HNO₃ ning massaviy ulushi 0,95—0,98 boʻlgan suvli eritmalar «tutovchi nitrat kislota», massaviy ulushi 0,6—0,7 boʻlganlari esa konsentrlangan nitrat kislota deb ataladi.

Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi (massaviy ulushi 68,4 %, d₂₀ = 1,41 g/sm³, T_qayn. = 120,7 °C)

Suvli eritmalardan kristallanish jarayonida nitrat kislota kristallogidratlar:

hosil qiladi: monogidrat HNO₃·H₂O, T_er. = −37,62 °C;
trigidrat HNO₃·3H₂O, T_er. = −18,47 °C.

Qattiq nitrat kislota ikki xil kristall modifikatsiya hosil qiladi:

monoklin singoniya, fazoviy guruh P 2₁/a, elementar katak parametrlari a = 1,623 nm, b = 0,857 nm, c = 0,631 nm, β = 90°, Z = 16;
rombik

Monogidrat rombik singoniya, kristallarini hosil qiladi; fazoviy guruh P na2, elementar katak parametrlari a = 0,631 nm, b = 0,869 nm, c = 0,544 nm, Z = 4.

Nitrat kislotaning suvli eritmalari zichligining konsentratsiyaga bogʻliqligi quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:

d (c) = 0,9952 + 0,564 c + 0,3005 c^{2} - 0,359 c^{3},

bu yerda d — zichlik, g/sm³, c — kislotaning massaviy ulushi. Ushbu formula konsentratsiya 97 % dan oshganda zichlikning oʻzgarishini yaxshi ifodalamaydi.

Kimyoviy xossalari

1. Yuqori konsentratsiyali HNO₃ yorugʻlik taʼsiridagi parchalanish tufayli qoʻngʻir rangga kiradi (fotoliz), bunda u quyidagilarga parchalanadi: suv, azot(IV) oksidi va kislorod:

4 H N O_{3} \overset{h v}{\to} 4 N O_{2} ↑ + 2 H_{2} O + O_{2}

2. Qizdirilganda nitrat kislota ham xuddi shu reaksiya boʻyicha qisman parchalanadi. Biroq sulfat va nitrat kislotalar aralashmasini atmosfera bosimida oddiy distillash orqali kislotani deyarli 100 % konsentratsiyagacha (somonrang, deyarli aralashmalarsiz) yetkazish mumkin. Mutlaqo sof holda u rangsiz, shaffof suyuqlikdir. Nitrat kislota pasaytirilgan bosimda parchalanmasdan haydaladi (atmosfera bosimi uchun keltirilgan qaynash harorati ekstrapolyatsiya yoʻli bilan aniqlangan).

3. Oltin, platina, iridiy, rodiy va tantal nitrat kislotaning barcha konsentratsiyalarida unga nisbatan inertdir. Boshqa metallar esa u bilan reaksiyaga kirishadi va reaksiya borishi kislota konsentratsiyasiga bogʻliq. Masalan, sovuq konsentrlangan nitrat kislota alyuminiy, xrom, temir, qoʻrgʻoshin, berilliy, nikel va boshqa metallar bilan reaksiyaga kirishmaydi (qarang: passivlanish). Qizdirilganda yoki suv qoʻshilganda reaksiya sodir boʻladi (quyiga qarang).

4. HNO₃ kuchli bir asosli kislota sifatida suvni protonlaydi:

H N O_{3} + H_{2} O ⟶ H_{3} O^{+} + N O_{3}^{-}

Shuningdek, quyidagilar bilan reaksiyaga kirishadi:

a) asosli va amfoter oksidlar:

C u O + 2 H N O_{3} ⟶ C u (N O_{3})_{2} + H_{2} O

Z n O + 2 H N O_{3} ⟶ Z n (N O_{3})_{2} + H_{2} O

b) asoslar:

K O H + H N O_{3} ⟶ K N O_{3} + H_{2} O

N H_{3} + H N O_{3} ⟶ N H_{4} N O_{3}

d) kuchsiz kislotalarni ularning tuzlaridan siqib chiqaradi:

C a C O_{3} + 2 H N O_{3} ⟶ C a (N O_{3})_{2} + H_{2} C O_{3}

H_{2} C O_{3} \overset{- ⇀}{↽} H_{2} O + C O_{2} ↑

N a N O_{2} + H N O_{3} ⟶ N a N O_{3} + H N O_{2}

2 H N O_{2} ⟶ N_{2} O_{3} + H_{2} O

N_{2} O_{3} \overset{- ⇀}{↽} N O_{2} + N O

5. Nitrat kislota har qanday konsentratsiyada oksidlovchi kislota xossalarini namoyon qiladi. Bunda azotning oksidlanish darajasi +5 dan −3 gacha turli qiymatlarga pasayadi. Qaytarilish darajasi, avvalo, qaytaruvchining tabiatiga va nitrat kislota konsentratsiyasiga bogʻliq. Oksidlovchi kislota sifatida HNO₃ quyidagilar bilan reaksiyaga kirishadi:

a) metallarning elektrokimyoviy faollik qatorida vodoroddan oʻngda joylashgan metallar bilan:

Konsentrlangan HNO₃ (60%):

C u + 4 H N O_{3} ⟶ C u (N O_{3})_{2} + 2 N O_{2} ↑ + 2 H_{2} O

Suyultirilgan HNO₃ (30%):

3 C u + 8 H N O_{3} ⟶ 3 C u (N O_{3})_{2} + 2 N O ↑ + 4 H_{2} O

b) elektrokimyoviy faollik qatorida vodoroddan chapda joylashgan metallar bilan:

Z n + 4 H N O_{3} (60 %) ⟶ Z n (N O_{3})_{2} + 2 N O_{2} ↑ + 2 H_{2} O

3 Z n + 8 H N O_{3} (30 %) ⟶ 3 Z n (N O_{3})_{2} + 2 N O ↑ + 4 H_{2} O

4 Z n + 10 H N O_{3} (20 %) ⟶ 4 Z n (N O_{3})_{2} + N_{2} O ↑ + 5 H_{2} O

5 Z n + 12 H N O_{3} (10 %) ⟶ 5 Z n (N O_{3})_{2} + N_{2} ↑ + 6 H_{2} O

4 Z n + 10 H N O_{3} (3 %) ⟶ 4 Z n (N O_{3})_{2} + N H_{4} N O_{3} + 3 H_{2} O

Yuqorida keltirilgan barcha tenglamalar reaksiyaning faqat ustun yoʻnalishini ifodalaydi. Bu esa berilgan sharoitda ushbu reaksiya mahsulotlari boshqa parallel reaksiyalar mahsulotlariga qaraganda koʻproq hosil boʻlishini anglatadi. Masalan, rux nitrat kislota bilan reaksiyaga kirishganda (eritmadagi nitrat kislotaning massaviy ulushi 0,3), mahsulotlar tarkibida eng koʻp NO boʻladi, ammo kamroq miqdorda NO₂, N₂O, N₂ va NH₄NO₃ ham hosil boʻladi. Reaksiya mexanizmi ham ancha murakkab. Amalda eritmada nitrat ioni va vodorodning qaytarilishi bilan bogʻliq koʻplab jarayonlar boradi. Boshqa kislotalar bilan reaksiyalardagi kabi atomar vodorod ham ajraladi va u nitrat kislotaning qaytarilishiga qisman sabab boʻladi. Masalan:

Z n + 2 H N O_{3} ⟶ Z n (N O_{3})_{2} + 2 H^{0}

2 H N O_{3} + 8 H^{0} ⟶ N_{2} O ↑ + 5 H_{2} O

Reaksiyalarni qoʻshib, tenglashtirsak, yuqorida keltirilgan tenglamani olamiz:

4 Z n + 10 H N O_{3} ⟶ 4 Z n (N O_{3})_{2} + N_{2} O + 5 H_{2} O

Bunday qaytarilish jarayonlarini nitrat kislota tarkibidagi azot qaytarilishi mumkin boʻlgan barcha oksidlanish darajalari uchun ifodalash mumkin:

H N O_{3} + H^{0} ⟶ N O_{2} + H_{2} O

2 H N O_{3} + 4 H^{0} ⟶ N_{2} O_{3} + 3 H_{2} O

H N O_{3} + 3 H^{0} ⟶ N O + 2 H_{2} O

2 H N O_{3} + 8 H^{0} ⟶ N_{2} O + 5 H_{2} O

2 H N O_{3} + 10 H^{0} ⟶ N_{2} + 6 H_{2} O

H N O_{3} + 8 H^{0} ⟶ N H_{3} + 3 H_{2} O

Bundan tashqari, ayrim hollarda suyultirilgan nitrat kislota bilan reaksiyada vodorod ajraladi. Biroq u bilan bir vaqtda kechadigan parallel reaksiyalarda azot ham qaytariladi. Masalan, kislota konsentratsiyasi taxminan 5 % boʻlganda uning magniy bilan reaksiyasida shunday holat kuzatilishi mumkin:

M g + 2 H N O_{3} ⟶ M g (N O_{3})_{2} + 2 H^{0} ⟶ M g (N O_{3})_{2} + H_{2} ↑

6. Nitrat kislota metallar bilan reaksiyaga kirishganda yagona umumiy qonuniyat kuzatiladi: kislota qanchalik suyultirilgan va metall qanchalik faol boʻlsa, azot shunchalik chuqur qaytariladi:

kislota konsentratsiyasining ortishi

\Leftarrow 𝖭 𝖮_{𝟤}, 𝖭 𝖮, 𝖭_{𝟤} 𝖮, 𝖭_{𝟤}, 𝖭 𝖧_{𝟦} 𝖭 𝖮_{𝟥} \Rightarrow

metall faolligining ortishi

7. Nitrat kislota, hatto konsentrlangan holda ham, oltin va platina bilan reaksiyaga kirishmaydi. Sovuq konsentrlangan nitrat kislota temir, alyuminiy va xromni passivlaydi. Temir suyultirilgan nitrat kislota bilan reaksiyaga kirishadi. Bunda kislota konsentratsiyasiga qarab nafaqat azotning qaytarilish mahsulotlari, balki temirning oksidlanish mahsulotlari ham turlicha boʻladi:

F e + 4 H N O_{3} (25 %) ⟶ F e (N O_{3})_{3} + N O ↑ + 2 H_{2} O

4 F e + 10 H N O_{3} (2 %) ⟶ 4 F e (N O_{3})_{2} + N H_{4} N O_{3} + 3 H_{2} O

8. Nitrat kislota metallmaslarni oksidlaydi. Bunda azotning asosiy qaytarilish mahsulotlari — NO yoki NO₂:

S + 6 H N O_{3} (60 %) ⟶ H_{2} S O_{4} + 6 N O_{2} ↑ + 2 H_{2} O

S + 2 H N O_{3} (40 %) ⟶ H_{2} S O_{4} + 2 N O ↑

P + 5 H N O_{3} (60 %) ⟶ H_{3} P O_{4} + 5 N O_{2} ↑ + H_{2} O

3 P + 5 H N O_{3} (30 %) + 2 H_{2} O ⟶ 3 H_{3} P O_{4} + 5 N O ↑

I_{2} + 10 H N O_{3} (70 %) \overset{t}{\to} 2 H I O_{3} + 10 N O_{2} ↑ + 4 H_{2} O

va murakkab moddalarni ham oksidlaydi, masalan:

F e S + 4 H N O_{3} (30 %) ⟶ F e (N O_{3})_{3} + S + N O ↑ + 2 H_{2} O

H I + 6 H N O_{3} (60 %) \overset{t}{\to} H I O_{3} + 6 N O_{2} ↑ + 3 H_{2} O

S O_{2} + 2 H N O_{3} (60 %) \overset{t}{\to} H_{2} S O_{4} + 2 N O_{2} ↑

Koʻpincha bunday reaksiyalarni boshlash uchun dastlab qizdirish talab etiladi.

9. Ayrim organik birikmalar (masalan, aminlar, skipidar) konsentrlangan nitrat kislota bilan tegishganda oʻz-oʻzidan alangalanadi.

10. Uch hajm konsentrlangan xlorid kislota va bir hajm konsentrlangan nitrat kislota aralashmasi «zar suvi» deb ataladi. Xona haroratida reaksiyada muvozanat oʻrnatiladi. Qizdirilganda u oʻng tomonga siljiydi. Zar suvi koʻplab metallarni, jumladan, oltinni va platinani ham eritadi. Uning kuchli oksidlash xossalari hosil boʻladigan atomar xlor va nitrozil xlorid bilan bogʻliq. Nitrozil xlorid ham parchalanib, xlor ajratadi:

3 H C l + H N O_{3} ⟶ C l_{2} ↑ + N O C l ↑ + 2 H_{2} O

2 N O C l ⟶ 2 N O ↑ + C l_{2} ↑

Jami:

6 H C l + 2 H N O_{3} ⟶ 3 C l_{2} ↑ + 2 N O ↑ + 4 H_{2} O

Xuddi shu reaksiya bromovodorod kislota bilan ham kechadi:

6 H B r + 2 H N O_{3} ⟶ 3 B r_{2} + 2 N O ↑ + 4 H_{2} O

Amalda bu reaksiyalarda qizgʻish-qoʻngʻir rangli azot(IV) oksidi NO₂ ajralishi yaqqol koʻrinadi. Shu bois reaksiya mahsulotlari orasida NO oʻrniga koʻpincha u yoziladi.

11. Konsentrlangan nitrat va xlorid kislotalarning asl metallar:

A u + H N O_{3} + 4 H C l ⟶ H [A u C l_{4}] + N O ↑ + 2 H_{2} O

3 P t + 4 H N O_{3} + 18 H C l ⟶ 3 H_{2} [P t C l_{6}] + 4 N O ↑ + 8 H_{2} O

12. Nitrat kislota suvda eriganda qisman va qaytar reaksiya orqali erkin holda mavjud boʻlmaydigan ortonitrat kislotani hosil qiladi:

H N O_{3} + H_{2} O \overset{- ⇀}{↽ -} H_{3} N O_{4}

Nitrat va sulfat kislotalar aralashmasi «melanj» deb ataladi.

Nitrat kislota nitrobirikmalar olishda keng qoʻllanadi.

13. Konsentrlangan nitrat kislotada oʻz-oʻzidan ionlanish sodir boʻladi:

2 H N O_{3} ⟶ NO2^{+} + NO3^{-} + H_{2} O

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining aksariyatida nitroniy ioni qoʻngʻir gazgacha qaytariladi.

14. Ftorid va nitrat kislotalar aralashmasi (imperator suvi) sof nitrat kislotada va zar suvida erimaydigan ayrim metallarni eritishi mumkin. Masalan, volframni:

2 W + 4 H N O_{3} + 10 H F ⟶ W F_{6} + W O F_{4} + 4 N O ↑ + 7 H_{2} O

15. Oqsillarni aniqlash uchun sifat reaksiyasi — ksantoprotein reaksiyasi — oʻtkazishda qoʻllanadi. Bunda tekshirilayotgan namunaga nitrat kislota taʼsir ettiriladi va u sariq rangga kiradi. Namunani ishqoriylashtirish esa toʻq sariq rang hosil qiladi.

16. Suyultirilgan suvli nitrat kislota (HNO₃) yodidlar (masalan, kaliy yodid) bilan aralashtirilganda erkin yod ajratmaydi. Aksincha, nitrit kislota HNO₂ yodidlar bilan hatto juda suyultirilgan sharoitda ham reaksiyaga kirishadi. Bu xossa nitrit kislotani amaliyotda, jumladan, diazotlash reaksiyalarida aniqlashda muvaffaqiyatli qoʻllanadi (reagent ortiqcha boʻlganda yod-kraxmalli indikator qogʻoz koʻkaradi). Biroq konsentrlangan nitrat kislota I^- ni osonlik bilan I₂⁰, , ⁺³ va I⁺⁵.

Nitratlar

Nitrat kislota kuchli kislotadir. Uning tuzlari — nitratlar — HNO₃ ning metallarga va ayrim metallmas birikmalarga, oksidlarga, gidroksidlarga yoki karbonatlarga taʼsiri orqali olinadi. Barcha nitratlar suvda yaxshi eriydi. Nitrat ioni suvda gidrolizlanmaydi.

1. Nitrat kislota tuzlari qizdirilganda qaytmas tarzda parchalanadi. Parchalanish mahsulotlarining tarkibi kationga bogʻliq:

a) faollik qatorida magniydan chapda joylashgan metallarning nitratlari ( litiy):

2 K N O_{3} \overset{450^{o} C}{\to} 2 K N O_{2} + O_{2} ↑

b) faollik qatorida magniy va mis orasida joylashgan metallar nitratlari (shuningdek, litiy):

4 A l (N O_{3})_{3} \overset{180^{o} C}{\to} 2 A l_{2} O_{3} + 12 N O_{2} ↑ + 3 O_{2} ↑

d) faollik qatorida simobdan oʻngda joylashgan metallarning nitratlari:

2 A g N O_{3} \overset{400^{o} C}{\to} 2 A g + 2 N O_{2} ↑ + O_{2} ↑

e) ammoniy nitrati:

N H_{4} N O_{3} \overset{240^{o} C}{\to} N_{2} O ↑ + 2 H_{2} O ↑

2. Nitratlar suvli eritmalarda deyarli oksidlovchi xossalarni namoyon qilmaydi. Biroq qattiq holatda yuqori haroratda kuchli oksidlovchi hisoblanadi. Masalan, qattiq moddalar birga suyuqlantirilganda:

F e + 3 K N O_{3} + 2 K O H \overset{420^{o} C}{\to} K_{2} F e O_{4} + 3 K N O_{2} + H_{2} O

3. Rux va alyuminiy ishqoriy eritmada nitratlarni NH₃:

3 K N O_{3} + 8 A l + 5 K O H + 18 H_{2} O ⟶ 3 N H_{3} ↑ + 8 K [A l (O H)_{4}]

Nitrat kislota tuzlari — nitratlar — oʻgʻitlar sifatida keng qoʻllanadi. Deyarli barcha nitratlar suvda yaxshi erigani uchun tabiatda mineral holida juda kam uchraydi. Istisnolar — Chili (natriy) selitrasi va Hindiston selitrasi (kaliy nitrati). Nitratlarning koʻpchiligi sunʼiy ravishda olinadi.

4. Nitrat kislota bilan reaksiyaga kirishmaydigan moddalar: shisha, ftoroplast-4.

5. Metall nitratlari metall oksidlari bilan qizdirib biriktirilganda ortonitrat kislotaning tuzlari — ortonitratlar hosil boʻladi:

N a_{2} O + N a N O_{3} \overset{310 - 320^{o} C}{\to} N a_{3} N O_{4}

Sanoatda ishlab chiqarish va qoʻllanilishi

Nitrat kislota kimyo sanoatida eng katta miqdorda ishlab chiqariladigan mahsulotlardan biridir.

Nitrat kislota ishlab chiqarish

Zamonaviy ishlab chiqarish usulida ammiakni katalitik oksidlash amalga oshiriladi: sintetik ammiak platina-rodiyli katalizatorlar yordamida ( Ostvald jarayoni) bir qator gazlar — oksidlar (azot oksidlari) aralashmasini (nitroz gazlarini) hosil qiladi. Keyin ular suvga yuttiriladi:

4 N H_{3} + 5 O_{2} \overset{P t / R h}{\to} 4 N O ↑ + 6 H_{2} O

2 N O + O_{2} ⟶ 2 N O_{2} ↑

4 N O_{2} + O_{2} + 2 H_{2} O ⟶ 4 H N O_{3}

Har uchala reaksiya ham ekzotermik, birinchisi qaytmas, qolganlari esa qaytar. Bu usul bilan olingan nitrat kislotaning konsentratsiyasi texnologik jarayonning tashkil etilishiga qarab 45 dan 58 % gacha oʻzgaradi. Konsentrlangan nitrat kislota olish uchun muvozanatni uchinchi reaksiyada bosimni 50 atmosferagacha oshirish orqali siljitish yoki suyultirilgan nitrat kislotaga sulfat kislota qoʻshib, qizdirish mumkin. Bunda nitrat kislota suv va sulfat kislotadan farqli ravishda bugʻlanadi.

Rossiyada ushbu usul boʻyicha nitrat kislotani yirik miqyosda (yiliga 10000 tonna) ishlab chiqarish 1917-yilda Yuzovkada boshlangan; xomashyo sifatida koks gazidan olingan ammiak ishlatilgan; bunda I. I. Andreyev usulidan foydalanilgan.^{[manba 2066 kundan beri koʻrsatilmagan]}

Nitrat kislotani alkimyogarlar ilk bor kaliy selitrasi va temir kuporosi aralashmasini qizdirib olishgan:

4 K N O_{3} + 2 F e S O_{4} \cdot 7 H_{2} O \overset{_{}^{}_{}^{o} t}{\to} F e_{2} O_{3} + 2 K_{2} S O_{4} + 2 H N O_{3} ↑ + 2 N O_{2} ↑ + 6 H_{2} O

Yuqori konsentratsiyali tutovchi nitrat kislotani ammiakka konsentrlangan perxlorat kislota taʼsir ettirish orqali olish mumkin:

N H_{3} + H C l O_{4} ⟶ H C l + H N O_{3} + H_{2} O

Sof nitrat kislotani ilk bor Iogann Rudolf Glauber selitraga konsentrlangan sulfat kislota taʼsir ettirib olgan:

K N O_{3} + H_{2} S O_{4} \overset{_{}^{}_{}^{o} t}{\to} K H S O_{4} + H N O_{3} ↑

Keyingi distillash orqali deyarli suvsiz «tutovchi nitrat kislota»ni olish mumkin.

Qoʻllanilishi

Oziq-ovqat sanoatida — suyultirilgan holda — uskunalarni (quvurlar, nasoslar, issiqlik almashgichlar, sigʻimlar va boshqalar) qismlarga ajratmasdan yuvish;
Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish;
Harbiy sanoat (tutovchi kislota — portlovchi moddalar ishlab chiqarishda, oksidlovchi sifatida raketa yoqilgʻisida, suyultirilgan kislota esa turli moddalar, shu jumladan zaharlovchi moddalar);
Plyonkali fotografiya (nihoyatda kam) — suyultirilgan holda ayrim rang beruvchi eritmalarni kislotalash;
Dastgohli grafika — bosma shakllarni kimyoviy oʻyish uchun (ofort plastinalari, sinkografiya bosma shakllari va magniy klishelari);
Ishlab chiqarish: boʻyoqlar va dori vositalari (nitroglitserin);
Asosiy organik sintez (nitroalkanlar, anilin, nitrosellyuloza, trotil)

Bundan tashqari, zargarlikda nitrat kislota qotishmadagi oltin miqdorini tez aniqlash uchun ishlatiladi. U 583-probagacha boʻlgan oltin qotishmalari bilan reaksiyaga kirishadi, bu esa oltin tarkibini aniqlash imkonini beradi. Kislotaning turli konsentratsiyalarini tanlash orqali probani yanada aniqroq baholash mumkin. Nitrat kislotaning xossalaridan zargarlik buyumlarining tashqi qatlamini tozalashda ham foydalaniladi. Masalan, maʼlum probadagi (deylik, 585) oltin taqinchoq konsentrlangan nitrat kislotada qaynatilganda, kislota tashqi qatlamdagi oltindan boshqa metallarni (mis, nikel, kumush va boshqalarni) eritadi. Natijada yuzada nisbatan toza oltin qotishmasi qatlami qoladi (oltin miqdori 90 % dan oshishi mumkin).

Organizmga taʼsiri

Nitrat kislota zaharli. Organizmga taʼsir darajasi boʻyicha u 3- xavflilik sinfiga kiradi kiradi. Kislota bugʻlari nafas yoʻllarini taʼsirlantiradi, teriga tekkanda esa kuchli kimyoviy kuyishlarni keltirib chiqaradi. Konsentrlangan kislota qisqa muddat taʼsir qilganda (yoki nisbatan suyultirilgan kislota uzoqroq vaqt taʼsir qilganda) ham ksantoprotein reaksiyasi tufayli terida oʻziga xos sariq rang paydo boʻladi. Bunday kuygan joylarga hatto kuchsiz ishqoriy eritmalar (masalan, natriy gidrokarbonat eritmasi) taʼsir ettirilganda ham ular toʻq sariq rangga oʻtadi.

Nitrat kislota teriga tegsa, umumiy tavsiyalarga rioya qilish kerak: tekkan joyni koʻp miqdordagi toza suv bilan yuvish, soʻng soda eritmasi bilan yuvish. Kislota koʻzga tushsa, koʻzni zudlik bilan moʻl miqdordagi oqar suvda chayish va tibbiy yordamga murojaat qilish zarur.

Ishchi hudud havosida nitrat kislotaning NO₂ boʻyicha ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 2 mg/m³.

Konsentrlangan nitrat kislotaning NFPA 704 boʻyicha bahosi:

Sogʻliq uchun xavf: 3
Yonuvchanlik: 0
Beqarorlik: 2
Maxsus belgi: COR, OX

Yunikod

Yunikodda nitrat kislotaning ( lot. Aqua fortis).

Kodlash Unicode va HTML
Grafema	Unicode		HTML
Grafema	Kod	Nomi	Oʻn oltilik	Oʻnlik	Mnemonika
🜅	U+1F705	ALCHEMICAL SYMBOL FOR AQUAFORTIS	`🜅`	`🜅`	—

Adabiyotlar

Xodakov Yu. V., Epshteyn D. A., Gloriozov P. A. Noorganik kimyo. 9-sinf uchun darslik. — 7-nashr. — Moskva: Prosveshcheniye, 1976. — 2 350 000 nusxa.
Yosh kimyogarning ensiklopedik lugʻati, tuzuvchilar V. A. Kritsman, V. V. Stanso. — 2-nashr, Moskva, 1990.
Axmetov N. S. Umumiy va noorganik kimyo. Moskva: Visshaya shkola, 2001.
Kimyo ensiklopediyasi / Tahrir hayʼati: I. L. Knunyants va boshqalar. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1988. — J. 1 (Abl–Dar). — 623 bet.

Havolalar

Nitrat kislota // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Nitric Acid 65—67% (ingl.). fishersci.com. Fisher Scientific. Murojaat qilingan sana: 13-aprel 2018-yil. Asl nusxadan arxivlangan 14-aprel 2018-yil.