| Parafiletik guruhdagi hayvonlar | |
|---|---|
 1-qator (qirilib ketgan sinflar): sariq okunlar (shu’laqanotli baliqlar), Latimeria chalumnae (panjaqanotli baliqlar) | |
| Nomi | |
| Baliqlar | |
| Nomning maqomi | |
| Eskirgan taksonomik atama | |
| Ilmiy nomi | |
| Pisces Linnaeus, 1758 | |
| Yuqori takson | |
| Infratip Jag‘og‘izlilar (Gnathostomata) | |
| Vakillari | |
| Kladistik jihatdan ichiga kiradigan, ammo an’anaviy ravishda chiqarib tashlanadigan taksonlar | |
|
To‘rt oyoqlilar (Tetrapoda s. l.)
|
|
 Vikimedia omboridagi mediafayllar |
Baliqlar (lot. Pisces) — suvda yashovchi jag‘og‘izli umurtqali hayvonlarningkeng guruhi bo‘lib, ilgari yuqori sinf sifatida, undan ham avval esa sinfsifatida tasniflangan. Baliqlar jabralar orqali nafas olishi bilan tavsiflanadi. Bu xususiyat embriondan keyingi rivojlanishning barcha bosqichida saqlanadi. Kladistikaga ko‘ra, to‘rt oyoqlilar ixtisoslashgan panjaqanotli baliqlarhisoblanadi. Biroq an’anaga ko‘ra «baliqlar» tushunchasi parafiletik guruhnibildiradi va to‘rt oyoqlilarni o‘z ichiga olmaydi. Shu sababli zamonaviy sistematikada baliqlar alohida takson sifatida ajratilmaydi.
Baliqlar sho‘r va chuchuk suvlarda — okeanning chuqur botiqlaridan tortib tog‘ soylarigacha yashaydi. Ular ko‘plab suv ekotizimlarida oziq zanjirlariningmuhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Baliqlarning ko‘plab turlaridan insonlar oziq-ovqat sifatida foydalanadi, shu bois ular katta sanoat ahamiyatiga ega.
Hozirgi baliqlarning o‘lchamlari 7,9 mm (Paedocypris progenetica) dan 20 m (kit akulasi).
Dunyoda 35 768 tur baliq ma’lum (2020-yil holatiga ko‘ra). Biroq yangi turlar muntazam tavsiflanmoqda: har yili fan uchun yangi bo‘lgan 300—500 ga yaqin tur aniqlanadi. Rossiyada taxminan 3000 tur yashaydi, jumladan, chuchuk suvlarda 280 dan ortiq tur uchraydi.
Baliqlarni o‘rganadigan zoologiya bo‘limi — ixtiologiya deb ataladi.
Nomlanishi
«Baliq» ma’nosidagi «ryba» so‘zi (qadimgi rus. ryba) etimologiyasi noaniq bo‘lgan umumslavyancha *ryba so‘zidan kelib chiqqan. Uning kelib chiqishiquyidagilar bilan qiyoslanadi: qadimgi yuqori nem. rûppa, rûpa «kapalak qurti», shuningdek, «nalim balig‘i», o‘rta yuqori nem. ruppe, rûpe «nalim balig‘i». Fasmergako‘ra, bu so‘z ancha qadimgi * tabu bilan bog‘liq nomning o‘rnini egallaganzъvь; taqqoslang: litov. žuvìs «baliq», yun. ἰχθῦς (taqqoslang: ixtiologiya — «baliqlar haqidagi fan») «baliq», arman. jukn. Bu so‘zni «chaqirmoq» fe’liga o‘xshashligi sababli baliqchilar ishlatmaslikka harakat qilgan.
Lotincha baliqlarning nomi esa, piscesbirlikda piscisehtimol, protohind-yevropa *pisk-ildizidan kelib chiqqan bo‘lib, undan nem. Fische, ing. fish va boshqa so‘zlar kelib chiqqan.
Kelib chiqishi va evolyutsiyasi
Ilgari eng qadimgi jag‘siz baliqsimon hayvonlar ilk ordovik davridan (taxminan 450—470 mln yil avval) ma’lum, deb hisoblangan. Biroq 1999-yilda Xitoyning Yunnan provinsiyasida baliqsimon mavjudotning toshqotgan qoldiqlari topildi — Haikouichthys . U jag‘sizlar guruhiga mansub bo‘lib, yoshi taxminan 530 million yilga teng (ilk kembriydavri). Ehtimol, shunga o‘xshash shakllar barcha umurtqalilarning ajdodlari bo‘lgan.
Dastlabki baliqlar jag‘sizlardan jag‘lari bilan farqlangan; jag‘lar jabra yoylaridan birining hosilasi hisoblanadi. Bundan tashqari, baliqlarda juft suzgichlar, uchta yarimdoira kanali bo‘lgan ichki quloq va jabra yoylari mavjud. Jag‘og‘izli dastlabki baliqlar ordovik davridayoq paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, ular devondavrigacha ikkinchi darajali mavqeda qolgan. Shunday qilib, baliqlar va jag‘sizlar 100 mln yildan ko‘proq vaqt davomida, hozirgidan farqli ravishda, jag‘sizlar ustunlik qilgan sharoitda yashagan. Tog‘ayli baliqlar silur va devon davrlari chegarasida, taxminan 420 mln yil avval paydo bo‘lgan hamda karbon davrida gullab-yashnagan. Panjaqanotli baliqlar dunyo okeanlarida kamida devon davridan buyon yashab keladi; ular silur davridayoq mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Guiyu oneiros — hozirga qadar ma’lum bo‘lgan eng qadimgi panjaqanotli baliq.
Hozir yashayotgan barcha umurtqali hayvonlarturlarining yarmidan ko‘pi, ya’ni FishBasema’lumotlar bazasiga ko‘ra, taxminan 31 ming tur baliqlarga mansub. Yangi turlar kashf etilishi va ayrim guruhlarning taksonomik qayta ko‘rib chiqilishi sababli tan olingan turlar soni o‘zgarishda davom etmoqda. Hozirgi baliqlar uch sinf bilan ifodalanadi: tog‘ayli baliqlar (Chondrichthyes), panjaqanotlilar (Sarcopterygii) va shu’laqanotli baliqlar (Actinopterygii). Keyingi ikki sinf birgalikda suyakli baliqlarni tashkil qiladi.
Hozirgi tog‘ayli baliqlar ikki kenja sinfga ajratiladi: Holocephali (yaxlitboshlilar) va Elasmobranchii (plastinkajabralilar, ularga akulalar va skatlarkiradi). Hozirgi vaqtda tog‘ayli baliqlarning 900—1000 turi mavjud.
Anatomiya va fiziologiya
Tashqi qoplamlar
Baliqlarning tashqi qoplami tangachali teridan iborat (ayrim baliqlarda tangachalar bo‘lmaydi). Boshqa umurtqalilardagi kabi baliq terisi ham derma va epidermisga (terining ektodermadan kelib chiqqan, epiteliy to‘qimasidan iborat ustki qatlami) bo‘linadi. Baliqlarning epidermisi muguzlanmaydi. Bezlar epidermisda tashqi qoplamni himoya qiluvchi shilimshiqsimon sekret ishlab chiqaradi.
Tangachalar hosil bo‘lishida terining ichki qatlami — derma asosiy rol o‘ynaydi. Tog‘ayli baliqlarning plakoid tangachalari barcha umurtqalilarning tishlariga gomologikdir. Evolyutsiya davomida jag‘larga ko‘chgan plakoid tangachalar tishlarga aylangan. Plakoid tangacha asosini dentintashkil qiladi, ustki qismi esa emal bilan qoplangan. Akulalar dentini va emalining kimyoviy tarkibi odam tishlaridagi dentin va emalga o‘xshaydi. Yo‘qolgan plakoid tangachalar qayta tiklanmaydi, ammo baliq o‘sgan sari ularning soni ortadi. Ayrim tog‘ayli baliqlarning (masalan, Qora dengiz katrani) suzgich tikanlari ham shakli o‘zgargan plakoid tangachalardir.
Suyakli baliqlarda tangachalarning bir necha xil turi uchraydi.
Ganoid tangachalar shu’laqanotli baliqlarning eng sodda tuzilgan vakillarida, masalan, osyotrsimonlardauchraydi. Ular ustidan dentinga o‘xshash modda — ganoin qatlami bilan qoplangan suyak plastinkalaridan iborat. Bunday tangachalar ko‘pincha baliq tanasini yaxlit himoya zirhi kabi qoplaydi. Bunga Polypteridae va Lepisosteidae oilalari vakillari misol bo‘ladi.
oilalari vakillarida bo‘lgani kabi baliq tanasini yaxlit himoya zirhi sifatida qoplaydi. Qazilma va hozirgi panjasuzgichlilar hamda ikki xil nafas oluvchi baliqlarga xos bo‘lgan kosmoid tangachalarningtashqi yuzasi kosmin qatlami (nomi shundan kelib chiqqan), uning usti esa dentin bilan qoplangan. Kosminning ostida g‘ovak suyak qatlami yotadi. Hozirgi panjasuzgichli va ikki xil nafas oluvchi baliqlarda tashqi dentin hamda ichki g‘ovak qatlamlar asta-sekin qisqargan: hozirgi Latimeriya turkumida tangacha yuzasida dentinning faqat alohida do‘mboqchalari saqlanib qolgan.
Baliqlarning rangi nihoyatda xilma-xil: deyarli barcha ranglarning bir xil tusidan tortib yashirinishga yordam beradigan «kamuflyaj» yoki, aksincha, yaqqol ajralib turadigan yorqin «ogohlantiruvchi» ranglargacha uchraydi.
Skelet va mushak tizimi
Tayanch-harakat tizimi — baliqning atrof-muhitdagi holatini o‘zgartirishi va harakatlanishini ta’minlaydigan a’zolar hamda to‘qimalar tizimi. Evolyutsion o‘zgarishlar natijasida ushbu tizimning ayrim qismlari boshqa ixtisoslashgan vazifalarni bajarishga ham moslashgan.
Bosh suyagi qo‘shilib ketgan suyaklardan iborat quruqlik umurtqalilaridan farqli ravishda, baliq bosh suyagining 40 dan ortiq suyak elementi mustaqil harakatlana oladi. Shu tufayli ular jag‘larini oldinga cho‘zishi, yon tomonlarga kengaytirishi, jabra apparati va og‘iz bo‘shlig‘i tubini pastga tushirishi mumkin.
Harakatchan elementlar nisbatan mustahkam birikkan neyrokraniumgabirikadi; u bosh miyanio‘rab turadi. Evolyutsiya jarayonida suyakli baliqlarning neyrokraniumi tog‘ayli bosh suyakdan, ya’ni tog‘ayli baliqlarningtashqi suyak plastinkalari qo‘shilgan bosh suyagidan hosil bo‘lgan.
Suyakli va tog‘ayli baliqlar sinflaridagi jag‘lar evolyutsiya jarayonida uchinchi juft jabra yoyidan hosil bo‘lgan (buni akulalarda dastlabki ikki juft yoyning rudimentlari — lab tog‘aylari deb ataladigan qoldiqlari tasdiqlaydi).
Suyakli baliqlarda tishlarning asosiy guruhlari jag‘oldi (premaxilla) va yuqori jag‘ suyaklarida (maxilla, yuqori jag‘), shuningdek, dentale va articulare (pastki jag‘) suyaklarida joylashgan.
Bir nechta ixtisoslashgan suyak guruhlari og‘iz bo‘shlig‘i tubini hosil qiladi hamda jag‘larni bosh suyagining boshqa elementlari bilan bog‘laydi. Eng oldinda (rostral tomonda) gioid yoy joylashgan bo‘lib, og‘iz bo‘shlig‘i hajmini o‘zgartirishda katta rol o‘ynaydi. Uning ortida nafas olishga xizmat qiluvchi jabra tuzilmalarini tutib turadigan jabra yoylari,eng orqada (kaudal tomonda) esa halqum jag‘larijoylashadi; ularda ham tishlar bo‘lishi mumkin.
Oziqlanish vaqtida pastki jag‘ majmuasini tushiruvchi mushaklar uni shunday siljitadiki, jag‘lar oldinga chiqadi. Bunda og‘iz bo‘shlig‘i tubining pastga tushishi hisobiga so‘ruvchi kuch hosil bo‘ladi. Jabra qopqoqlari shu paytda jabralarniyopadi. Harakatlarning bunday uyg‘unligi natijasida suv so‘riladi va oziqa og‘izga tortiladi.
Baliq suzayotganda harakatlantiruvchi kuch suzgichlartomonidan hosil qilinadi: juft (ko‘krak va qorin) hamda toq (orqa, anal va dum) suzgichlar. Suyakli baliqlarda suzgichlar parda bilan birikkan suyak nurlaridan (ayrim sodda tuzilgan turlarda — tog‘aynurlaridan) iborat. Asosiy nurlarga birikkan mushaklar suzgichni yoyishi yoki yig‘ishi, uning yo‘nalishini o‘zgartirishi yoki to‘lqinsimon harakatlar hosil qilishi mumkin. Dum suzgichiko‘pchilik baliqlarda asosiy harakatlantiruvchi a’zo bo‘lib, uni yassi maxsus suyaklar (urostil va boshqalar) hamda tana yon mushaklaridan tashqari, ularga birikkan mushaklar tutib turadi. Dum suzgichi yuqori va pastki bo‘laklari o‘lchamiga ko‘ra gomotserkal (ikki bo‘lak teng; ko‘pchilik shu’laqanotli baliqlarga xos) yoki geterotserkal (odatda yuqori bo‘lak kattaroq; bu akulalar va skatlarga,shuningdek, osyotrsimonlargaxos; ayrim suyakli baliqlar, masalan, qilichdumlar dum suzgichida pastki bo‘lak kattaroq bo‘lgan geterotserkal tuzilish kuzatiladi) bo‘lishi mumkin.
Umurtqa pog‘onasi baliqlarda alohida, bir-biriga qo‘shilmagan umurtqalardaniborat. Baliq umurtqalari amfitsel (ya’ni ikkala uch yuzasi ham botiq) bo‘lib, umurtqalar orasida tog‘ay qatlam mavjud. Umurtqa tanalarining ustida joylashgan nerv yoylari umurtqa kanalinihosil qilib, orqa miyanihimoya qiladi. Umurtqa pog‘onasi tana va dum bo‘limlariga ajraladi. Tana bo‘limi umurtqalaridan yon tomonga qovurg‘a o‘simtalari chiqib, ularga qovurg‘alar birikadi. Dum bo‘limida yon o‘simtalar bo‘lmaydi, ammo nerv yoyidan tashqari, umurtqaning pastiga birikkan tomir (gemal) yoyi ham mavjud; u orqali o‘tadigan katta qon tomiri — qorin aortasinihimoya qiladi. Nerv va gemal yoylardan tik ravishda yuqoriga va pastga o‘tkir qirrali o‘simtalar chiqadi.
Suzgichlar
Suzgichlar baliqlarning faol suzishida asosiy harakatlantiruvchi a’zo vazifasini bajaradi, shuningdek, suvda tana holatini barqarorlashtirish, burilish, hatto suv tubiga suyanish va unda yurishga xizmat qiladi. Evolyutsiya jarayonida ayrim baliqlarning suzgichlari boshqa hayotiy vazifalarga moslashgan. Masalan, qorin yoki anal suzgichlari, ularning ayrim nurlari yoxud qismlari maxsus kopulyativ a’zolargaaylanib, ichki urug‘lanishni ta’minlashi mumkin. Ayrim chuqur suv yirtqichlarining orqa suzgichi birinchi nuri o‘ljani jalb qilish uchun o‘lja tutuvchi o‘ziga xos «qarmoq» — illitsiyga aylangan. Suzgichlar juft va toq turlarga ajratiladi.
Toq suzgichlarga quyidagilar kiradi: orqa suzgichi (lot. pinna dorsalisbosh lotin harfi bilan belgilanadi: D); turli baliqlarda bir donadan uchtagacha uchrashi, juda kam hollarda butunlay bo‘lmasligi mumkin. Anal yoki dum osti suzgichi (lot. pinna analisharfi bilan belgilanadi: A); turli baliqlarda bittadan ikkitagacha uchraydi, ba’zan butunlay bo‘lmaydi; dum suzgichi (lot. pinna caudalisharfi bilan belgilanadi: C); ayrim baliqlarda bo‘lmaydi; yog‘ suzgichi (lot. pinna adiposa), ayrim baliqlar guruhlarida uchraydi.
Juft suzgichlar mohiyatan juft oyoq-qo‘llarga o‘xshash bo‘lib, ularga mos ichki skelet elementlari — suzgich kamarlari bilan tutashadi. Baliqlarning aksariyatida ular ikki juft: ko‘krak suzgichi (lot. pinna pectoralislotincha P) va qorin suzgichi (lot. pinna ventralisbosh lotin harfi — V). Ayrim baliqlarda qorin suzgichlari, kamdan kam hollarda esa ko‘krak suzgichlari ham bo‘lmaydi. Tanadagi o‘rniga ko‘ra qorin suzgichlarining 3 asosiy turi farqlanadi: abdominal — ko‘krak suzgichlarining ortida, tananing o‘rta qismida; torakal — ko‘krak suzgichlari ostida; yugulyar — ko‘krak suzgichlaridan oldinda, tomoq sohasida joylashgan.
Mushaklar
Umurtqa pog‘onasining o‘ng va chap tomoniga biriktiruvchi to‘qimadan iborat gorizontal septa (to‘siq) tarqaladi. U baliq tanasidagi miomerlardeb ataladigan mushaklarni dorsal (ustki) va ventral (pastki) qismlarga ajratadi.
Baliqlarning suzishi paylar orqali umurtqa pog‘onasiga birikadigan mushaklarning qisqarishi hisobiga amalga oshadi. Baliq tanasidagi miomerlar biri boshqasining ichiga kirib joylashgan konuslar shaklida bo‘lib, biriktiruvchi to‘qima to‘siqlari — mioseptalar bilan ajratilgan. Miomerlarning qisqarishi paylar orqali umurtqa pog‘onasiga uzatiladi va uning butun tana yoki faqat dum qismi bo‘ylab to‘lqinsimon harakatlanishini (undulyatsiya) yuzaga keltiradi.
Umuman, baliq mushaklari ikki turga bo‘linadi. «Sekin» mushaklar sokin suzishda ishlatiladi. Ular tarkibida ko‘p mioglobinbo‘lib, qizil rang aynan shu modda bilan bog‘liq. Moddalar almashinuvi ularda asosan aerob tarzda kechadi, ya’ni oziq moddalar to‘liq oksidlanadi. Qizil mushaklar uzoq vaqt charchamay ishlashi mumkin, shuning uchun davomli va bir maromdagi suzishda qo‘llanadi. Aksincha, asosan glikolitik almashinuvga ega oq «tezkor» mushaklar juda tez, lekin qisqa muddat qisqaradi. Ular to‘satdan tez harakat qilishda ishlatiladi; qizil mushaklarga nisbatan kattaroq quvvat hosil qilishi mumkin, biroq tez charchaydi.
Ko‘plab baliqlarda mushaklar harakatdan tashqari boshqa vazifalarni ham bajaradi. Ayrim turlarda ular tana haroratini boshqarish (termoregulyatsiya, termogenez) jarayonida qatnashadi. Tunetslarda (Scombridae) mushaklar faoliyati tufayli miya harorati tananing boshqa qismlariga qaraganda yuqoriroq saqlanadi, xususan, tunetslar chuqur sovuq suvlarda kalmarlarni ovlaganida.
Mushaklar qisqarganida hosil bo‘ladigan elektr toklaridan filburun baliqlar aloqa signali sifatida foydalanadi; elektr skatlarida elektr impulslario‘zgargan mushaklar tomonidan ishlab chiqarilib, boshqa hayvonlarni zararlashga xizmat qiladi. Mushak hujayralarining elektr batareyasi vazifasini bajarishga moslashuvi evolyutsiyada bir necha marta va mustaqil ravishda turli taksonlardayuz bergan: yulduzboqar baliqlarda ko‘z mushaklari (Uranoscopidae),elektr skatlaridachaynash mushaklari yokielektr ilonbaliqlarida).
Asab tizimi va sezgi a’zolari
Baliqlarning bosh miyasi odatda uch katta qismga: oldingi, o‘rta va orqa miyaga bo‘linadi. Oldingi miya oxirgi miya va oraliq miyadan iborat. Oxirgi miyaning rostral (oldingi) uchida hid bilish retseptorlaridan signal oluvchi hid bilish piyozchalari joylashgan. Hid bilish sezgisidan faol foydalanadigan baliqlarda, masalan, akulalarda ular odatda kattalashgan bo‘ladi. O‘rta miya po‘stlog‘ida ko‘rish bo‘laklari joylashgan. Orqa qism asl orqa miyaga (unga miya ko‘prigi va miyachakiradi) hamda uzunchoq miyaga.
Orqa miya baliq umurtqalari nerv yoylari ichidan, butun umurtqa pog‘onasi bo‘ylab o‘tadi. Xuddi miomerlarga va umurtqa pog‘onasiga o‘xshab, orqa miya ham segmentlardan iborat. Tananing har bir segmentida sezuvchi neyronlar orqa miyaga dorsal ildizchalar orqali kiradi, harakatlantiruvchi neyronlar esa undan ventral ildizchalar orqali chiqadi.
Ko‘zlar tuzilishi jihatidan boshqa umurtqalilarningko‘zlariga juda o‘xshaydi. Baliq ko‘zining sutemizuvchilar ko‘zidan muhim farqi shundaki, akkomodatsiya uchun baliqlar ko‘z gavhariegriligini o‘zgartirmaydi, balki uni to‘r pardaga yaqinlashtiradi yoki undan uzoqlashtiradi. Baliqlarning to‘r pardasi tuzilishi yashash muhitiga bog‘liq: chuqur suv turlarining ko‘zlari asosan spektrningqizil qismidagi yorug‘likni qabul qilishga moslashgan; sayoz suvda yashovchilar esa kengroq spektrni sezadi. Ayrim chuqur suv baliqlari, masalan, marvaridko‘zlilardako‘z teleskopik tuzilishga ega bo‘lib, okeanning disfotik zonasida (shom zonasida) nihoyatda kuchsiz yorug‘likni tutishga imkon beradi. Bundan tashqari, bu baliqlarda «marvarid a’zo» deb ataladigan noyob tuzilma bor: u ko‘z yuzasidagi oq dog‘ ko‘rinishida bo‘lib, ikkilamchi to‘r parda bilan bog‘langan va odatdagi ko‘rish maydonini sezilarli darajada kengaytiradi. Ko‘rish qobiliyatini to‘liq yoki qisman yo‘qotgan ko‘plab ko‘r baliqlar ham uchraydi: ular dengizning chuqur qismlarida yoki chuchuk suvli yerosti g‘orlarida yashaydi. 2011-yilda shunday ko‘r baliqlarning yana bir yangi turi — Bangana musaei.
Hid bilish va ta’m bilish baliqlarga atrof-muhitning kimyoviy tarkibiga ko‘ra yo‘nalish topishda yordam beradi. Baliqlarning kimyoviy signallarni sezish qobiliyatini lososlaryaxshi namoyon etadi: ular dengizdan uvildiriq tashlashga daryo tizimlariga qaytayotganda, bir vaqtlar ikradan chiqqan aynan o‘sha soy yoki daryoni suv hididan taniydi. Baliqlarning hid bilish retseptorlari burun teshiklarida joylashgan. Boshqa umurtqalilarnikidan farqli ravishda bu teshiklar burun-halqum bilan tutashmagan (xoanalar faqat ikki xil nafas oluvchi baliqlarda mavjud). Ko‘plab baliqlarda ta’m retseptorlari nafaqat og‘iz bo‘shlig‘ida, balki jabra tuzilmalarida, mo‘ylovchalar, hatto suzgichlar va tananing yuzasida ham bo‘ladi.
Mexanoretseptorlar baliqlarda ichki quloqda (eshitish va muvozanatni saqlovchi juft a’zolar), shuningdek, yon chiziq a’zolarida. Ichki quloq plastinkajabralilar (akulalar va skatlar) hamda suyakli baliqlarda o‘zaro tik uch tekislikda joylashgan uchta yarimdoira kanal va har birida otolitlarmavjud bo‘lgan uchta kameradan iborat. Ayrim turlar (masalan, kumush tovonbaliq va turli laqqasimonlar) quloqniVеber apparatideb ataladigan mayda suyakchalar majmuasi orqali suzish pufagibilan bog‘laydi. Bu moslashuv tufayli suzish pufagi rezonator kabi tashqi tebranishlarni kuchaytiradi. Otolit uchinchi kamerada baliqning fazoda mo‘ljal olishiga yordam beradi.
Baliq tanasi bo‘ylab suvning harakatini neyromastlar deb ataladigan tuzilmalar sezadi. Ular alohida tarqalgan yoki tangachalar ostidagi, birgalikda yon chiziqdeb ataluvchi kanallar tizimiga to‘plangan bo‘lishi mumkin. Neyromastlar jelga o‘xshash yarimsharsimon tuzilma (kupula), sezuvchi tukli hujayralar va tukli hujayralarda joylashgan nerv tolalarining sinapslaridan iborat. Suv oqimi tukli hujayralarni egib, nerv impulslarini paydo qiladi. Bu impulslar atrof-muhit haqida batafsil tasavvur hosil qilishga imkon beradi. Ko‘zi bo‘lmagan ayrim baliqlar faqat yon chiziq a’zolariga tayanib mo‘ljal oladi va harakatlanadi.
Elektrni sezish va elektr a’zolari
Elektr maydonini sezish — elektroretsepsiya — nafaqat o‘zi elektr razryadlari hosil qila oladiganbaliqlarga, balki ko‘plab boshqa baliq turlariga ham xos. Elektr signallari tana yuzasidagi maxsus chuqurchalar orqali qabul qilinadi. Bu chuqurchalar elektr tokini o‘tkazuvchi gelsimon modda bilan to‘lgan va sinapslar hosil qiladigan elektroretseptor hujayralarni o‘z ichiga oladi. Ular neyronlar bilan sinaps hosil qiladi.
Ishlab chiqaradigan elektr impulslariga ko‘ra baliqlar elektrsiz (ko‘pchilik baliqlar), kuchsiz elektr hosil qiluvchilar (mormirlar, gimnarx) va kuchli elektr hosil qiluvchilar (elektr laqqabaliq, ilonbaliq, skat).
Elektrsiz baliqlar nerv-mushak faoliyati natijasida 100—200 mk kuchsiz elektr impulslarini hosil qiladi. Baliqlar to‘dasida alohida individlarning elektr maydonlari qo‘shilib, umumiy bioelektr maydonini hosil qiladi. Bu maydon baliqlarning xulq-atvori va yo‘nalish topishiga ta’sir qiladi. Elektrsiz baliqlarda ( tog‘ayli baliqlarva ayrim osyotrsimonlar, laqqasimonlarbundan mustasno) elektroretseptorlar bo‘lmaydi. Ular elektr tokini boshqa retseptorlar va erkin nerv uchlari orqali sezadi.
Kuchsiz va kuchli elektr hosil qiluvchi baliqlar elektr maydonlarini yon chiziq elektroretseptorlari orqali qabul qiladi. Ixtisoslashgan elektr a’zolar ularga himoyalanish, o‘ljaga hujum qilish va mo‘ljal olish uchun xizmat qiladi. Ular tananing ikki yonida simmetrik joylashgan, ustunchalarga yig‘ilgan plastinkalardan iborat juft tuzilmalardir. Skatlarda tana massasining 25 %igacha bo‘lgan elektr a’zolar asalari uyalarigaga o‘xshaydi. Har bir a’zoda taxminan 600 ta 6 qirrali tik prizma bo‘ladi. Har bir prizma jelesimon biriktiruvchi to‘qima bilan ajratilgan taxminan 40 ta disksimon elektr plastinkadan tashkil topadi. Har bir prizma mustaqil elektr batareyasi hisoblanadi.
Baliqlar elektr a’zolarining nerv markazlari uzunchoq miyaning elektr bo‘laklari va orqa miyada joylashgan.
Qon aylanish tizimi va gaz almashinuvi
Ko‘pchilik baliqlarda bitta qon aylanish doirasi va ikki kamerali yurakmavjud. Ikki xil nafas oluvchi baliqlarda qon aylanishining ikki doirasi hamda bo‘lmacha va qorinchada to‘liq bo‘lmagan to‘siqlar bo‘ladi. Qon aylanish tizimi yopiq bo‘lib, qonni yurakdan jabralar va tana to‘qimalari orqali tashiydi. Boshqa umurtqalilarning yuragidan farqli ravishda, baliq yuragi kislorodga boy (arterial) qonni kislorodga kambag‘al (venoz) qondan, hatto qisman bo‘lsa ham, ajratishga moslashmagan. Tuzilishi jihatidan baliq yuragi ketma-ket joylashgan venoz qonli bo‘shliqlardan iborat: venoz sinus, bo‘lmacha, qorincha va arterial konus. Yurak bo‘shliqlari klapanlar bilan ajratilgan, shu sababli yurak qisqarganda qon faqat bir yo‘nalishda (venoz sinusdan arterial konusga qarab) oqadi, aks yo‘nalishda emas.
Baliqlarning gaz almashinuvidagi asosiy a’zosi jabralarbo‘lib, ular og‘iz bo‘shlig‘ining ikki yonida joylashgan. Suyakli baliqlarda ular jabra qopqog‘i bilan yopilgan; boshqa sinflarda esa tashqariga erkin ochiladi. Jabra ventilyatsiyasi vaqtida suv og‘iz orqali kirib, jabra yoylari orasidan o‘tadi va qopqoqlar ostidan tashqariga chiqadi. Anatomik jihatdan jabralar suyak jabra yoylarida joylashgan yarim o‘tkazuvchan membranalar va qon tomirlaridan iborat. Gaz almashinuvigamoslashgan o‘ziga xos tuzilmalar — jabra yaproqchalari bo‘lib, ularning yupqa epiteliyi ostida ko‘p tarmoqlangan kapillyarlar.
joylashgan. Baliqlar jabralardan tashqari gaz almashinuvining boshqa usullaridan ham foydalanishi mumkin. Lichinka bosqichida gaz almashinuvining katta qismi teri orqali sodir bo‘ladi; ayrim baliqlarda nam havo saqlanadigan «o‘pkalar» mavjud (amiya); ayrim turlar esa havodan bevosita nafas oladi (gurami).
Hazm qilish tizimi va oziqlanish
Baliqlar oziqni og‘zidagi (odatda bir-biridan farqlanmagan) tishlari bilan ushlab, tutib turadi. Og‘izdan halqum, so‘ng qizilo‘ngach orqali oziq oshqozonga tushadi va u yerda oshqozon shirasidagi fermentlar ta’sirida qayta ishlanadi. Ko‘plab baliqlarda oshqozonning ingichka ichakka tutashgan joyiga yaqin, uchi berk o‘simtalar — pilorik o‘simtalarmavjud. Ular hazm yuzasini oshirish hamda oziqning neytrallanishiga , ya’ni uning oshqozonning kislotali muhitidan ichakning ishqoriy muhitiga o‘tishida yordam beradi. Oshqozondan keyin oziq jigarning va oshqozon osti beziningnaylari ochiladigan ingichka ichakka o‘tadi; hazm bo‘lmagan oziq qoldiqlari esa anal teshik yoki kloaka orqali tashqariga chiqariladi.
Baliqlarning oziq obyektlari va oziqlanish usullari nihoyatda xilma-xildir. Umuman, baliqlar o‘simlikxo‘rlar, yirtqichlar, detritxo‘rlar va hammaxo‘rlarga ajratiladi. O‘simlikxo‘r baliqlar makro- va mikrosuvo‘tlar, shuningdek, suvda o‘sadigan gulli o‘simliklar bilan oziqlanadi. Ayrim baliqlar planktonbilan oziqlanishga moslashgan: uni jabra yoylaridagi maxsus jabra tikanlari orqali suzib oladi. Masalan, turli do‘ngpeshona baliqlar (Hypophthalmichthys molitrix, Hypophthalmichthys nobilisfaqat shu ozuqadan foydalanadi va suv qatlamida yashaydigan mikroskopik suvo‘tlarni suzib oladigan ixtisoslashgan filtratorlardir. Dengizdagi Pomacentridae oilasi baliqlari bentosga xos makrosuvo‘tlar bilan oziqlanadi. Bunda har bir baliq o‘z hududida oziqlanmaydigan suvo‘t turlarini ildizi bilan sug‘urib, faqat yeydigan turlarini o‘sish uchun qoldiradi; oziqlanayotganda ham ularni butunlay yulib tashlamay, bir qismini yeydi.
Yirtqich baliqlar juda keng turdagi ozuqa obyektlaridan foydalanadi. Planktonni suzib oluvchilar (masalan, kit akulasi) suv qatlamidan zooplanktonni suzib oladi; baliqlar, shuningdek, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, yassi, yumaloq va halqali chuvalchanglar, shuningdek, boshqa baliqlar bilan oziqlanishi mumkin. Yirtqichlar ichida eng ixtisoslashganlari boshqa baliqlarning tashqi parazitlarini eydi (Labridae, Chaetodontidae va boshqalar). Ular o‘ziga xos «tozalovchi» baliqlar yashaydigan joylarga atay keladigan «mijoz» baliqlarning tana yuzasidagi parazitlar va o‘lik teri bo‘laklarini terib yeydi.
Ko‘plab baliq turlari hayoti davomida oziqlanish turini o‘zgartiradi: masalan, yoshligida plankton, keyinchalik esa boshqa baliqlar yoki yirik umurtqasizlar bilan oziqlanadi.
Ayirish tizimi va osmoregulyatsiya
Suv muhitida yashash chuchuk suv va dengiz baliqlari uchun ham osmoregulyatsiya bilan bog‘liq bir qator muammolarni yuzaga keltiradi. Osmotik bosim baliqlar qonida tashqi muhitnikiga nisbatan past (dengiz baliqlarida) yoki yuqori (chuchuk suv baliqlarida) bo‘lishi mumkin. Tog‘ayli baliqlar izoosmotik hisoblanadi, ammo tanasidagi tuzlar konsentratsiyasi atrof-muhitnikidan ancha past. Osmotik bosim mochevina va trimetilamin oksidi (TMAO) qondagi miqdorining yuqoriligi hisobiga tenglashtiriladi. Tog‘ayli baliqlar tanasida tuz konsentratsiyasining pastligini saqlash buyraklar va hazm tizimiga tutashadigan maxsus rektal bez orqali tuzlarni chiqarish bilan ta’minlanadi. Rektal bez qon va tana to‘qimalaridagi natriy ionlari hamda xlorid ionlarini to‘plab chiqaradi.
Suyakli baliqlar izoosmotik emas. Epiteliy yuzasi katta bo‘lgan jabralargipotonik yoki gipertonik muhitdagi osmotik stressga qarshi evolyutsion moslashuvlar paydo bo‘lishini talab qilgan.
Suyakli baliqlar jabralari osmoregulyatsiyada yetakchi rol o‘ynaydi. Bunga xlorid epiteliy hujayralari yordam beradi: ular xlor va natriy ionlarini Na +-K+-ATPafaolligi hisobiga chiqaradi yoki ushlab qoladi. Xlorid hujayralar transaminazalar va glutamatdegidrogenazalarkabi fermentlar yordamida azotli almashinuv mahsulotlarini chiqarishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Dengizdagi suyakli baliqlar tanasida ionlar konsentratsiyasi tashqi muhitnikidan past bo‘lgani uchun ular osmotik bosim ta’sirida suvni doimiy ravishda yo‘qotadi. Suv yo‘qotilishi sho‘r suvni ichish va uni filtrlash hisobiga qoplanadi. Kationlar natriy va xloridionlari jabra epiteliyidagi xlorid hujayralar orqali qondan chiqariladi, shu bilan birga magniy kationlari va sulfat anionlari buyraklarorqali chiqariladi. Chuchuk suv baliqlari aksincha muammoga duch keladi (ularning tanasidagi tuzlar konsentratsiyasi tashqi muhitnikidan yuqori). Osmotik bosim jabra membranalari orqali suvdan ionlarni o‘zlashtirish hamda katta miqdorda mochevina ajratish hisobiga muvozanatlashadi.
Osmotik bosimi keskin farq qiladigan muhitlar orasida ko‘chadigan baliq turlarida osmotik bosimo‘zgarishi bilan jabra epiteliyi orqali tuzlarni tashish yo‘nalishi suv sho‘rligiga qarab o‘zgaradi: gipertonik muhitda organizm tuzlarni chiqaradi, gipotonik muhitda esa ularni yuta boshlaydi. Tajribalar fiziologik moslashuv asta-sekin kechishini, jabra epiteliyining biokimyoviy tarkibi va morfologiyasi sezilarli darajada qayta tuzilishini ko‘rsatgan.
Losossimonlar kabi baliqlarning osmoregulyatsion o‘zgarishlarida stressning steroid gormoni kortizolqatnashadi; u gipertonik muhitga (chuchuk suvdan sho‘r suvga) o‘tish uchun javobgar. Shuningdek, prolaktingipotonik muhitga (dengiz suvidan chuchuk suvga) o‘tishda muhim rol o‘ynaydi.
Ko‘payishi
Turlari
Jinsiy ko‘payish
Jinsiy ko‘payish eng keng tarqalgan shakldir. Bunda ikki jins aniq farqlanadi. Ba’zi turlarda ikkilamchi jinsiy belgilar juda yorqin ifodalangan bo‘lib, jinsiy dimorfizmkuzatiladi. Ikkilamchi jinsiy belgilar odatda faqat bir jinsda (ko‘pincha erkaklarda) namoyon bo‘ladi. Ular jinsiy yetilishning o‘ziga bevosita bog‘liq emas, juftlashish davrida kuchayishi mumkin va individning yashab qolishiga bevosita xizmat qilmaydi. Bu belgilar tana va tana qismlari o‘lchamidagi farqlar (masalan, cho‘zilgan suzgichlar), tana tuzilishi (masalan, boshdagi o‘simtalar), tishlarning joylashuvi, rang, shuningdek, erkak va urg‘ochilarning tovush, kimyoviy, elektr va boshqa xususiyatlaridagi tafovut sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Jinsiy ko‘payish monogam, poligam yoki tartibsiz juftlashish (promiskuitet) shaklida bo‘lishi mumkin..
Germafroditizm
Baliq-germafroditlarda jins hayot davomida o‘zgarishi mumkin: ular goh erkak, goh urg‘ochi vazifasini bajaradi (tasodifiy yoki ketma-ket). Jinsning ketma-ket o‘zgarishi ikki xil bo‘ladi: protandriya va protoginiya. Protandrik germafroditlar hayotining boshida erkak bo‘ladi, keyinchalik jinsiy tizimi tubdan qayta tuzilib, to‘liq faol urg‘ochiga aylanadi. Jinsning bunday o‘zgarishi dengiz okunlari oilasida (Serranidae) keng tarqalgan. Barcha gubanlar (Labridae) protoginik germafroditlardir: ulardagi erkaklarning barchasi vaqt o‘tishi bilan urg‘ochidan o‘zgargan individlardir. Bu oilada jinsning o‘zgarishiga atrof-muhit omillari ham, populyatsiyadagi ijtimoiy munosabatlar ham ta’sir qilishi mumkin. Gubanlar guruhida urg‘ochilar va bitta yirik erkakdan iborat haramlar mavjud. Guruh ichida individlar o‘lchamiga ko‘ra pog‘onalanadi va erkak iyerarxiyaning eng yuqorisida turadi. Guruhdan bitta urg‘ochi olib tashlansa, qolgan urg‘ochilar iyerarxiyadagi o‘rnini, odatda, bittadan yuqoriga siljitadi. Agar erkak olib tashlansa, haramning eng yirik urg‘ochisi uning o‘rnini egallashga harakat qiladi va boshqa haramlarni boshqaruvchi erkaklarni tajovuzkorlik bilan haydaydi. Agar bunga erishsa va atrofdagi erkaklarning hech biri ushbu haramni o‘z guruhiga qo‘sha olmasa, urg‘ochi erkakka xos xatti-harakatni namoyon eta boshlaydi. Taxminan 14 kundan so‘ng uning jinsiy tizimi butunlay o‘zgarib, erkak jinsiy hujayralarni ishlab chiqara boshlaydi.
Jinsi ijtimoiy tuzilishga bog‘liq bo‘lgan taksonlardajinsni o‘zgartirish jarayoni juda turlicha kechadi va bir individ hayoti davomida jinsini bir necha marta o‘zgartirishi mumkin. Boshqa tomondan, ayrim taksonlarda (masalan, yo‘l-yo‘l okunlar, sariq okunva ko‘plab gruperlar) jins almashishi ijtimoiy tuzilish ta’sirisiz sodir bo‘ladi.
Tasodifiy germafroditlar ham tuxum hujayralarini, ham spermatozoidlarni hosil qila oladi, ya’ni ular o‘z-o‘zini urug‘lantirish imkoniyatiga ega. Faqat Cyprinodontiformesturkumidagi uch tur o‘z-o‘zini urug‘lantiruvchi germafrodit sifatida ma’lum: Cynolebias turkumining ikki turi va Rivulus marmoratusturi. Bunda o‘z-o‘zini urug‘lantirish jarayoni Rivulus marmoratus turida ichki tarzda sodir bo‘ladi va gomozigot, ona individga genetik jihatdan aynan o‘xshash avlodlar paydo bo‘ladi. Tasodifiy germafroditizmning kengroq tarqalgan shakli okunsimonlar oilasidagi Hypoplectrus va Serranus turkumlarida kuzatiladi (Percidae). Ushbu baliqlar spermatozoidlar va tuxum hujayralarini bir vaqtda ishlab chiqara olsa-da, bir uvildiriq tashlash davrida faqat bitta jins vazifasini bajaradi. Bitta uvildiriq tashlash jarayoni bir necha soat davom etishi mumkinligi sababli bitta juftdagi baliqlar jinsiy rollarini almashib, navbatma-navbat tuxum (ikra) yoki spermatozoidlar (sut) ishlab chiqarishi mumkin.
Ginogenez
Ginogenez baliqlarda sof holda uchramaydigan partenogenezningalohida shakli hisoblanadi. Ginogenezda spermatozoidning vazifasi tuxumning bo‘linishi va embrion rivojlanishini boshlovchi mexanik ta’sir bilan cheklanadi. Tabiatda faqat urg‘ochilardan tashkil topgan ayrim baliq populyatsiyalari yoki turlari ginogenez yo‘li bilan ko‘payadi. Bunday bir jinsli baliqlar spermaparazitlar deb ham ataladi: ular o‘z ko‘payishida odatda yaqin, ikki jinsli boshqa turlarning erkaklari spermatozoidlaridan foydalanadi va ular bilan birga uvildiriq tashlaydi. Boshqa tur erkaklarining roli faqat spermatozoid ishlab chiqarishdan iborat; u urg‘ochi-spermaparazitning tuxumiga tashqi qobiqdagi (xoriondagi) mikropile orqali kirib, tuxumning bo‘linishini mexanik ravishda boshlaydi, ammo urg‘ochi genomibilan qo‘shilmaydi. Bunday ko‘payish klonal ginogenez deb ham yuritiladi. Natijada bitta urg‘ochining barcha avlodlari ona individga genetik jihatdan aynan o‘xshash urg‘ochi klonlardan iborat bo‘ladi. Shunday ko‘payish karpsimonlarda (Cypriniformes): Yevropadagi ayrim poliploid kumush tovonbaliq Carassius gibeliopopulyatsiyalarida, Sharqiy Yevropadagi Cobitisturkumining ayrim barqaror poliploid tikanbaliq shakllarida, ayrim karptishsimonlarda (Cyprinodontiformes), masalan, Poeciliopsis, va boshqa ayrim baliqlarda kuzatiladi.
Ko‘payish shakllari
Ko‘payishning uch turidan tashqari, ularning har birida uch xil shakl farqlanadi: tuxum qo‘yish, tuxumdan tirik tug‘ish va tirik tug‘ish.
Tuxum qo‘yishda uvildiriq tashlash vaqtida erkak va urg‘ochining gametalari suvga chiqariladi va urug‘lanish shu yerda sodir bo‘ladi. Ba’zan urug‘lanish ichki ham bo‘lishi mumkin (masalan, skorpenalarda — Scorpenidae va Amerika laqqabaliqlarida — Auchenipteridae), ammo bundan keyin urg‘ochi urug‘langan ikralarni tashlaydi. Embrion rivojlanishi davomida tuxumdagi sariqlik va yog‘ tomchilaridan foydalanadi.
Tuxumdan tirik tug‘ishda tuxumlar doimo urg‘ochi tanasida bo‘ladi, urug‘lanish esa ichki tarzda kechadi. Tuxumlar urg‘ochi tanasida joylashganiga qaramay, ona organizmi va embrion o‘rtasida yo‘ldosh orqali yoki qon aylanish tizimlari o‘rtasida aloqa hosil bo‘lmaydi. Embrion rivojlanish davomida tuxumdagi oziq moddalar zaxirasidan foydalanadi. Chavoqlar tuxumdan ona tanasi ichida chiqadi va darhol tashqariga tug‘iladi. Bu ko‘payish shakli bilan mashhur baliqlar Poeciliidae oilasining akvariumlarda keng tarqalgan vakillari — guppilar va qilichdumlardir. Ushbu ko‘payish shakli latimeriyaga ham xos.
Tirik tug‘ish ko‘p jihatdan tuxumdan tirik tug‘ishga o‘xshaydi, biroq tuxum va ona organizmi o‘rtasida yo‘ldosh yoki qon aylanish tizimlari orqali aloqa yuzaga keladi. Shunday qilib, embrion rivojlanish uchun zarur oziq moddalarni ona organizmidan oladi. Bunday ko‘payish asosan akulalarda kuzatiladi, lekin ayrim suyakli baliqlarga ham xos. Jumladan, tog‘ suv havzalarida yashovchi Goodeidae va Embiotocidae.
Uvildiriq tashlash migratsiyalari
Ba’zi baliq turlari uvildiriq tashlashga mos joylarga muntazam ko‘chib yuradi. Bunday baliqlarda murakkab osmoregulyatsiya tizimibo‘lishi mumkin. Migratsiya gipertonik yoki gipotonik muhitga yo‘nalishiga qarab, ular katadrom (qad. yun. κατά «pastga», qad. yun. δρόμάσ «kezuvchi») yoki anadrom (qad. yun. αηα «orqaga», qad. yun. δρόμάσ «kezuvchi») deb ataladi.
Losossimonlar — masalan, chinuk, keta yoki gorbusha — uvildiriq tashlash uchun daryolarga kiradigan katadrom baliqlarga kiritilgan. Keta Amur daryosi bo‘ylab uvildiriq tashlash uchun 1200 km yo‘l bosishi mumkin. Chinuk esa Yukon daryosi bo‘ylab 4 ming kilometrgacha suzib o‘tishi mumkin.
Uvildiriq tashlash joyiga migratsiya davomida losos oziqlanmaydi va juda ozib ketadi: mushaklaridagi lipidlar miqdori 10 % dan foizning o‘ndan bir ulushigacha kamayadi.
Anadrom baliqlarga dengiz minogasi, Yevropa va Amerika ilonbaliqlari hamda seldsimonlar oilasi vakillari kiritilgan.
Ayrim turlar o‘zlari paydo bo‘lgan aynan o‘sha daryoga qaytishi aniqlangan. Baliqlar «o‘z» daryosini hididan topadi.
Naslga g‘amxo‘rlik
Baliqlar uchun uncha xos bo‘lmagan naslga g‘amxo‘rlik asosan suv ko‘tarilishi va qaytishi kuzatiladigan sohillarda, tor qo‘ltiqlarda, shuningdek, daryo va ko‘llarda yashovchi turlarda uchraydi.
Erkak o‘n besh tikanli dengiz tikanbalig‘i suvo‘t bo‘laklaridan maxsus sekret bilan mahkamlab o‘ziga xos uya quradi. Keyin urg‘ochilarni uyaga kirishga undaydi, ular ikra qo‘yadi, erkak esa ikra va yosh baliqlarni qo‘riqlab qoladi.
Urg‘ochi gorchak baliq tuxum qo‘ygichini uzun nay shaklida cho‘zib, ikrasini mantiya bo‘shlig‘iga ega bo‘lgan chuchuk suvdagi ikki pallali mollyuskaningtanasiga ikra qo‘yadi. Erkak mollyuska yonida sperma ajratadi; mollyuska oziqlanish uchun suvni ichiga tortganida ikra urug‘lanadi.
Avstraliyalik erkak Gulliver kurtusio‘ziga xos moslashuvga ega. U ikralarni peshonasida olib yuradi. Ikki uchidan yopishqoq ipsimon o‘simtalar bilan bog‘langan ikra shodalari uning orqa suzgichi nurlaridan hosil bo‘lgan ilgakka mustahkam ilashib turadi.
Naslga g‘amxo‘rlik bilan bog‘liq murakkab xulq-atvor dengiz ignabaliqlarida va dengiz otchalarida rivojlangan.
Amazonka daryosi havzasida yashovchi diskus baliqlari chavoqlarini tana yonlaridan ajraladigan sekret bilan boqadi.
Kasalliklar
Boshqa hayvonlar kabi baliqlar ham yuqumli va invazion kasalliklar (gelmintozlar va boshqalar) bilan kasallanishi mumkin. Buning oldini olish uchun ularda bir qancha himoya vositalari mavjud. Nospetsifik himoyaga teri, tangachalar va epidermisajratadigan shilimshiq qatlam kiradi. Bu qatlam zararli mikroorganizmlarningo‘sishini cheklaydi. Agar patogen mikroorganizmlar ushbu himoya mexanizmlarini yengib o‘tsa, baliq organizmi nospetsifik yallig‘lanish reaksiyasi bilan javob beradi. So‘nggi yillarda vaksinalar akvakulturada va bezak baliqlarida keng qo‘llanmoqda. Masalan, furunkulyoz ga qarshi yetishtirilayotgan lososlar hamda koi gerpesvirusiga qarshi koi baliqlari uchun vaksinalar qo‘llanadi.
Baliqlarda xavfli o‘smalarning rivojlanishi omillari biologik (bakteriyalar va viruslar), irsiy, kimyoviy (suvda eriganzaharli organik moddalar va og‘ir metallbirikmalari), fizik (tabiiy suvga tushgan tabiiy va antropogen radioaktiv moddalar) bo‘lishi mumkin.
Ayrim turlar tashqi parazitlarni yo‘qotish uchun tozalovchi baliqlardan foydalanadi. Eng mashhurlari — ko‘k gubanlar— Labroides turkumidagi tozalovchi baliqlar bo‘lib, ular marjon riflarida, asosan Hind va Tinch okeanlarida yashaydi. Tozalash xatti-harakati turli baliq guruhlarida kuzatilgan. Shunday misollardan biri bir turkumga mansub ikki sixlida baliq orasidagi munosabatdir: Etroplus maculatus— tozalovchi va undan ancha yirik Etroplus suratensis.[aniqlashtirish zarur].
Immun tizimi
Jag‘siz baliqlar immun hujayralarni ishlab chiqarish uchun boshqa a’zolardagi limfa tizimi qismlariga tayanadi. Masalan, eritrotsitlar, makrofaglar va plazma hujayralari oldingi buyrakda (yoki pronefrosda) hamda ichakning ayrim qismlarida (bu yerda granulotsitlaryetiladi) hosil bo‘ladi. Bu tuzilmalar hagfishlarda sodda suyak ko‘migiga o‘xshaydi. Tog‘ayli baliqlar (akulalar va skatlar) rivojlanganroq immun tizimiga ega. Ularda uchta o‘ziga xos ixtisoslashgan a’zo mavjud: jinsiy bezlarni o‘rab turadigan epigonal a’zolar (sutemizuvchilarning suyak ko‘migiga o‘xshash limfoid to‘qima), Leydig a’zosi qizilo‘ngach devorida va ichakdagi spiralsimon klapan . Bu a’zolar odatiy immun hujayralarni (granulotsitlar, limfotsitlar va plazma hujayralari) saqlaydi. Shuningdek, ularda aniq ajratiladigan ayrisimon bez (timus) va yaxshi rivojlangan taloq (asosiy immun a’zo) bor. Taloqda turli limfotsitlar, plazma hujayralari va makrofaglar rivojlanadi va to‘planadi. Xondrostey baliqlar (osyotrsimonlar, kurakburun baliqlar va bichirlar) granulotsitlarni ishlab chiqaradigan asosiy tuzilmaga ega; bu to‘qima miya pardalari (markaziy asab tizimini o‘rab turuvchi qobiqlar) bilan bog‘langan. Ularning yuragi ko‘pincha limfotsitlar, retikulyar hujayralar va oz sonli makrofaglarsaqlovchi to‘qima bilan qoplangan. Xondrosteylarning buyragi muhim qon yaratuvchi a’zo bo‘lib, unda eritrotsitlar, granulotsitlar, limfotsitlar va makrofaglar rivojlanadi.
Xondrosteylar kabi suyakli baliqlarning (teleostlar) asosiy immun to‘qimalari buyrak, ayniqsa, oldingi buyrakni o‘z ichiga oladi va unda ko‘plab xilma-xil immun hujayralar joylashgan. Bundan tashqari, teleostlarda timus, taloq hamda shilliq qavat to‘qimalarida (masalan, teri, jabralar, ichak va jinsiy bezlarda) tarqoq immun sohalar mavjud. Sutemizuvchilar immun tizimidagi kabi eritrotsitlar, neytrofillar va granulotsitlar taloqda, limfotsitlar esa asosan timusda joylashishi taxmin qilinadi. 2006-yilda suyakli baliqlarning bir turi — danio-rerio— da sutemizuvchilarnikiga o‘xshash limfa tizimi tavsiflandi. Hali tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, bu tizim sodda (hali faollashmagan) T-hujayralar to‘planib, tegishli antigen bilan uchrashishni kutadi.
B- va T-limfotsitlarda, mos ravishda, immunoglobulinlar va T-hujayra retseptorlarianiqlangan. Darhaqiqat, adaptiv immun tizim umuman olganda barcha jag‘li umurtqalilarning umumiy ajdodida evolyutsiyalashgan.
Tasniflanishi
Baliqlarning dastlabki tasniflarida ular umurtqalilarning sinfi yoki yuqori sinfi sifatida qaralgan; unga ma’lum barcha tog‘ayli, suyakli va boshqa baliqlar guruhlari kiritilgan. Hozirgi vaqtda sistematik olimlar baliqlarni parafiletik guruhdeb hisoblaydi, chunki uning tarkibiga boshqa guruhlar qatori panjaqanotli baliqlarham kiradi. Ularning qazilma vakillari orasida quruqlikdagi umurtqalilar — to‘rt oyoqlilarning (Tetrapoda) ajdodlari mavjud bo‘lib, to‘rt oyoqlilar baliqlar hisoblanmaydi.
Hozirgi baliqlar 3 sinfga bo‘linadi: tog‘ayli, shu’laqanotli va panjaqanotli baliqlar. XX asrning ikkinchi yarmida ham so‘nggi ikki guruh suyakli baliqlar sinfiga kenja sinflar sifatida kiritilgan, ammo so‘nggi o‘n yilliklarda ko‘pchilik ixtiologlar ularni mustaqil sinflar deb hisoblaydi. Shunga qaramay, so‘nggi yillarda ayrim nufuzli tadqiqotchilar shu’laqanotli va panjaqanotli baliqlarni yana yagona sinfga birlashtirishga moyil: Osteichthyes.
Baliqlarning asosiy kichik guruhlari o‘rtasidagi munosabatlar quyida keltirilgan:
- Baliqlar (Pisces)
- Sinf Placodermi — Plastinkaterili baliqlaryoki plakodermalar
- Sinf Chondrichthyes — Tog‘ayli baliqlar
- Sinf Acanthodii — Akantodlar
- Yuqori sinf Osteichthyes — Suyakli baliqlar
- Sinf Placodermi — Plastinkaterili baliqlaryoki plakodermalar
Baliqlar ekologiyasi
Baliqlar Yer yuzasining ulkan qismini egallagan suvda yashaydi. Taxminan 361 mln km2, ya’ni Yer yuzasining 71 % ini dengiz va okeanlar, 2,5 mln km2 maydonini esa ichki suv havzalari egallaydi. Baliqlar baland tog‘ suv havzalaridan (okean sathidan 6000 m dan yuqori) tortib eng katta chuqurliklargacha — Jahon okeanining 11022 m chuqurligigacha uchraydi. Ular qutb suvlarida ham, tropik mintaqalarda ham yashaydi.
Hozirgi vaqtda baliqlar suvdagi biotsenozlardaustun hayvonlar guruhi hisoblanadi. Ular kitsimonlar bilan birga oziq zanjirlarining yuqori bo‘g‘inini egallaydi.
Baliqlar suv muhitining turli sharoitlariga moslashgan. Ularga ta’sir qiluvchi omillar quyidagilarga ajratiladi:
- biotik omillar — baliq atrofidagi tirik organizmlar va ular o‘rtasidagi turli munosabatlarning ta’siri;
- abiotik omillar — yashash muhitining fizik-kimyoviy xususiyatlari.
Eng muhim abiotik omillarga suv harorati, sho‘rligi, undagi gazlar miqdori va boshqalar kiradi.
Yashash joyiga ko‘ra dengiz, chuchuk suv va o‘tkinchi baliqlar farqlanadi.
Turlar va turmush tarzi xilma-xil bo‘lishiga qaramay, barcha baliqlarni bir necha ekotipga ajratish mumkin:
- litoral — qirg‘oqbo‘yi hududida yashovchilar (buqachabaliqlar, dengiz kuchukchalari);
- pelagik baliqlar (nekton) — suv qatlamida yashaydiganlar;
- tubda yashovchilar (nektobentos) — masalan, skatlar, kambalalar, laqqabaliqlar.
Ko‘plab baliq turlari tutqunlikda, ya’ni akvariumlardaboqiladi. Ayrim hollarda akvarium baliqlarini boqish va ko‘paytirish tabiiy yashash hududlarida yo‘qolib borayotgan noyob turlarni saqlab qolishga yordam beradi.
Iqtisodiy ahamiyati va tahdidlar
Iqtisodiyotda baliq ovlash sanoati, baliqlarni akvakultura obyekti sifatida yetishtirish va bezak akvarium baliqlari savdosi muhim o‘rin tutadi.
1961-yilda Sirdaryo havzasi suvlariga kanal va kollektorlar faoliyatiga biologik to‘siq bo‘lgan o‘simlik massasiga qarshi kurashish uchun oq amur muvaffaqiyatli kiritilgan; bu daryoda kema qatnovini sezilarli darajada tiklashga imkon bergan.
Insonning iqtisodiy faoliyati suvning ifloslanishi, begona turlarni kiritish, daryo o‘zanlarini o‘zgartirish va iqlim o‘zgarishi orqali ayrim turlar populyatsiyalariga bevosita yoki bilvosita xavf tug‘dirishi mumkin.
Madaniyat va san’atda baliqlar
Mifologiyada
Baliqlar, shuningdek, qadimda baliq deb hisoblangan kitlarham boshqa hayvonlar kabi dunyo xalqlarining mifologiyasi va dinida muhim o‘rin tutadi.
Adabiyotlar
- Hayvonot dunyosi. Olti jildli ensiklopediya. 4-jild. Birinchi qism (Baliqlar) / umumiy tahrir: SSSR FA muxbir a’zosi, professor L. A. Zenkevich. — Moskva: Prosveshcheniye, 1971. — 656 bet.
- Pavlov D. A. Suyakli baliqlar ilk ontogenezidagi morfologik o‘zgaruvchanlik. — Moskva: GEOS, 2007. — 262 bet.
- Pavlov D. S., Lupandin A. I., Kostin V. V. Daryo baliqlari yosh individlarining oqim bo‘ylab migratsiyasi mexanizmlari. — Moskva: Nauka, 2007. — 212 bet.
- Popov P. A. Sibir baliqlari: tarqalishi, ekologiyasi, ovlanishi. — Novosibirsk, 2007. — 525 bet.
- Baklashova T. A. Ixtiologiya. — Moskva: Oziq-ovqat sanoati, 1980. — 324 bet.
- Vanyatinskiy V. F. va boshqalar. Baliqlar kasalliklari. — Moskva, 1979.
Havolalar
- FishBase // WorldFish Center — dunyo baliqlari ma’lumotlar bazasi (2020-yil dekabr holatiga ko‘ra 33 000 dan ortiq tur, bundan ortiq 300 000 xalq orasidagi nom, 55 000 dan ortiq tasvir)
- Fishwatching — baliqlarga bag‘ishlangan rus tilidagi sayt
