| Fan | |
| Zoologiya | |
|---|---|
| Hayvonlar biologiyasi | |
 | |
| Mavzu | Biologiya |
| O‘rganish obyekti | Hayvonlar |
| Shakllanish davri | XVIII asr |
| Asosiy yo‘nalishlar | Umurtqasizlar zoologiyasi, Umurtqalilar zoologiyasi |
| Yordamchi fanlar | Sistematika, Ekologiya, Fiziologiya, Etologiya va boshqalar |
 Vikiombordagi mediafayllar | |
Zoologiya (qadimgi yunoncha ζῷον — hayvon + λόγος — ta’limot) — fan bo‘lib, u hayvonot olamiga kiruvchi hayvonlarni, shu jumladan, insonni o‘rganadi. Zoologiya boshqa biologiya fanlari, tibbiyot, veterinariya, qishloq xo‘jaligi, shuningdek, insonning ishlab chiqarish faoliyati va hayvonlarni muhofaza qilish sohasi bilan bog‘liq.
Zoologiyaning o‘rganish predmeti
Zoologiya fiziologiya, anatomiya, embriologiya, ekologiya va sistematik filogenez bo‘yicha hayvonlarni o‘rganadi (ko‘p hujayrali, geterotrof, harakatchan eukariotlar).
Zoologiyaning rivojlanish tarixi
Hayvonlar haqidagi tavsiflar qadim zamonlardan ma’lum. Masalan, Qadimgi Xitoy va Hindistonda yozilgan hayvonlar haqidagi kitoblar mavjud. Zoologiya fan sifatida Qadimgi Yunonistonda vujudga kelgan bo‘lib, uning shakllanishi Arastu nomi bilan bog‘liq. Uning asarlarida hayvonlarning 500 ga yaqin turi tasvirlangan. U bir qator muhim g‘oya va umumlashmalarni, jumladan, organizm qismlarining o‘zaro bog‘liqligi (korrelyatsiya) hamda darajalanish haqidagi ta’limotlarni ilgari surgan.
Aynan XVI asr oxiri — XVII asr boshlarida mikroorganizmlar dunyosini bilish, hayvon organizmlarining mikroskopik tuzilishi va embrional rivojlanishini o‘rganishga kirishildi. Bunga niderlandiyalik olim Antoni van Levenguk zamonaviy turdagi optik mikroskopni ixtiro qilishi sabab bo‘ldi. Bu asbob yordamida bir hujayrali organizmlarni ko‘rish mumkin bo‘ldi.
Hayvonot dunyosini zamonaviy tizimlashtirish asoslari XVII asr oxiri — XVIII asrning birinchi yarmida ingliz olimi Jon Rey va shved olimi Karl Linney ishlari bilan yaratildi. Biologik sistematika sohasidagi eng muhim asarlardan biri — «Tabiat sistemasi» (lotincha Systema naturae) bo‘lib, uni Linney yozgan. Birinchi nashri 1735-yilda chop etilgan.
XVIII asr oxiri — XIX asr boshida faoliyat yuritgan yirik zoologlar asarlarida organik dunyoning tarixiy rivojlanishi g‘oyasi paydo bo‘ldi. Organik dunyoning ilk evolyutsiya nazariyasini fransuz tabiatshunosi Jan-Batist Lamark o‘zining «Zoologiya falsafasi» nomli, 1809-yilda nashr etilgan kitobida bayon qildi. XIX asrning 30—40-yillarida nemis olimi Teodor Shvann hujayra nazariyasini yaratdi. Bu nazariya XIX asr tabiatshunosligining uch buyuk kashfiyotidan biri hisoblanadi. Charlz Darvin 1859-yilda organik dunyoning evolyutsiya nazariyasini yaratishi tabiatga tarixiy qarashni mustahkamladi va evolyutsiyaning asosiy harakatlantiruvchi omili — tabiiy tanlanish ekanini ko‘rsatdi. Evolyutsion g‘oyalar rivojining keyingi bosqichi — filogenetik zoologiya asoslarining XIX asrning ikkinchi yarmida nemis olimi Ernst Gekkel tomonidan yaratilishi bo‘ldi. Gekkel hayvonlarning individual va tarixiy rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi biogenetik qonunni ta’rifladi.
XIX asrning ikkinchi yarmida qiyosiy evolyutsion embriologiya ham shakllandi. Uning rivojlanishida rus zoologlari (I. I. Mechnikov, A. O. Kovalevskiy va boshqalar) muhim o‘rin tutgan.
Zoologiya bo‘limlari
Tadqiqot vazifalariga ko‘ra zoologiya bir qator asosiy fanlarga, o‘rganish obyektlariga ko‘ra esa bir qator yordamchi fanlarga bo‘linadi.
Asosiy fanlar
Tadqiqot vazifalariga ko‘ra ajratiladigan zoologiyaning asosiy fanlari:
Yordamchi fanlar
Yordamchi fanlar o‘rganish obyektlari, ya’ni hayvonlarning turli guruhlariga qarab ajratiladi.
- Umurtqasizlar zoologiyasi:
- Protozoologiya — «sodda hayvonlar», ya’ni bir hujayrali eukariot, geterotrof oziqlanuvchi organizmlarni o‘rganuvchi fan. Bu atama ba’zan protistologiya so‘zining sinonimi sifatida ham ishlatiladi.
- Planktonologiya — planktonni o‘rganuvchi fan.
- Gelmintologiya — parazit chuvalchanglarni o‘rganuvchi fan; mazkur yo‘nalish umurtqasizlar zoologiyasiga ham, tibbiyotga ham taalluqli.
- Nematologiya — yumaloq chuvalchanglarni o‘rganuvchi fan; uning tadqiqot sohasi ko‘p jihatdan gelmintologiya bilan ustma-ust tushadi.
- Annelidologiya — halqali chuvalchanglarni o‘rganuvchi fan.
- Artropodologiya — bo‘g‘imoyoqlilarni o‘rganuvchi fan.
- Araxnologiya — o‘rgimchaksimonlarni o‘rganuvchi fan.
- Miriapodologiya — ko‘poyoqlilarni o‘rganuvchi fan.
- Karsinologiya — qisqichbaqasimonlarni o‘rganuvchi fan.
- Entomologiya — hasharotlarni o‘rganuvchi fan.
- Odonatologiya — ninachilarni o‘rganuvchi fan.
- Ortopterologiya — to‘g‘riqanotlilarni o‘rganuvchi fan.
- Koleopterologiya — qattiqqanotlilarni o‘rganuvchi fan.
- Lepidopterologiya — tangachaqanotlilarni o‘rganuvchi fan.
- Dipterologiya — ikkiqanotlilarni o‘rganuvchi fan.
- Gimenopterologiya — pardaqanotlilarni o‘rganuvchi fan.
- Knidariologiya — knidariyalarni (otuvchi hujayralilarni) o‘rganuvchi fan.
- Malakologiya — mollyuskalarni o‘rganuvchi fan.
- Spongiologiya — gubkalarni o‘rganuvchi fan.
- Umurtqalilar zoologiyasi:
- Ixtiologiya — baliqlar va jag‘sizlarni o‘rganuvchi fan.
- Gerpetologiya — suvda hamda quruqlikda yashovchilar va sudralib yuruvchilarni o‘rganuvchi fan. Dastlab bu fan faqat sudralib yuruvchilarni o‘rgangan. Ilgari suvda hamda quruqlikda yashovchilarni o‘rganuvchi batraxologiya zoologiyaning mustaqil bo‘limi hisoblangan. Keyinchalik u gerpetologiya tarkibiga kiritilgan va «batraxologiya» atamasi eskirgan deb qarala boshlangan.
- Ornitologiya — qushlarni o‘rganuvchi fan.
- Oologiya — zoologiyaning, asosan, ornitologiyaning hayvonlar tuxumlarini, birinchi navbatda qushlar tuxumlarini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘limi.
- Teriologiya — sutemizuvchilarni o‘rganuvchi fan.
- Primatologiya — primatlarni o‘rganuvchi fan.
- Kinologiya — itlarni o‘rganuvchi fan.
- Ippologiya — otlarni o‘rganuvchi fan.
- Rodentologiya — kemiruvchilarni o‘rganuvchi fan.
- Setologiya — kitsimonlarni o‘rganuvchi fan (kitlar, delfinlar va boshqalar).
- Xiropterologiya — qo‘lqanotlilarni o‘rganuvchi fan, masalan, ko‘rshapalaklar.
- Felinologiya — uy mushuklarini o‘rganuvchi fan.
- Boshqa yo‘nalishlar
- Paleozoologiya — paleontologiyaning qazilma hayvonlarni o‘rganuvchi bo‘limi; shartli ravishda umurtqalilar va umurtqasizlar paleozoologiyasiga ajratiladi.
- Kriptozoologiya — soxta fan bo‘lib, hali kuzatilmagan hayvonlarni o‘rganishga da’vo qiladi.
Zoologiya jamiyatlari
Zoologiya kongresslari
Birinchi xalqaro zoologiya kongressi Parijda 1889-yilda (Fransiya), 2-kongress esa Moskvada 1892-yilda (Rossiya) bo‘lib o‘tgan. Eng yirik kongress 1963-yilda Vashingtonda (AQSH) bo‘lib o‘tgan va unda 2500 ga yaqin kishi 60 dan ortiq mamlakatdan ishtirok etgan.
- XVIII Xalqaro zoologiya kongressi (2000, Afina, Gretsiya)
- XIX Xalqaro zoologiya kongressi (2004, Pekin, Xitoy)
- XX Xalqaro zoologiya kongressi (2008, Parij, Fransiya)
- XXI Xalqaro zoologiya kongressi (2-7-sentabr 2012, Hayfa, Isroil)
- XXII Xalqaro zoologiya kongressi (14-19-noyabr 2016, Okinava, Yaponiya)
Adabiyotlar
- Zoologiya // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
Havolalar
- Zoologiya // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
- GRNTI (2001-yil holatiga ko‘ra): 34-bo‘lim «Biologiya»
