Fan
Botanika
Vikiombordagi mediafayllar

Botanika yoki fitologiya (qadimgi yunoncha βοτανικός — «o‘simliklarga oid», βοτάνη — «o‘t, o‘simlik») — o‘simliklar haqidagi fan, ya’ni o‘simliklarni o‘rganuvchi biologiya bo‘limi.

O‘simliklar haqidagi yaxlit bilimlar tizimi sifatida botanika XVII—XVIII asrlarga kelib shakllandi. Biroq o‘simliklar haqidagi ko‘plab ma’lumotlar ibtidoiy odamlarga ham ma’lum edi, chunki ularning hayoti foydali o‘simliklar, avvalo, oziq-ovqat, dorivor va zaharli o‘simliklar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.

O‘simliklar faqat foydaliligi nuqtayi nazaridan emas, balki tabiatning bir qismi sifatida tasvirlangan ilk kitoblar yunon va boshqa tabiatshunos olimlarning asarlari edi. Qadimgi dunyo faylasuflari o‘simliklarni tabiatning bir qismi sifatida o‘rganib, ularning mohiyatini aniqlash va ularni tizimlashtirishga harakat qilganlar.

Qadimda, Aristotel davrigacha tadqiqotchilar, asosan, o‘simliklarning dorivor va xo‘jalik uchun qimmatli xususiyatlariga qiziqqanlar. Aristotel (miloddan avvalgi 384—322-yillar) «Hayvonlar tarixi» asarining beshinchi kitobida (lotincha Historia Animalium) o‘zining «O‘simliklar haqidagi ta’limot» asarini tilga olgan. Bu asar bizgacha faqat ayrim parchalar holida yetib kelgan. Ushbu parchalar 1838-yilda nemis botanigi F. Vimmer tomonidan to‘planib nashr etilgan. Ulardan ko‘rinishicha, Aristotel atrofimizdagi olamni ikki toifaga — jonsiz va jonli tabiatga ajratgan. U o‘simliklarni jonli tabiatga mansub deb hisoblagan. Aristotelning fikricha, o‘simliklar hayvonlar va insonlarga nisbatan ruhiy rivojlanishning quyi bosqichida turadi. Aristotel o‘simliklar va hayvonlar tabiatida ayrim umumiy xususiyatlarni ham qayd etgan. Masalan, u dengizdagi ba’zi mavjudotlarning o‘simlik yoki hayvon ekanini aniqlash qiyinligini yozgan^:13.

Aristotelning shogirdi Teofrast (miloddan avvalgi 371—286-yillar) «botanikaning otasi» deb ataladi. Teofrastning botanika bo‘yicha asarlarini qadimgi dunyo dehqonchilik va tibbiyot amaliyotchilari hamda olimlarining bu sohadagi bilimlarini yagona tizimga jamlagan to‘plam deb hisoblash mumkin. Teofrast botanikaning mustaqil fan sifatida shakllanishiga asos solgan: u o‘simliklarning xo‘jalik va tibbiyotda qo‘llanishini tasvirlash bilan birga nazariy masalalarni ham ko‘rib chiqqan. Teofrast asarlari botanikaning keyingi ko‘p asrlik rivojlanishiga nihoyatda katta ta’sir ko‘rsatgan. Zero, qadimgi dunyo olimlari o‘simliklar tabiatini tushunish va ularning shakllarini tavsiflashda uning darajasidan yuqoriga ko‘tarila olmaganlar. O‘sha davr bilimlari darajasiga ko‘ra, Teofrastning ayrim qarashlari sodda va ilmiy asoslanmagan edi. U davr olimlarida hali mukammal tadqiqot vositalari ham, ilmiy tajribalar ham bo‘lmagan. Shunga qaramay, «botanikaning otasi» erishgan bilimlar darajasi juda yuqori bo‘lgan^:13—14.

Qadimgi Rim tabiatshunosi Katta Pliniy o‘zining «Tabiiy tarix» asarida zamondoshlariga ma’lum bo‘lgan tabiat haqidagi barcha ma’lumotlarni bayon etgan. U o‘simliklarning qariyb 1000 turini tilga olib, ularni ancha aniq tasvirlagan.

O‘rta asrlarda tabiiy fanlar umumiy tanazzulga uchraganidan so‘ng, XVI asrdan boshlab Yevropada botanika yana jadal rivojlana boshladi. Dastlab bu faqat sistematika va morfologiyaga taalluqli edi, ammo XVII—XVIII asrlarda botanikaning boshqa tarmoqlari, xususan, o‘simliklar anatomiyasi ham vujudga kelib, shakllandi.

Yevropa botanika fanidagi muhim yutuq^{[4877 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]} — o‘simliklarga bag‘ishlangan, boy rasmlar bilan bezatilgan, katta hajmli Fransisko Ernandesning «Yangi Ispaniya o‘simliklari tarixi» (1570—1577) asarining yaratilishi bo‘ldi. U Filipp II buyurtmasi bilan yaratilgan. Unda 3000 dan ortiq o‘simlik va 500 ta hayvonning hozirgi Meksika hududida uchraydigan turlari tavsiflangan. Xuddi shu davrda o‘simliklar haqidagi nisbatan qisqaroq tadqiqot ham «Yangi Ispaniya ishlari umumiy tarixi» (1576) nomli yirik asarda yoritilgan. Uning muallifi — Bernardino de Saagun. Har ikkala kitob atsteklarning o‘z atrofidagi olam haqidagi bilimlariga tayangan. Shu bois ularni Yevropa ta’siriga kam uchragan asarlar deb hisoblash mumkin (garchi o‘simliklar tasnifi Pliniy asarlariga asoslangan bo‘lsa-da). Keyinchalik Saagunning qo‘lyozmasi unutilgan, biroq Ernandes kitobidan boshqa ko‘plab olimlar foydalangan: Xose de Akosta, Nardo Antonio Rekki, Fabio Kolonna, Xayme Onorato Pomar, Gregorio Lopes, Federiko Chezi, Xuan Barrios, Iogan de Laet, Ioan Eusebio Nyeremberg, Vilyam Pizo, Robert Lavel, Jon Rey, Jeyms Nyuton va boshqalar.

Xususan, Rossiyada XV—XVII asrlarda yunon, lotin va boshqa Yevropa tillaridan dorivor o‘simliklar tavsiflari tarjima qilinib, ko‘chirib yozilgan.

Karl Linney (shvedcha Carl Linnaeus, Carl Linné) — mashhur shved tabiatshunos va shifokor, o‘simliklar hamda hayvonot dunyosini tasniflashning yagona tizimi muallifidir. U avvalgi davrlarda to‘plangan biologik bilimlarni umumlashtirib, sezilarli darajada tartibga solgan va shu tufayli tirikligidayoq dunyo miqyosida shuhrat qozongan. 1729-yilda Linney Ulof Selsiy (1670—1756), ilohiyot professori bilan tanishdi. Selsiy botanikaga juda qiziqqan. Ko‘p o‘tmay, Linney uning uyiga ko‘chib o‘tdi va boy kutubxonasidan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ldi. O‘sha yili Linney «O‘simliklarning jinsiy hayotiga kirish» nomli kichik asarini yozdi (lotincha Praeludia sponsaliorum plantarum). Unda o‘simliklarni jinsiy belgilariga ko‘ra tasniflashga asoslangan kelajakdagi tizimining bosh g‘oyalari bayon etilgan edi. Bu asar Uppsala ilmiy doiralarida katta qiziqish uyg‘otdi. 1730-yildan boshlab Linney professor Ulof Rudbek Kichik rahbarligida universitet botanika bog‘ida namoyishchi-o‘qituvchi sifatida dars bera boshladi. Linneyning ma’ruzalari katta muvaffaqiyat qozondi. XVIII asrda gul tuzilishini o‘zining sun’iy tasniflash tizimiga asos qilib olgan Linney o‘simliklar dunyosini 24 sinfga ajratdi. Linneyning tizimi o‘z yaratuvchisidan keyin uzoq yashamagan bo‘lsa-da, uning botanika tarixidagi ahamiyati beqiyosdir. Linneyning asosiy xizmatlaridan biri biologik tur tushunchasini aniq belgilash, binominal (ikkilamchi) nomenklaturani keng qo‘llanishga joriy etish va sistematik (taksonomik) kategoriyalar o‘rtasida aniq bo‘ysunish tartibini o‘rnatishdir.

Genrix Iogann Nepomuk fon Krants (nemischa Heinrich Johann Nepomuk Edler von Crantz — avstriyalik shifokor va botanik. Professor sifatida Vena universitetida faoliyat yuritgan (tibbiyot fanlari doktori darajasini 1750-yilda olgan). 1769-yilda Classis Cruciformium emendeta.

XIX asr umuman tabiiy fanlarning jadal rivojlanishi bilan ajralib turdi. Botanikaning barcha tarmoqlari ham tez sur’atlarda taraqqiy etdi. O‘simliklar sistematikasiga evolyutsiya nazariyasi bilan hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatgan olim — Ch. Darvin.

Botanika rivojining hozirgi bosqichiga xos xususiyat — uning ayrim tarmoqlari o‘rtasidagi chegaralarning yo‘qolishi va o‘zaro birlashuvidir. Masalan, o‘simliklar sistematikasida alohida taksonlarni tavsiflash uchun sitologik, anatomik, embriologik hamda biokimyoviy usullardan tobora keng foydalanilmoqda. Fizika va kimyo yutuqlariga asoslangan yangi tadqiqot usullarining yaratilishi ilgari yechib bo‘lmagan masalalarni hal etishga imkon berdi. Masalan, ajrata olish qobiliyati boshqa optik asboblarga qaraganda yuzlab marta yuqori bo‘lgan elektron mikroskopdan foydalanish natijasida o‘simlik hujayrasi tuzilishining ko‘plab yangi tafsilotlari aniqlandi. Ulardan nafaqat anatomiyada, balki sistematikada ham muvaffaqiyatli foydalanilmoqda.

Botanika juda keng masalalarni qamrab oladi: o‘simliklarning tashqi va ichki tuzilishi qonuniyatlari (morfologiya va anatomiya), ularning sistematikasi, geologik davrlar davomida rivojlanishi (evolyutsiya) va qarindoshlik aloqalari (filogenez), Yer yuzasida o‘tmishdagi va hozirgi tarqalish xususiyatlari (o‘simliklar geografiyasi), atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlari (o‘simliklar ekologiyasi), o‘simlik qoplamining shakllanishi (fitotsenologiya yoki geobotanika), o‘simliklardan xo‘jalikda foydalanish imkoniyatlari va yo‘llari (botanik resursshunoslik yoki iqtisodiy botanika).

Tadqiqot obyektiga qarab botanikada fikologiya (algologiya) — suvo‘tlarni, lixenologiya — lishayniklarni, briologiya — yo‘sinlarni o‘rganadigan fanlar va boshqalar ajratiladi. Mikroskopik organizmlarni, asosan, o‘simliklar olamiga kiritib kelingan bakteriyalar, aktinomitsetlar, ayrim zamburug‘lar va suvo‘tlarni o‘rganish alohida fan — mikrobiologiya tarkibiga kiradi. O‘simliklarning viruslar, bakteriyalar va zamburug‘lar keltirib chiqaradigan kasalliklarini o‘rganadigan fan — fitopatologiya.

Botanikaning asosiy fan yo‘nalishi — o‘simliklar sistematikasi — o‘simliklar dunyosining xilma-xilligini o‘zaro bo‘ysunuvchi tabiiy guruhlarga — taksonlarga (tasniflash) ajratadi, ularning nomlanish tizimini (nomenklatura) belgilaydi hamda o‘rtalaridagi qarindoshlik (evolyutsion) munosabatlarini aniqlaydi (filogeniya). Ilgari sistematika o‘simliklarning tashqi morfologik belgilariga va geografik tarqalishiga asoslangan bo‘lsa, hozir sistematiklar o‘simliklarning ichki tuzilishi, hujayralari va xromosoma apparati xususiyatlari, shuningdek, kimyoviy tarkibi va ekologik belgilaridan ham keng foydalanadilar. Muayyan hududdagi o‘simlik turlarining tarkibini (flora) aniqlash odatda floristika deb ataladi. Ayrim turlar, turkumlar va oilalarning tarqalish hududlarini (areallarini) aniqlash esa xorologiya (fitoxorologiya) deyiladi. Daraxt va butalarni o‘rganish alohida fan — dendrologiya.

Sistematika bilan o‘simliklar morfologiyasi chambarchas bog‘liq. U o‘simliklar shaklini individual (ontogenez) va tarixiy (filogenez) rivojlanish jarayonida o‘rganadi. Tor ma’noda morfologiya o‘simliklar va ular qismlarining tashqi shaklini o‘rganadi; kengroq ma’noda esa ichki tuzilishni o‘rganuvchi o‘simliklar anatomiyasi, murtakning hosil bo‘lishi va rivojlanishini tadqiq etuvchi embriologiya hamda o‘simlik hujayrasining tuzilishini o‘rganuvchi sitologiyani ham o‘z ichiga oladi. Amaliy yoki nazariy ahamiyatiga ko‘ra o‘simliklar morfologiyasining ayrim bo‘limlari mustaqil fan sifatida ajratiladi: organografiya — o‘simlik qismlari va organlarini tavsiflash; palinologiya — o‘simliklarning changi va sporalarini o‘rganish; karpologiya — mevalarni tavsiflash va tasniflash; teratologiya — o‘simliklar tuzilishidagi anomaliyalar va nuqsonlarni (teratlarni) o‘rganish. O‘simliklarning qiyosiy, evolyutsion va ekologik morfologiyasi farqlanadi.

O‘simliklarning yashash muhiti bilan o‘zaro munosabatlarini botanikaning bir qator tarmoqlari o‘rganadi. Ular ba’zan umumiy nom bilan o‘simliklar ekologiyasi deb ataladi. Tor ma’noda ekologiya yashash muhitining o‘simlikka ta’sirini, shuningdek, o‘simliklarning ushbu muhit xususiyatlariga turli moslashuvlarini o‘rganadi. Yer yuzasida o‘simliklar muayyan jamoalar yoki fitotsenozlarni hosil qiladi. Ular nisbatan katta hududlarda takrorlanib uchraydi (o‘rmonlar, dashtlar, o‘tloqlar, savannalar va hokazo). Bu jamoalarni o‘rganadigan botanika tarmog‘i Rossiyada geobotanika yoki fitotsenologiya deb ataladi (chet elda uni ko‘pincha fitosotsiologiya deb ham atashadi). Tadqiqot obyektiga ko‘ra geobotanikada o‘rmonshunoslik, o‘tloqshunoslik, tundrashunoslik, botqoqshunoslik va boshqa yo‘nalishlar ajratiladi. Keng ma’noda geobotanika ekotizimlar haqidagi ta’limot yoki biogeotsenologiya bilan tutashadi. Bu fan o‘simlik qoplami, hayvonot dunyosi, tuproq va uning ostidagi tog‘ jinslari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi. Ushbu majmua biogeotsenoz deb ataladi.

Yer yuzida ayrim o‘simlik turlarining tarqalishini o‘simliklar geografiyasi, o‘simlik qoplamining Yer yuzida hozirgi sharoit va tarixiy o‘tmishga bog‘liq ravishda joylashish xususiyatlarini esa botanik geografiya o‘rganadi.

Qazilma o‘simliklar haqidagi fan — paleobotanika yoki fitopaleontologiya — o‘simliklar dunyosining rivojlanish tarixini tiklashda birinchi darajali ahamiyatga ega. Paleobotanika ma’lumotlari o‘simliklar sistematikasi, morfologiyasi (jumladan, anatomiyasi) va tarixiy geografiyasining ko‘plab masalalarini hal etishda nihoyatda muhimdir. Undan geologiya fanida ham foydalaniladi (tarixiy geologiya va stratigrafiya).

Yovvoyi o‘simliklarning foydali xususiyatlari va ularni madaniylashtirish imkoniyatlarini iqtisodiy botanika (xo‘jalik botanikasi, botanik resursshunoslik) o‘rganadi. Iqtisodiy botanika bilan etnobotanika — turli etnik guruhlar o‘simliklardan qanday foydalanishini o‘rganuvchi fan chambarchas bog‘liq. Amaliy botanikaning muhim bo‘limlaridan biri kasalliklarga chidamlilik, qurg‘oqchilikka bardoshlilik va boshqa qimmatli xususiyatlarga ega madaniy o‘simliklarning yovvoyi qarindoshlarini o‘rganishdir.

O‘simliklar fiziologiyasi va o‘simliklar biokimyosi har doim ham botanika tarkibiga kiritilmaydi. Sababi o‘simliklarda kechadigan ko‘plab fiziologik va biokimyoviy jarayonlar hayvon organizmidagi jarayonlarga o‘xshaydi, hatto ular bilan bir xil bo‘lishi mumkin va o‘xshash usullar yordamida o‘rganiladi. Biroq o‘simliklar biokimyosi va fiziologiyasining faqat yoki deyarli faqat o‘simliklarga xos bo‘lgan bir qator o‘ziga xos jihatlari bor. Shu sababli o‘simliklar fiziologiyasi va biokimyosini botanikaning o‘zidan ajratish oson emas. Ayniqsa, o‘simliklarning fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari taksonomik belgilar sifatida ham qaralishi, demak, o‘simliklar sistematikasi mutaxassislarini qiziqtirishi mumkin. Bu belgilar ekologiya va geobotanika, o‘simliklar geografiyasi va botanik geografiya, iqtisodiy botanika va boshqa sohalarning masalalarini tushunish uchun ham juda muhim. O‘simliklar genetikasi odatda umumiy genetikaning bo‘limi sifatida qaraladi, biroq uning ayrim yo‘nalishlari (populyatsiyalar genetikasi, sitogenetika) sistematika, ayniqsa biosistematika, o‘simliklar ekologiyasi va geobotanika bilan uzviy bog‘liq.

Yuqorida sanab o‘tilgan botanika bo‘limlari orasidagi chegaralar ko‘p jihatdan shartlidir, chunki ularning usullari ko‘pincha kesishadi, ma’lumotlaridan esa o‘zaro foydalaniladi. Fiziologik anatomiya va ekologik fiziologiya kabi fanlarning o‘rnini aniq belgilash yoki o‘simliklarning kimyoviy xususiyatlaridan sistematikada foydalanishni (xemosistematika) o‘simliklarning qiyosiy biokimyosidan ajratish qiyin. Shu bilan birga, botanikaning ayrim bo‘limlari tobora tor ixtisoslashib bormoqda.

Botanika ko‘plab boshqa fanlar bilan chambarchas bog‘liq: paleobotanika va indikator geobotanika (ayrim o‘simliklar hamda ular jamoalarining belgilaridan foydali qazilmalar mavjudligini aniqlashda foydalanish) orqali geologiya bilan; kimyo bilan — biokimyo, fiziologiya, iqtisodiy botanika va farmakognoziya orqali; tuproqshunoslik va tabiiy geografiya bilan — ekologiya va geobotanika orqali; texnika fanlari bilan — iqtisodiy botanika orqali. Botanika qishloq va o‘rmon xo‘jaligi, shaharlar, dam olish maskanlari va bog‘larni ko‘kalamzorlashtirishning tabiiy-tarixiy asosidir. U oziq-ovqat, to‘qimachilik, sellyuloza-qog‘oz, mikrobiologiya, yog‘ochni qayta ishlash sanoatining ko‘plab muammolarini hal etadi. Biroq botanikaning eng muhim vazifasi — insoniyat yashaydigan muhit — biosfera va, avvalo, uning o‘simliklar dunyosi — fitosferaning rivojlanishi va muhofazasi qonuniyatlarini o‘rganishdir.

Biologiyada qabul qilingan tasniflash tizimidan tashqari, botanika ham biologiyaning boshqa tarmoqlari singari turlarni nav, kichik nav va shakllarga ham ajratadi.

Rus tilidagi adabiyotlarda «botanik nomenklatura» atamasi o‘rniga «binar nomenklatura» iborasi qo‘llanadi. Zoologiya adabiyotlarida keng tarqalgan ibora esa «binominal nomenklatura».

Botanik nomenklaturaning shakllanishi va to‘ldirilishi Xalqaro botanik nomenklatura kodeksi bilan tartibga solinadi.

Botanikada kuzatish, qiyosiy, tarixiy va tajribaviy usullardan foydalaniladi. Bu usullarga namunalar yig‘ish va kolleksiyalar tuzish, o‘simliklarni tabiatda hamda tajriba maydonlarida kuzatish, tabiiy sharoitda va ixtisoslashgan laboratoriyalarda tajriba o‘tkazish, olingan ma’lumotlarni matematik qayta ishlash kiradi. O‘rganilayotgan o‘simliklarning muayyan belgilarini qayd etishning an’anaviy usullari bilan bir qatorda zamonaviy kimyoviy, fizikaviy va kibernetik tadqiqot usullarining barcha turlaridan foydalaniladi.

Turlarning yo‘q bo‘lib ketishi tabiiy tanlanish natijasi bo‘lishi mumkin (masalan, golotsendagi turlarning ommaviy qirilib ketishi). Biroq hozirgi yo‘qolib ketish davri o‘ziga xosdir. Avvalgi davrlar osmon jismlari bilan to‘qnashuv, tektonik plitalarning harakati, kuchli vulqon faolligi va iqlim o‘zgarishi kabi fizik sabablar tufayli yuzaga kelgan. Hozirgi turlarning yo‘qolish davri esa inson faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, taxminan 100 000 yil avval odamlarning sayyora bo‘ylab tarqalishi bilan boshlangan. Odamlar ilgari inson ta’sirini boshdan kechirmagan yangi ekotizimlarga kirib borib, ov qilish, yashash muhitini buzish va kasalliklarni tarqatish orqali ekologik muvozanatni izdan chiqarganlar.

Turlarning yo‘qolib ketishi bilan bog‘liq asosiy xavotirlar quyidagilardir:

1. turlarning biologik birlik sifatida yo‘qolishi — tabiat boyligining kamayishi nuqtayi nazaridan ham, insonlar tabiiy atrof-muhitni saqlashga majbur deb hisoblaydiganlar uchun axloqiy muammo sifatida ham nihoyatda muhimdir;
2. ekotizimlar barqarorligining buzilishi — oziq zanjirining bir bo‘g‘ini ekotizimdan yo‘qolganda bu holat yaqqol namoyon bo‘ladi;
3. boshqa turlarga xavf tug‘ilishi — bir tur yo‘qolganda, ko‘pincha boshqa turlar populyatsiyalarining soni ham o‘zgaradi. Natijada ekotizim sezilarli va qaytarib bo‘lmaydigan darajada o‘zgarishi mumkin;
4. o‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan genetik materialning yo‘qolishi — har bir tur o‘zining DNKsida noyob genetik ma’lumotni saqlaydi va ushbu genetik ko‘rsatmalarga muvofiq o‘ziga xos kimyoviy birikmalarni ishlab chiqaradi. Masalan, bir yillik shuvoq — artemizininningning yagona manbai bo‘lgan o‘simlik. Ushbu preparat deyarli 100 foiz hollarda bezgakka qarshi samarali. Agar ushbu o‘simlik yo‘qolsa, sayyoraning eng kambag‘al mintaqalarida bugun ham jiddiy kasallik bo‘lib qolayotgan bezgakka qarshi kurash imkoniyatlari kamayardi.

Amerikalik paleontolog Nils Eldrij (Niles Eldridge) 1972-yilda Stiven Guld bilan birgalikda uzlukli muvozanat nazariyasini ilgari surdi. Unga ko‘ra, evolyutsion o‘zgarishlarning katta qismi evolyutsion barqarorlikning ancha uzoq davrlariga nisbatan qisqa vaqt oralig‘ida sodir bo‘ladi. Nils Eldrij, xususan, inson xo‘jalik faoliyatiga muhim o‘rin beradi:

Darhaqiqat, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun inson mohiyatan azaldan mavjud bo‘lgan ekotizimlarga:

• qarshi urush e’lon qilishi kerak — yerni bir yoki bir nechta donli oziq-ovqat ekinlarini yetishtirish maqsadida o‘zgartirish, ilgari o‘sgan boshqa barcha o‘simlik turlarining zarariga amalga oshiriladi. Endi ular istalmagan «begona o‘tlar» deb tasniflanadi;
• — barcha hayvonlarning (bir nechta xonakilashtirilgan tur bundan mustasno) populyatsiyalarini yo‘q qilish yoki keskin cheklash. Endi bunday hayvonlar zararkunandalar va parazitlar deb qaraladi.
  — Nils Eldrij

• Botanika // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda]  / bosh muharrir A. M. Proxorov.  — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
• Rus botanikasi tarixi bo‘yicha ocherklar. — M., 1947.
• Rus botaniklari. Biografik-bibliografik lug‘at. // Tuzuvchi S. Yu. Lipshits. — 1—4-jildlar. — M., 1947—1956.
• Bazilevskaya N. A. va boshqalar. Mashhur mahalliy botaniklar. — M.: RSFSR Maorif vazirligining davlat o‘quv-pedagogika nashriyoti, 1957.
• SSSRda biologiyaning rivojlanishi. — M., 1967. — 21—158, 695—709-betlar.
• Bazilevskaya N. A., Belokon I. P., Shcherbakova A. A.. Botanikaning qisqacha tarixi. — M., 1968.
• Shcherbakova A. A. Rossiyada XX asrning 60-yillarigacha botanika tarixi (Darvingacha bo‘lgan davr).  — Novosibirsk: Fan, 1979. — 368 bet — 3250 nusxa
• Möbius M.. Geschichte der Botanik. — Jena, 1937.
• Reed H. S.. A short history of the plant sciences. — Waltham (Mass.), 1942.
• Barnhart J. H. Biographical notes upon botanists, v. 1-3. — Boston, 1966.

• «Butun biologiya» portali : Organik olamning xilma-xilligi
• Elektron botanika kutubxonasi
• Botanika. «Fan» rukni . TASS.  — Mavzuga oid barcha so‘nggi yangiliklarni o‘qish. Murojaat sanasi: 12-noyabr, 2023-yil. Arxivlangan 12-noyabr, 2023-yil.