Argentina haqida

Argentina Respublikasi
isp. República Argentina
Shior: «isp. En Unión y Libertad»
«Birlik va erkinlikda»
Madhiya: «Himno Nacional Argentino»
«Argentina davlat madhiyasi»
Аргентина на карте мира.
Светло-зелёным отмечены Аргентинская Антарктика, на которую претендует Аргентина; а также Фолклендские острова и Южная Георгия и Южные Сандвичевы Острова, спорные с Великобританией.

Argentina dunyo xaritasida.

Och yashil rang bilan Argentina Antarktikasi, unga Argentina da’vo qiladi ; shuningdek, Folklend orollari va Janubiy Georgiya va Janubiy Sandvich orollari, ular yuzasidan Buyuk Britaniya.
Mustaqillik sanasi 9-iyul 1816-yil (sobiq mustamlakachi — Ispaniya)
Rasmiy til ispan tili
Poytaxt Buenos-Ayres
Yirik shaharlar Buenos-Ayres, Kordova, Rosario, Mendosa, San-Migel-de-Tukuman, La-Plata, Mar-del-Plata, Salta, San-Xuan
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Davlat tuzilishi markazlashgan federatsiya
Prezident Xavyer Miley
Vitse-prezident Viktoriya Vilyarruel
Bosh vazir Diego Santilli
Davlat dini katoliklik
Hududi
 • Jami 2 780 085 km² (dunyoda 8-o‘rinda)
 • Suv yuzasi ulushi, % 1,57 %
Aholi
 • Baholash  (34-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2022) ↗47 327 407 kishi
 • Zichlik 14,4 kishi/km²
YAIM (xarid qobiliyati pariteti)
 • Jami (2024) 1,354 trln AQSH dollari (30-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 28 704 AQSH dollari (69-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2024) 604,382 mlrd AQSH dollari (24-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 12 814 AQSH dollari (71-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,849 (juda yuqori; 48-o‘rin o‘rin)
Aholining nomlanishi argentinalik erkak, argentinalik ayol
Valyuta Argentina pesosi (ARS, kod 32)
Internet domeni .ar
ISO kodi AR
Telefon kodi +54
Vaqt mintaqasi UTC−3 (ART)
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Argentina (isp. Argentina [aɾxenˈtina  fayl haqida), rasmiy nomi — Argentina Respublikasi (isp. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — maydoni jihatidan Braziliya dan keyin ikkinchi, aholisi soni bo‘yicha Braziliya va Kolumbiya dan keyin uchinchi o‘rinda turuvchi Janubiy Amerikadavlati bo‘lib, 24 ta ma’muriy birlikdan: 23 ta provinsiya va Buenos-Ayres federal poytaxt okrugidan iborat.

2025-yil holatiga ko‘ra, Argentina aholi soni jihatidan dunyodagi 34-davlat (46 387 098 kishi). 2022-yil holatiga ko‘ra, aholining aksariyati e’tiqodiga ko‘ra katoliklaredi. Davlat tili — ispan tili; mahalliy tubjoy xalqlar tillariham cheklangan darajada qo‘llanadi. Bu dunyodagi maydoni eng katta ispan tilli mamlakat.

Argentina — federativ davlat va prezidentlik respublikasi. Prezident 10-dekabr 2023-yildan buyon — Xavyer Miley, bosh vazir 2026-yil iyunidan buyon — Diego Santilli.

Poytaxti va eng yirik shahri — Buenos-Ayres, boshqa yirik shaharlari — Kordova, Rosario, Mendosa va boshqalar. Argentina quyidagi tashkilotlarga a’zo: BMT (1945-yildan), Amerika davlatlari tashkiloti (1948-yildan), G-15[ingl.] (1989-yildan), MERKOSUR (1991-yildan), Jahon savdo tashkiloti (1995-yildan), G-20 (1999-yildan), CELAC (2010-yildan).

Etimologiyasi

Mamlakatning «Argentina» nomi lotincha lot. argentum (kumush) so‘zidan kelib chiqqan; u o‘z navbatida yunoncha ἀργήντος (argentos), undan ham qadimiy ἀργήειςso‘ziga borib taqaladi va «oq, yarqiroq» degan ma’noni bildiradi. Αργεντινός (argentinos) — yunon tilida «kumushrang» ma’nosini anglatuvchi sifat. Bu nom Sebastyan Kabot ekspeditsiya tomonidan sohilda qoldirilgan Xuan Dias de Solis odami Fransisko del Puertoni uchratganidan so‘ng paydo bo‘lgan. U Kabotga «Oq qirol» va Kumush tog‘lar[isp.]haqida so‘zlab bergan. Bu tog‘lar La-Platashimolida joylashgan, deb aytilgan. Kabot afsonaga ishonib, Molukka orollariga olib boruvchi dengiz yo‘lini o‘rganish haqidagi dastlabki rejasidan voz kechdi. Bu orollar Magellan-Elkanoekspeditsiyasi tomonidan kashf etilgan edi. U kumush izlashga yo‘l oldi. Ammo bu xabarlar yolg‘on bo‘lib chiqdi: La-Plata havzasida qimmatbaho metall konlari yo‘q; afsonada, ehtimol, inklar imperiyasinazarda tutilgan edi. Shunga qaramay, kumush haqidagi mish-mish mamlakatning «Argentina» deb nomlanishiga sabab bo‘ldi.

Bu nomning «Argentina» ilk qo‘llanishi 1602-yilda yaratilgan «Argentina va Rio-de-la-Plataning zabt etilishi» (isp. La Argentina y conquista del Río de la Plata) Martin del Barko Senteneradostonida uchraydi. XVIII asrga kelib bu hudud nomi keng tarqalgan bo‘lsa-da, 1776-yilda mamlakat rasman Rio-de-la-Plata vitse-qirolligideb atalgan. 1810-yilgi May inqilobidan keyin tuzilgan mustaqil hukumat vitse-qirollik maqomini Birlashgan provinsiyalar nomiga almashtirdi.

Bu «Argentina» nomi birinchi Argentina madhiyasi 1813-yildaqo‘llanganidan keyin mashhur bo‘ldi. Unda mamlakat mustaqilligi uchun davom etayotgan urush ko‘p tilga olingan edi. Argentina Respublikasi nomi ilk bor 1826-yilgi konstitutsiyada rasman qayd etildi. 1859-yilda Buenos-Ayres provinsiyasi konfederatsiyaga qaytgach, davlat nomi Argentina Millatideb o‘zgartirildi. Argentina Respublikasi nomi 8-oktabr 1860-yildagi qonun qabul qilingach qayta tiklandi va hozirgacha saqlanib kelmoqda.

Geografiyasi

Argentina hududi bo‘yicha dunyoning eng yirik o‘nta mamlakatidan biri bo‘lib, sakkizinchi o‘rinni egallaydi. U Janubiy Amerika materigining janubi-sharqiy qismini va Olovli Yer.

arxipelagining sharqiy qismini egallagan. G‘arbda Chili, shimolda Boliviya va Paragvay, shimoli-sharqda Braziliya va Urugvaybilan chegaradosh. Sharqdan Atlantika okeani, janubdan esa Dreyk bo‘g‘ozi suvlari bilan yuviladi.

Sohillari kam parchalangan, faqat estuariy La-Plata quruqlik ichkarisiga 320 kilometr kirib boradi. Mamlakat hududi meridian yo‘nalishida cho‘zilgan. Uning shimoldan janubgacha eng katta uzunligi 3,2 ming kilometrni tashkil etadi. Dengiz chegaralarining uzunligi Argentina tashqi iqtisodiy aloqalarining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan.

Maydoni — 2 780 085 km² (Argentina va Folklend (Malvin) orollariyuzasidan Buyuk Britaniyao‘rtasida nizo mavjud; ular hisobga olinmagan). Argentina Qozog‘iston dan biroz kattaroq bo‘lib, maydoni bo‘yicha dunyoda 8-o‘rinda turadi.

Shimoldan janubga katta masofaga cho‘zilgani va relyefining xilma-xilligi tufayli mamlakat tabiati rang-barang. Yer yuzasining tuzilishiga ko‘ra, uni taxminan 63° g‘arbiy uzunlik bo‘ylab ikki qismga: tekislik (shimol va sharq) hamda balandlik (janub va g‘arb) qismlariga ajratish mumkin.

Argentinaning butun g‘arbiy chegarasi bo‘ylab And tog‘lari— G‘arbiy yarimsharning eng yirik tog‘ tizmasi cho‘zilgan. Ular asosan Alp tog‘ hosil bo‘lish jarayonida shakllangan bo‘lib, geologik tuzilishining murakkabligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi.

Mamlakatning shimoli-g‘arbida, uning shimoliy chegarasi bilan 28° janubiy kenglikoralig‘ida, 3000-4000 m balandlikda Puna nomli keng, berk vulqon platosi joylashgan. Punani sharqdan o‘rab turgan tog‘lar 6500 m gacha ko‘tariladi. Ularning cho‘qqilari qor bilan qoplangan bo‘lib, nevados.

deb ataladi. Janubroqda And tog‘lari keskin torayadi. Ular markaziy qismda (32° va 37° janubiy kengliklar oralig‘ida) eng yuqori balandlikka yetadi; bu yerda Alp tipidagi o‘tkir qirrali relyef shakllari ustun. Janubiy Amerikaning qalin qor qoplami bilan qoplangan eng baland cho‘qqilari shu yerda joylashgan: Akonkagua (6962 m), Tupungato va Mersedario. Yonbag‘irlarning turli ranglari, relyef shakllari va qor bilan qoplangan tog‘larning uyg‘unligi And tog‘lari manzarasiga alohida go‘zallik bag‘ishlaydi.

Shimolda, mamlakatning shimoliy chegarasidan 29° janubiy kenglik gacha, sharqda esa Parana daryosigacha Gran-Chako (25-50 m) tekisligi parchalangan tog‘ jinslari va allyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan.

Parana va Urugvay daryolari oralig‘i asosan qizil qumtoshlar va mergellardan tashkil topgan tekislik bo‘lib, ular qalin gil allyuviysi va lyoss qatlami bilan qoplangan. Hududning shimoliy qismi Braziliya yassitog‘ligi lava platosining davomi hisoblanadi. O‘rta qismi tekis, botqoqlashgan pasttekislikdan iborat. Janubi esa qumtosh qirlari — kuchilyas.

Tabiiy resurslari

Relyef va geologik tuzilishining xilma-xilligi tufayli Argentina sanoatni rivojlantirish uchun boy mineral xomashyo bazasiga ega. Biroq Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlaridagi kabi jahon miqyosidagi yirik konlar deyarli yo‘q. G‘arbiy hududlarda rudali foydali qazilmalar uchraydi. Mamlakat uran, marganes, mis rudalari va berilliy zaxiralari bilan ajralib turadi; qo‘rg‘oshin-rux, volfram va temir rudalariham mavjud. Uran rudasi zaxirasi bo‘yicha Argentina dunyoning yetakchi o‘nta mamlakati qatoriga kiradi.

Yoqilg‘i-energetika resurslaridan eng muhimlari tabiiy gaz va neftdir. Asosiy konlar Patagoniya platformasidagi cho‘kindi jinslarda va And tog‘larining tog‘ oralig‘i botiqlarida, jumladan Neuken, Mendosa, Salta provinsiyalari hamda Olovli Yerda joylashgan. Argentinaning tasdiqlangan tabiiy gaz zaxiralari 600 milliard kub metrga baholanadi. Ayniqsa Neukenprovinsiyasidagi kon ochilganidan keyin qazib olish hajmi oshdi. Patagoniya da oz miqdorda qo‘ng‘ir ko‘mir zaxiralari ham bor.

Argentina nometall foydali qazilmalar, jumladan oltingugurtzaxiralari bilan ham ajralib turadi. Turli qurilish materiallari (marmar, granit va boshqalar) konlari ancha ko‘p.

Shu bilan birga, mamlakat hududi geologik jihatdan umuman olganda yetarli o‘rganilmagan. Argentina sanoati tarmoqlarini rivojlantirishdagi asosiy muammolardan biri ayrim xomashyo turlarining yo‘qligi emas — garchi kokslanadigan ko‘mir, boksit, kaliy tuzlari va boshqalar tanqisligi sezilsa-da — balki ularning juda noqulay joylashganidir. Konlar asosan chekka va kam aholi yashaydigan hududlarda joylashgan. Masalan, Patagoniya da (mamlakat hududining 30 %) mineral xomashyo, yoqilg‘i, suv va o‘rmon resurslari jamlangan. Tog‘-kon sanoati mahsulotining yarmi shu hudud hissasiga to‘g‘ri keladi. Ammo u yerda mamlakat aholisining atigi 3 % yashaydi.

Argentinaning iqtisodiy rivojlanishiga, avvalo, boy yer resurslari tabiiy asos bo‘ldi. Yer fondi tarkibida qishloq xo‘jaligi yerlari qariyb 70 % ni egallaydi, bunda yaylovlar ustunlik qiladi. Pampahududining katta qismi haydalgan. Qulay agroiqlim resurslarining uyg‘unligi mamlakatning xalqaro mehnat taqsimoti dagi ixtisoslashuvini — don yetishtirish va tabiiy yaylovlarda chorvachilikni belgilab bergan.

Argentinaning suv resurslari orasida daryolar yetakchi o‘rinda turadi. Daryo tarmog‘i shimoli-sharqda yaxshi rivojlangan; bu yerda ikki sersuv daryo La-Plataning umumiy quyilish joyida birlashadi. Parana — Amazonka dan keyin Janubiy Amerikada uzunligi va havzasining maydoni bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turuvchi daryo. Argentinaning eng yirik daryolari asosan yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadi. Iqtisodiy jihatdan asosiy gidroenergetika salohiyati tog‘lardan boshlanuvchi Patagoniya daryolari hamda Parana va Urugvay havzalari daryolariga tegishli, biroq bu imkoniyatning kichik qismigina foydalaniladi.

O‘simlik dunyosi

Argentina o‘simlik qoplami juda xilma-xil: tropik o‘rmonlardan Patagoniya va Punadagi chala cho‘llargacha uchraydi. Shimoliy daryolar oralig‘ida turlarga boy subtropik o‘rmonlar o‘sadi. Bu yerda yog‘ochi qimmatbaho araukariya, sedro, lapachodaraxtlari uchraydi. Janubroqda butazorlar ustunlik qiladi, botqoqlashgan joylar qamishlar, trostniklarhamda nilufarlar bilan, baland va quruq joylar esa qalin o‘t qoplamiga ega o‘tloqlar bilan qoplangan. Ayrim yerlarda akatsiya, mimoza va «tuyaqush daraxti» siyrak o‘rmonlari, daryo bo‘ylarida esa palma to‘qaylari uchraydi.

Janubga qarab ochiq o‘tloq maydonlar ko‘payadi; Entre-Rios — g‘alladosh o‘tlar o‘sadigan preriyasining janubiy qismi Pampaga o‘tish hududini tashkil etadi. «Pampa» so‘zi mahalliy kechua tilidan tarjimada «daraxtsiz hudud» degan ma’noni bildiradi. Nam Pampaning bepoyon dashtlari bir vaqtlar ko‘p yillik boshoqli o‘tlar — chalov, melika, yovvoyi tariq va turli rangdagi boshqa o‘simliklar bilan qoplangan edi. Ammo hozir bu yerda tabiiy o‘simliklar juda kam qolgan, hududning katta qismi haydalgan. Ilgari chorvachilik uchun tabiiy ozuqa bo‘lgan o‘t qoplami uzoq yillar davomida chorva boqilishi natijasida begona o‘tlar bilan ifloslanib, dastlabki holatini yo‘qotgan.

Quruq Pampaga kserofit o‘simliklar — past bo‘yli daraxtlar, tikanli butalar va dag‘al o‘tlar xos. Shunga o‘xshash o‘simliklar qurg‘oqchil g‘arbda, tog‘lararo havzalarda ham tarqalgan; u yerda dag‘al boshoqli o‘tlar va kserofit butalar kaktuslar bilan almashinib keladi.

Argentinada o‘rmonlar mamlakat hududining 12 % ini egallaydi. Bu ulush yer fondiga nisbatan hisoblangan. Ayniqsa daryolar oralig‘i va nam And tog‘laridagi ignabargli o‘rmonlar, shuningdek kebracho daraxti o‘rmonlari Chakoda ayniqsa qimmatli. Ular uzoq hududlarda joylashgani uchun o‘zlashtirish qiyin; shuning uchun eng zich aholi yashaydigan Pampa hududida sun’iy o‘rmonzorlar barpo etishga urinishlar qilinmoqda.

Chakoning o‘rmon resurslari eng ko‘p o‘zlashtirilgan, biroq uzoq davom etgan foydalanish tufayli ularni jiddiy muhofaza qilish va tiklash muammosi dolzarb bo‘lib qolmoqda.

Argentinaning milliy guli — xo‘roz toji eritrinasi, milliy hayvoni esa — qizg‘ish pechnik qushi.

Hayvonot dunyosi

Argentina hayvonot dunyosi Lotin Amerikasining boshqa mamlakatlaridagidek boy va xilma-xil bo‘lmasa-da, unda endemik turlar anchagina. Bu hayvonlarning deyarli barchasiEhtimol, endemik turlar nazarda tutilgan, aniqlashtirish kerak[aniqlashtirish] And tog‘lari va ularning etaklarida, shuningdek kam aholi yashaydigan Patagoniya hududida uchraydi. Punada relikt ko‘zoynakli ayiq.

uchraydi. Patagoniyaning ochiq chala cho‘llari va Chako savannalarida pumakeng tarqalgan. And tog‘larida hali ham vikunya— yumshoq junli hayvon, chinchilla (shinshilla) esa nozik kumushrang mo‘ynaga ega. Biroq bu hayvonlarning har ikkisi ham deyarli qirib yuborilgan. Kemiruvchilar, zirhlilarko‘p uchraydi. Chako, daryolar oralig‘i va Patagoniyada nutriyalar hamda suvsarlar keng tarqalgan.

Botqoqlik va ko‘llarda ko‘plab suv qushlari yashaydi, ularning aksariyati yorqin ranglari bilan ajralib turadi. Suv havzalari qirg‘og‘ida flamingolar va qarqaralarni ko‘rish mumkin. O‘rmonlarda kolibrilaruchraydi. Ular orasida endemik turlar ham bor, masalan, Patagoniya Andlaridagi «uchib yurgan zumrad». Argentinada yashaydigan pechnik qushi 1928-yilda mamlakatning milliy ramzlaridan biriga aylangan.

Valdes yarimoroli — hayvonlarning mavsumiy ko‘chish markazlaridan biri. Iyun–dekabr oylarida bu yerga janubiy silliq kitlar, sentabr–mart–aprel oylarida Magellan pingvinlari va orkalar, dekabr–mart oylarida esa kulrang delfinlarsuzib keladi. Bu yerda yil davomida ola delfinlar, dengiz fillari, dengiz sherlari, guanako, Patagoniya maralari, nandu, tuyaqushlari, kulrang tulkilar va zirhlilar.

uchraydi. Yaguar, tukan.

Iqlimi

Argentina uch iqlim mintaqasida — tropik, subtropik va mo‘tadil mintaqalarda joylashgan. Mamlakat janubida yoz nisbatan sovuq: hatto eng iliq oy — yanvarda ham o‘rtacha harorat +15 °C. Argentinaning eng issiq hududi shimoldagi tropik Gran-Chakodir. Yozda bu yerda havo +30…+40 °C gacha isiydi, qishda esa o‘rtacha harorat +17…+20 °C bo‘ladi. Tekisliklarda yillik yog‘in miqdori sharqdan g‘arbga tomon 1400—1600 mm dan 100—300 mm gacha kamayadi, tog‘larda esa yana ortadi. Eng ko‘p yog‘in Janubiy Andlarning sharqiy yonbag‘irlariga — yiliga 2000 mm, ayrim joylarda hatto 5000 mm gacha tushadi. Tekisliklar orasida esa Argentina shimoli-sharqidagi Entre-Rios yiliga 1600 mm gacha yog‘in oladi.

Argentina poytaxtining iqlimi nam subtropik. Buenos-Ayres Janubiy yarimshardajoylashgani sababli u yerda yoz dekabrdan fevralgacha, qish esa iyundan avgustgacha davom etadi. Qish yumshoq, uzoq yog‘ingarchiliklar bilan o‘tadi, ba’zan yengil sovuqlar kuzatiladi. Yoz juda dim va uzoq davom etadi, havo issiq bo‘lib, yog‘in ko‘p yog‘adi. Iyul oyida o‘rtacha havo harorati +10 daraja, yanvarda +24 daraja. Shaharda yillik yog‘in miqdori 987 mm. Poytaxt Argentinaning shimoli-sharqida, subtropik tabiat mintaqasi da, subtropik musson iqlimi.

hukmron hududda joylashgan. Buenos-Ayres iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat t, °C 43,3 38,7 37,9 33,6 31,0 28,5 30,2 33,7 34,0 34,6 36,8 40,5 43,3
O‘rtacha eng yuqori harorat t, °C 29,5 28,1 26,4 22,6 19,0 15,7 15,1 17,3 18,9 22,2 25,1 28,0 22,3
O‘rtacha harorat, °C 24,8 23,6 22,0 18,2 14,8 11,9 11,1 12,8 14,6 17,8 20,4 23,2 17,9
O‘rtacha eng past harorat t, °C 20,4 19,5 18,0 14,2 11,1 8,5 7,7 9,1 10,6 13,6 16,2 18,7 14,0
Mutlaq eng past harorat t, °C 5,9 4,2 2,8 −2,3 −2,4 −5,3 −5,4 −4 −2,4 −2 1,6 3,7 −5,9
Yog‘in miqdori, mm 144 125 154 123 93 58 62 66 76 129 117 110 1256
Suv harorati, °C 26 25 24 23 21 18 18 17 17 20 23 24 21

Tarixi

Toba tubjoy xalqi vakillari (provinsiya: Formosa), 1892-yil

Hozirgi Argentina hududiga ovchi va termachilar qabilalari miloddan avvalgi 10 minginchi yildan kechikmay kelib joylashgan. Keyin, taxminan 2-yarmida (miloddan avvalgi 1-ming yillikning), tog‘ tekisliklarida yashagan aholi dehqonchilik va chorvachilikka o‘tdi. 1470-yillarda hozirgi Argentina hududini inklar mustamlaka qila boshlagan.

XVI asr boshida hozirgi Argentina hududida turli etnik guruhlar yashagan: teuelche (hozirgi Patagoniyada), Rehuelches, Pampas, Matacos (Chako, Salta va Tukuman hududlarida), Guaycures, Huerpes, Diaguitas, mapuche (Neuken, Rio-Negro, Chubut, La-Pampa va Buenos-Ayresda), guarani (Entre-Rios, Korrientes va Misionesda) va boshqalar. Yevropaliklar kelishi arafasida hozirgi Argentina hududidagi mahalliy xalqlar soni 300 ming kishiga yetgan.

1535-yilda Pedro de Mendosaotlar va oziq-ovqat zaxirasi ko‘p bo‘lgan ekspeditsiyaga boshchilik qilib, hozirgi Argentina poytaxti joylashgan Santa-Mariya-del-Buen-Ayre qal’asiga asos soldi. 1776-yilda Rio-de-la-Plata vitse-qirolligitashkil etilib, uning tarkibiga Paragvay, Argentina, Urugvay va Boliviyaning bir qismi kirdi; poytaxti Buenos-Ayres bo‘ldi. 1805 va 1806-yillarda Buenos-Ayresni egallashga uringan Britaniya qo‘shinlari tor-mor etildi. 1810-yilda yirik burjuaziya inqilobiy harakatga boshchilik qildi. Harakat g‘alabasi natijasida Janubiy Amerikaning Birlashgan provinsiyalaritashkil etildi. 25-may 1810-yilda munitsipal kengash vitse-qirollik tugatilganini va qirol Fernando VII hokimiyati joriy etilishini e’lon qildi.

Tubjoy xalqlarga qarshi urushlar, Rugendas

1816-yil martda bir necha provinsiya vakillari Tukumanda yig‘ildi. 9-iyulda Ispaniyadan mustaqillik hamda Janubiy Amerikaning Birlashgan provinsiyalari (keyinchalik Rio-de-la-Plataning Birlashgan provinsiyalari) tuzilgani e’lon qilindi. Yangi davlatga Oliy hukmdor boshchilik qilgan bo‘lsa-da, Kongress davlat boshqaruvi shakli yuzasidan kelisha olmadi. Delegatlarning ko‘pchiligi, xususan Buenos-Ayres shahri va provinsiyasi vakillari konstitutsiyaviy monarxiyani yoqladi. Keyinroq markazlashgan respublika tizimi foydasiga o‘zgargan bu qarash boshqa provinsiyalarning federativ davlat tuzilishini talab qilgan vakillari qarshiligiga duch keldi. Ikki guruh o‘rtasidagi tortishuv 1819-yilgi fuqarolar urushiga olib keldi.

General Xose de San-Martin ispanlar ustidan g‘alaba qozongan armiyaga boshchilik qildi. San-Martin Argentina, Chili va Peru mustaqilligi uchun kurashga katta hissa qo‘shdi.

1820-yilda tinchlik tiklandi. Ammo eng asosiy masala — barqaror boshqaruv shaklini yaratish hal bo‘lmay qoldi. Keyingi o‘n yil davomida Birlashgan provinsiyalar anarxiya holatini boshdan kechirdi; bunga 1825—1827-yillardagi Braziliya bilan urush ham ta’sir ko‘rsatdi. Braziliya Urugvayhududi yuzasidan bo‘lgan nizoda mag‘lubiyatga uchradi. Mojaro natijasida Urugvay mustaqil davlatga aylandi.

1833-yilda Buyuk Britaniya Malvin orollari.

Avai jangi, Paragvay urushi, 1868-yil

Rosasning diktatorlik rejimi 1852-yilda avval Entre-Riosgubernatori bo‘lgan general Xusto Urkisa boshchiligidagi guruh tomonidan ag‘darildi. Urkisa Urugvay va Braziliya qo‘shinlari ko‘magida g‘alaba qozondi. 1853-yilda Argentina konstitutsiyasi qabul qilindi va Urkisa Argentina Respublikasining birinchi prezidenti bo‘ldi. Buenos-Ayres provinsiyasi konstitutsiyaga qo‘shilmadi va 1854-yilda mustaqilligini e’lon qildi. Ikki davlat o‘rtasidagi o‘zaro adovat 1859-yilda urushga olib keldi. Argentina Respublikasi tez orada g‘alaba qozondi va o‘sha yil oktabrida Buenos-Ayres provinsiyasi konstitutsiyaga qo‘shildi. Ammo ko‘p o‘tmay u 1861-yilda boshlangan federal hukumatga qarshi yangi qo‘zg‘olon markaziga aylandi. General Bartolome Mitre qo‘mondonligidagi qo‘zg‘olonchilar shu yil sentabrida milliy armiyani mag‘lub etdi. 5-noyabrda respublika prezidenti iste’fosini e’lon qildi. Keyingi yil may oyida Kongress Mitreni prezident etib sayladi va Buenos-Ayres Argentina poytaxtiga aylandi.

Keyingi o‘n yillik hozirda Rio-Negroprovinsiyasi deb ataladigan Las-Pampas hududining bosib olinishi bilan ajralib turdi; bu jarayonda tubjoy xalqlarning qarshiligi bostirildi. « Cho‘lni zabt etish urushi (1879—1880» deb atalgan yurish general Xulio Roka boshchiligida o‘tkazilib, dehqonchilik va chorvachilik uchun qulay keng hududlarni egallashga yo‘l ochdi. 1880-yilda Buenos-Ayresning kuchayishiga qarshi bo‘lgan Roka prezident etib saylandi. Uning g‘alabasidan keyingi yillarda Buenos-Ayres provinsiyadan ajratilib, Argentinaning poytaxti va federal okrugi sifatida tasdiqlandi. Keyingi 50 yil, ya’ni 1880-yildan keyingi davrda Argentina katta iqtisodiy va ijtimoiy yutuqlarga erishdi. XX asr boshiga kelib u dunyoning eng boy mamlakatlaridan biriga aylandi. Mamlakatga millionlab yevropaliklar kelishi bilan Argentinaning jozibadorligi ortdi.

Argentina prezidenti Ipolito Irigoyen

Argentina ijtimoiy vaziyati 1930-yilgacha barqaror saqlanib qoldi. O‘sha yili harbiy to‘ntarishyuz berib, prezident Ipolito Irigoyen.

hokimiyatdan ag‘darildi. Eva Peron va Xuan Peron

1946-yilda Peron Argentina prezidenti etib saylandi. Peron va uning ijtimoiy dasturlarni boshqargan rafiqasi Eva (Evita) xalq ommasi orasida juda mashhur edi. 1952-yilda Peron qayta prezident etib saylandi. U mashhur va qat’iyatli rafiqasi Eva bilan birga keskin iqtisodiy islohot o‘tkazdi. Dasturda Argentina sanoatlashtirilishi va o‘z taqdirini o‘zi belgilashiga ko‘proq e’tibor berildi; uni konservativ millatchilar va ishchilar guruhlari qo‘llab-quvvatladi. Peronning davlatni dunyoviylashtirish ga urinishlari Katolik cherkovi bilan ziddiyatga sabab bo‘ldi. Peron rejimi 1955-yilda ag‘darildi.

Bir necha harbiy va fuqarolik hukumati almashganidan so‘ng Peron 1973-yilda yana hokimiyatga qaytdi, ammo 1974-yilda vafot etdi. Prezidentlikni uning siyosiy tajribasi bo‘lmagan uchinchi xotini, u bilan birga vitse-prezident etib saylangan Isabelegalladi. Uning davrida marksistik yo‘nalishdagi Montoneros inqilobchilari terror harakatlarini boshladi. Bu 1976-yilgi harbiy to‘ntarish tashkilotchilariga bahona bo‘ldi. Keyin armiya «iflos urush»ni boshlab, harbiylar «buzg‘unchi unsurlar» deb hisoblagan barcha odamlarga qarshi kurashdi: minglab argentinaliklar o‘ldirildi yoki bedarak yo‘qolgan deb e’lon qilindi. 1981-yilda Isabel Peronni hokimiyatdan chetlatgan general Videlao‘rniga prezidentlikni general Roberto Violaegalladi. Bir yilga yetmay uning o‘rniga general Leopoldo Galtyeri.

1982-yilda «iqtisodiy inqirozni yengish maqsadida» Galtyeri Argentina armiyasiga Folklend (Malvin) orollariga qo‘shin tushirishni buyurdi. Bu orollar 1833-yildan beri Buyuk Britaniya nazoratida edi. Harbiy hukumat kutmagan holda Buyuk Britaniya Janubiy Atlantikaga qo‘shin yubordi va uch oy o‘tib orollardagi Argentina kontingenti taslim bo‘ldi. Orollar Britaniya nazoratiga qaytdi. Galtyeri iste’foga chiqdi; ko‘p o‘tmay 1983-yildagi demokratik saylovlarda Radikal fuqarolar ittifoqi nomzodi Raul Alfonsinhokimiyatga keldi. 1989-yil may oyida demokratik yo‘l bilan saylangan yangi davlat rahbari Karlos Saul Menem, Xustisialist (peronchi) partiya yetakchisi bo‘ldi.

Folklend urushi

1991-yildan iqtisodiyot vaziri Domingo Kavalyo faol ishtirokida iqtisodiyotni erkinlashtirish va erkin savdoni rivojlantirish dasturlari amalga oshirildi. Prezident Menem Argentina iqtisodiyotida tub o‘zgarishlar qildi va siyosiy barqarorlikka erishdi.

1995-yilda Menem Argentina prezidenti etib qayta saylandi. U boshchilik qilgan Peronchi partiya Kongress saylovlarida ham g‘alaba qozonib, Deputatlar palatasida ko‘pchilikni qo‘lga kiritdi. Argentina harbiy diktaturaning og‘ir yillarini ortda qoldirib, rivojlangan demokratik erkinliklar sharoitiga o‘tdi. O‘sha yili muxolifat partiyalarining bosimi ostida iqtisodiyot vaziri Domingo Kavalyo iste’foga chiqdi. Bu «iqtisodiy mo‘jiza»ning yaqinlashayotgan to‘liq qulashidan ilk ogohlantirish bo‘ldi.

2001-yilda vazir Kavalyo va prezident Menem islohotlari mamlakatni texnik defoltga olib keldi. Asosiy sabablar — iqtisodiyotning misli ko‘rilmagan darajada ochilishi, chet el investitsiyalari tartibining haddan tashqari tez erkinlashtirilishi va bozorlarning tartibga solinmasligi. Natijada chet el investitsiyalariga qaramlik juda kuchaydi. Pesoning dollarga 1:1 kursida bog‘lab qo‘yilishi, birinchidan, uni saqlab turish uchun katta resurslarni talab qildi, ikkinchidan, iqtisodiyotning qo‘shni mamlakatlar (Braziliya) bilan solishtirganda raqobatbardoshligini pasaytirdi. Aholiga berilgan investitsiya va kreditlarning katta qismi (qariyb 70 %) dollarda bo‘lgani ham katta muammo bo‘lib, pesoning asta-sekin qadrsizlanishini qiyinlashtirdi.

Argentina iqtisodiy inqirozi

Texnik defoltdan keyin banklarga ma’muriy bosim o‘tkazish vositalari yo‘qligi sababli peso sotish hajmini cheklashning imkoni bo‘lmadi. Natijada peso–dollar konvertatsiyasini ta’minlash uchun mablag‘ yetishmasligi pesoning butunlay qadrsizlanishiga olib kelishi mumkin edi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi mamlakatga kredit berishdan bosh tortdi va ancha qattiq shartlar qo‘ydi (takliflardan biri iqtisodiyotni dollarlashtirish, ya’ni milliy valyutadan butunlay voz kechish edi). Ayrimlarning fikricha[kimning?], aynan XVJ inqirozni sezilarli kuchaytirgan: u islohotlarni faol talab qilgan, hukumat esa kreditlarga qaramligi tufayli ularni amalga oshirishga majbur bo‘lgan. Natijada hukumat aholining dollardagi barcha jamg‘armalarini 1:1,4 kursida pesoga aylantirdi (bu o‘sha paytdagi haqiqiy kursdan taxminan 3 baravar past edi). Chet el banklari defoltdan oldin olingan dollar kreditlarini to‘lash uchun pesoni eski 1:1 kursida qabul qilishga majbur qilindi. Bu banklarga jami 7—10 mlrd dollar zarar keltirdi. Ishsizlik kritik daraja — 22—24 % ga yetdi. Inqiroz ommaviy tartibsizliklar va talon-tarojlarga olib keldi.

Argentina Rossiya Federatsiyasi bilan diplomatik aloqalarga ega: ular Rossiya bilan 22-oktabr 1885-yilda o‘rnatilgan, 1917-yil oktabrdan keyin to‘xtatilgan va SSSR bilan 1946-yilda qayta tiklangan.

2010-yilda mamlakatda bir jinsli nikohlar qonuniylashtirildi.

Siyosat

Siyosiy tuzilishi

Mamlakat Konstitutsiyasi ning 1853-yilgi tahririga ko‘ra, mamlakatda milliy va mahalliy darajada hokimiyat ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi va sud tarmoqlariga bo‘lingan. Argentina 23 provinsiya va 1 federal poytaxt okrugiga bo‘lingan federativ respublikadir.

Prezident Xavyer Miley

Davlat rahbari — prezident, to‘rt yil muddatga saylanadi. Hozirgi vaqtda Argentina prezidenti — Xavyer Miley. U 22-oktabr 2023-yil (birinchi tur) va 19-noyabr 2023-yil (ikkinchi tur) bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozonib, o‘sha yil 10-dekabrda lavozimga kirishgan.

Vazirlar Mahkamasi rahbari — Argentina bosh vaziri. Oliy qonun chiqaruvchi organ — Milliy kongressbo‘lib, u Senat (72 kishi) va Deputatlar palatasi (257 kishi)dan iborat. Senat raisi mamlakat vitse-prezidenti lavozimini ham egallaydi. Hozirgi Senat raisi va vitse-prezident — Viktoriya Vilyarruel.

Parlament saylovlari har 2 yilda o‘tkazilib, senatorlarning uchdan biri va deputatlarning yarmi yangilanadi.

1853-yilgi deklaratsiyada Buenos-Ayres poytaxt sifatida belgilangan bo‘lsa-da, shahar faqat 1880-yilda provinsiyadan alohida ma’muriy birlik qilib ajratilgach rasmiy poytaxtga aylandi.

Siyosiy partiyalar

Asosiy siyosiy partiyalar (2019-yil sentabr holatiga):

Bulardan tashqari, 20 dan ortiq qonuniy partiya ham bor, ayrimlari Senat va Deputatlar palatasida oz sonli vakillarga ega.

Tashqi siyosati

Argentina elchixonalari joylashgan mamlakatlar xaritasi (ko‘k rangda). Yashil rang — Argentina.

Argentina BMT, XVJ, Amerika davlatlari tashkiloti, Jahon savdo tashkiloti, Katta yigirmatalik, MERKOSURa’zosi, ilgari Janubiy Amerika davlatlari ittifoqi.

ga ham a’zo bo‘lgan. Argentina — Rossiya Federatsiyasi

Maurisio Makri va Vladimir Putin

11-mart 2009-yilda Argentina hukumati Rossiya Federatsiyasi hukumati bilan ikki mamlakat o‘rtasida vizasiz tartibni joriy qilish haqidagi hukumatlararo bitimni notalar almashinuvi shaklida imzoladi. Hujjat Buenos-Ayresda Janubiy Amerika respublikasi tashqi ishlar vaziri Xorxe Tayana tomonidan Rossiyaning Argentinadagi elchisi Yuriy Korchagin ishtirokida imzolandi va Rossiya tomonidan imzolanishi uchun Moskvaga yuborildi.

18-mart 2009-yilda Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov ham Argentinaning elchisi Leopoldo Bravo ishtirokida Moskvada hujjatni imzoladi.

Hozir Rossiya fuqarolari Argentinaga sayyohlik maqsadida vizasiz 90 kungacha borishlari mumkin; Argentina fuqarolari uchun Rossiyada ham xuddi shunday tartib amal qiladi.

Argentina — Amerika Qo‘shma Shtatlari

AQSH 1823-yilda Argentina bilan, u Ispaniyadan mustaqillikka erishganidan keyin diplomatik aloqalar o‘rnatdi. Ikki tomonlama munosabatlar mintaqada tinchlik va barqarorlikni saqlash, inson huquqlari ni himoya qilish va savdo aloqalarini rivojlantirish kabi umumiy manfaatlarga asoslanadi. Argentina hukumati xalqaro tinchlikparvarlik amaliyotlarida qatnashib, shuningdek quyidagilar tarqalishiga qarshi kurashni targ‘ib qilish orqali AQSHni milliy va xalqaro xavfsizlikda qo‘llab-quvvatlaydi: ommaviy qirg‘in qurollari.

Qurolli kuchlar

Argentina qurolli kuchlari quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz kuchlari va harbiy-havo kuchlaridan iborat. Ularning oliy bosh qo‘mondoni — prezident bo‘lib, u bu masalalarni Mudofaa vazirligi.

orqali boshqaradi. Harbiy xizmat ixtiyoriy. Harbiy xizmatga qabul qilish yoshi 18 dan 24 gacha, majburiy harbiy xizmat yo‘q.

Ma’muriy bo‘linishi

Провинции Аргентины
Argentina provinsiyalari

Argentina — 23 ta provinsiya va avtonom poytaxt okrugini o‘z ichiga olgan federativ vakillik respublikasi.

Xaritadagi raqami Provinsiyalar/okrug Ma’muriy markaz Aholisi,
(2010) kishi
O‘rni Maydoni,
km²
O‘rni Zichlik,
kishi/km²
O‘rni
1 Buenos-Ayres federal poytaxti — 2 890 151 4 205,9 24 14 450,76 1
2 Buenos-Ayres La-Plata 15 625 084 1 305 907,4 1 50,80 3
3 Katamarka San-Fernando-del-Valye-de-Katamarka 367 828 20 101 486,1 11 3,58 20
4 Chako Resistensiya 1 055 259 10 99 763,3 12 10,59 11
5 Chubut Rawson 509 108 18 224 302,3 3 2,27 22
6 Kordova Kordova 3 308 876 2 164 707,8 5 20,01 6
7 Korrientes Korrientes 992 595 11 89 123,3 16 11,25 10
8 Entre-Rios Parana 1 235 994 7 78 383,7 17 15,69 7
9 Formosa Formosa 530 162 17 75 488,3 19 7,36 14
10 Jujuy San-Salvador-de-Jujuy 673 307 14 53 244,2 20 12,65 8
11 La-Pampa Santa-Rosa 318 951 22 143 492,5 8 2,22 23
12 La-Rioxa La-Rioxa 333 642 21 91 493,7 14 3,72 19
13 Mendosa Mendosa 1 738 929 5 149 069,2 7 11,68 9
14 Misiones Posadas 1 101 593 9 29 911,4 21 36,96 4
15 Neuken Neuken 551 266 16 94 422 13 5,86 17
16 Rio-Negro Viedma 638 645 15 202 168,6 4 3,15 21
17 Salta Salta 1 214 441 8 155 340,5 6 7,81 12
18 San-Xuan San-Xuan 681 055 13 88 296,2 15 7,60 13
19 San-Luis San-Luis 432 310 19 75 347,1 18 5,63 18
20 Santa-Krus Rio-Galyegos 273 964 23 244 457,5 2 1,12 24
21 Santa-Fe Santa-Fe 3 194 537 3 133 249,1 10 24,02 5
22 Santyago-del-Estero Santyago-del-Estero 874 006 12 136 934,3 9 6,41 15
23 Olovli Yer Ushuaya 127 205 24 20 698,5 23 5,98 16
24 Tukuman San-Migel-de-Tukuman 1 448 188 6 22 592,1 22 64,30 2
Jami40 117 0962 780 085 km²14,43

Iqtisodiyoti

Buenos-Ayres
Salta

Argentina jadal rivojlanayotgan agrar-industrial davlatdir. 1990-yillar boshidan mamlakatda xususiylashtirish va chet el kapitalini yanada keng jalb qilish siyosati faol olib borilmoqda. MERKOSUR (Janubiy Amerika umumiy bozori)ga kirish Argentinaning ichki bozorini sezilarli kengaytirdi. Mamlakatda qayta ishlash sanoati, uning ichida esa og‘ir sanoat ustun. Shunga qaramay, yengil sanoatning an’anaviy tarmoqlari, ayniqsa oziq-ovqat sanoati muhim o‘rin tutadi va eksport ahamiyatiga ega.

Shunga qaramay, puxta o‘ylanmagan islohotlar oqibatida iqtisodiy inqiroz 2001-yilda ijtimoiy keskinlikning jiddiy ortishiga va defolt ga olib keldi (o‘sha vaqtda davlat qarzi 132 milliard dollarni tashkil etgan va bu tarixdagi eng yirik defolt bo‘lgan).

Sanoat korxonalari mamlakat hududida juda notekis joylashgan: og‘ir sanoat korxonalarining salmoqli qismi Parananing quyi oqimida, Buenos-Ayres va Rosario orasidagi sanoat mintaqasida to‘plangan. Sanoat mahsulotining yarmidan ko‘pi Katta Buenos-Ayres hududida ishlab chiqariladi.

Neft qazib olish bo‘yicha mamlakat Lotin Amerikasida to‘rtinchi o‘rinda (Venesuela, Ekvador va Braziliyadan keyin) turadi. Qazib olish hajmi mamlakat ehtiyojlarini to‘liq qoplaydi (davlat kompaniyalari — Enarsa, YPF; xususiylari — Bridas, Pluspetrol), davlat neft import qilmaydi.

Argentina uran zaxiralari bo‘yicha dunyoning yetakchi o‘nta mamlakati qatoriga kiradi. Mamlakat atom energetikasi va uran sanoatidagi ilmiy ishlanmalari bilan mashhur (INVAP, Nucleoeléctrica Argentina).

Qora metallurgiya mamlakatda qit’aning eng qadimiy tarmog‘i bo‘lsa-da, xomashyo tanqisligi sababli quvvatlardan to‘liq foydalanilmagani tufayli juda sekin rivojlanmoqda. Xomashyoning katta qismini import qilishga to‘g‘ri keladi.

Rangli metallurgiyada mahalliy va import xomashyosi asosida qo‘rg‘oshin, rux, mis va alyuminiy ishlab chiqarish rivojlangan.

Mashinasozlik og‘ir sanoatda mahsulot qiymati bo‘yicha yetakchi o‘rinda turadi. Transport mashinasozligi (Argentinada Ford, Chrysler, Toyota, Peugeot va boshqa kompaniyalarning zavodlari bor), qishloq xo‘jaligi mashinasozligi, oziq-ovqat sanoati uskunalari ishlab chiqarish hamda elektrotexnika ( IBM, Siemenszavodlari) ayniqsa rivojlangan. Transport mashinasozligida avtomobilsozlik (Buenos-Ayres, Kordova) yetakchi; kemasozlik va kemalarni ta’mirlash (Buenos-Ayres, Ensenada), samolyotsozlik (FAdeA, Aero Boero, Laviasa) va vertolyotsozlik (Cicaré, AeroDreams) ham rivojlangan (Kordova, Buenos-Ayres).

Eksport tarmoqlari orasida go‘shtni so‘yish va sovitish sanoati — mamlakat uchun an’anaviy va o‘ziga xos tarmoq alohida o‘rin tutadi. Argentina go‘sht, asosan mol go‘shti ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi eng yirik mamlakatlardan biri. Oziq-ovqat sanoatining boshqa tarmoqlaridan o‘simlik moyi, so‘nggi yillarda soya moyi ishlab chiqarish, shuningdek un tortish, yog‘ ishlab chiqarish va vinochilik eksport uchun muhim. Meva-sabzavot, konserva, shakar sanoati va ichimliklar ishlab chiqarish ichki bozorga yo‘naltirilgan.

Argentinaning Lotin Amerikasidagi boshqa mamlakatlardan farqli jihati shundaki, uning qishloq xo‘jaligi nafaqat mamlakatni oziq-ovqat bilan to‘liq ta’minlaydi, balki mahsulotini eksport ham qiladi (shu bilan birga ishchilarning atigi 7,6 % i qishloq xo‘jaligida band). Aholi jon boshiga oziq-ovqat iste’moli bo‘yicha mamlakat mintaqadagi boshqa davlatlardan yuqorida (1-o‘rin). Qishloq xo‘jaligi va chorvachilik mahsulotlari eksport tushumining 50 % dan ortig‘ini beradi. Yirik shoxli qoramollar soni bo‘yicha Argentina dunyoda oltinchi, aholi jon boshiga go‘sht ishlab chiqarish bo‘yicha beshinchi, go‘sht iste’moli bo‘yicha esa birinchi o‘rinda. Go‘sht argentinaliklarning milliy taomidir.

Dehqonchilikda an’anaviy ravishda eksport uchun don, moyli ekinlar va tamaki yetishtirish muhim o‘rin tutadi. Bug‘doy va tamaki hosili bo‘yicha Argentina dunyoning yetakchi mamlakatlaridan biri. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2012-yilda mamlakat bug‘doy eksporti bo‘yicha dunyoda oltinchi o‘rinni egallagan (8,4 mln tonna). Bundan tashqari, Argentina tuxum, sut, arpa va tamakining muhim eksportchisidir.

2018-yil sentabr holatiga ko‘ra, Argentinada o‘rtacha ish haqi 31 898 peso (835,44 $)ni tashkil etgan. 1-oktabr 2019-yildan eng kam ish haqi 16 875 peso (282,09 AQSH dollari), soliqlar chegirilishidan oldin esa 14 512,5 peso (sof, 14 % daromad solig‘i chegirilgach 242,60 AQSH dollari)ni tashkil etgan.

Tovarlar va xizmatlar eksporti dinamikasi

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yilda Argentina tovarlar va xizmatlar eksporti 71 mlrd AQSH dollariga teng bo‘lgan (1-jadval):

Argentinaning 2002—2017-yillardagi tovarlar va xizmatlar eksporti
YilTovarlar va xizmatlar eksporti hajmi, mlrd AQSH dollariMutlaq o‘sish, mlrd AQSH dollari*O‘sish sur’ati, %*O‘sish darajasi, %*
200227,737-3,3760,989-0,011
200333,0845,3471,0190,019
200439,2676,1831,0190,019
200546,1986,9311,0180,018
200653,5507,3521,0160,016
200765,16211,6121,0220,022
200879,76314,6011,0220,022
200965,133-14,6300,982-0,018
201080,20915,0761,0230,023
201197,81117,6021,0220,022
201288,656-9,1550,991-0,009
201333,0845,3471,0190,019
201475,819-4,8710,994-0,006
201563,672-12,1470,984-0,016
201669,8236,1511,0100,010
201771,2751,4521,0020,002
  •  — ko‘rsatkichlar oldingi yil bilan taqqoslangan

Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, o‘rganilayotgan davrning birinchi yarmida iqtisodiy o‘sishning yuqorilovchi tendensiyasi shakllangan va u 2002-yilning ikkinchi yarmidan 2008-yilning to‘rtinchi choragigacha davom etgan. Bunga 2002-yil yanvarida qabul qilingan va har yili uzaytirilgan «dollar bilan tenglikdan voz kechish va Argentina pesosi kursini erkin belgilash» inqirozga qarshi chorasi sabab bo‘lgan. Milliy valyutaning qadrsizlanishi mahalliy ishlab chiqarish foydasiga narxlar nisbatini o‘zgartirgan. Biroz keyin davlatning iqtisodiyotdagi nazorat qiluvchi sifatidagi rolini kuchaytirishni nazarda tutgan iqtisodiy reja ishlab chiqilgan.

Biroq 2008—2009-yillardagi jahon moliyaviy inqirozi tovarlar va xizmatlar eksporti hajmining o‘sish sur’atini sezilarli sekinlashtirdi. 2008-yilda o‘sish 0,022 % bo‘lgan bo‘lsa, inqiroz oqibatlari 2009-yilda sezilgach, u −0,018 % gacha tushdi.

Shunga qaramay, inqirozdan keyingi tiklanish ancha tez kechdi. 2003-yilda boshlangan qayta sanoatlashtirish jarayoni davlat tomonidan qat’iy tartibga solindi va bu iqtisodiyotni raqobatbardosh agrar soha hamda sanoatni rivojlantirishga qayta yo‘naltirish imkonini berdi. 2010—2011-yillarning o‘zidayoq o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 1,022 % dan oshdi (bu ko‘rib chiqilayotgan davrdagi eng yuqori ko‘rsatkich). 2011-yilda eksport hajmi qiymat ifodasida 97 mlrd AQSH dollariga yetib, iqtisodiy yuksalish davrining cho‘qqisiga chiqdi.

Keyingi 2012—2015-yillardagi retsessiya katta darajada Argentinaning asosiy savdo-iqtisodiy hamkori bo‘lgan Braziliyada iqtisodiy rivojlanish sur’atlari pasaygani bilan bog‘liq.

2015-yilda Argentina prezidenti etib Maurisio Makri saylangach, tovarlar va xizmatlar eksportini kengaytirishning to‘xtab qolgan jarayoni qayta tiklandi. Uning siyosati AQSH bilan bevosita yaqinlashish, savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish va mustahkamlash, shuningdek Tinch okeani alyansi va Yevropa Ittifoqi bilan integratsiyalashuvga qaratilgan edi; shu orqali iqtisodiy jihatdan manfaatli savdo hamkorlari jalb qilingan.

Umuman olganda, 2002—2017-yillarda tovarlar va xizmatlar eksporti hajmi yiliga 2,9 mlrd AQSH dollariga, nisbiy hisobda esa 6,5 % ga o‘sdi. Ko‘rsatkichning o‘rtacha hajmi 65,89 mlrd AQSH dollarini tashkil etdi.

Argentinaning 2002—2017-yillardagi tovarlar va xizmatlar eksporti
YilTovarlar va xizmatlar eksporti hajmi, YAIMga nisbatan %YAIM, mlrd AQSH dollari
200228,497,724
200325,9127,587
200423,9164,658
200523,3198,737
200623,0232,557
200722,7287,531
200822,1361,558
200919,1332,976
201019,0423,627
201118,5530,163
201216,2545,982
201314,6552,025
201414,4526,320
201510,7594,729
201612,6554,861
201711,2637,590

Jadvalga ko‘ra, mamlakat YAIMida tovarlar va xizmatlar eksportining ulushi yil sayin kamaygan. 2002-yilda bu ko‘rsatkich taxminan 30 % bo‘lgan, 2017-yilda esa atigi 11 % ga teng. Ko‘rsatkichlar o‘rtasida teskari bog‘liqlik mavjud: YAIM qancha yuqori bo‘lsa, uning tarkibidagi eksport ulushi shuncha kam bo‘ladi.

2017-yilda Argentinada aholi jon boshiga tovarlar va xizmatlar eksporti 1610 AQSH dollariga teng bo‘lgan.

Tovarlar va xizmatlar importi dinamikasi

3-jadvalga ko‘ra, 2017-yilda Argentinaga import qilingan tovarlar va xizmatlar qiymati 87 mlrd AQSH dollaridan oshgan. Tovarlar importi 63 mlrd AQSH dollaridan ko‘proq (72,8 %), xizmatlar importi esa 23 mlrd AQSH dollaridan ortiq (27,2 %) bo‘lgan. Jami importning 2016-yilga nisbatan o‘sish sur’ati 18 % ni tashkil etgan — bu 2007—2017-yillardagi eng yuqori o‘sish ko‘rsatkichlaridan biridir.

Keskin proteksionistik choralar va import o‘rnini bosish siyosatiga qaramay, 2008-yilda umumiy import +27,4 % ga oshdi, biroq 2009-yilda jahondagi og‘ir inqiroz sharoiti tufayli −27,2 % ga kamaydi.

2010—2011-yillarda tovarlar va xizmatlar kirib kelishi davlat tomonidan nazorat qilinib, sun’iy cheklanganiga qaramay, import hajmi yana o‘sgan. Bu Argentina sanoatining importga kuchli bog‘liqligi bilan izohlanadi; mazkur muammo o‘nlab yillardan beri davom etmoqda. Sanoat ehtiyojlari uchun xaridlar jami importning 85 % ini tashkil etadi. Mamlakat bu importdan voz kecha olmaydi, chunki mahalliy ishlab chiqaruvchilar ayrim tovarlarni mustaqil ravishda va yetarli miqdorda ta’minlay olmaydi.

Keyingi yillarda, 2013-yil bundan mustasno, import cheklovlari muntazam kuchaygani sababli teskari yo‘nalishdagi o‘zgarish kuzatildi. Bu davr Argentina 2016-yilda 2012-yilgi JST majburiyatlarini — Yevropa Ittifoqi va boshqa davlatlar Argentinaning qattiq import choralari bo‘yicha so‘ragan maslahatlashuv natijasidagi talablarni — bajarguniga qadar davom etdi. 14-yanvar 2016-yilda mamlakat savdo talablarini qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar bajarilganini va Import bo‘yicha oldindan qasamyodli deklaratsiya (DJAI) bekor qilinganini ma’lum qildi.

2017-yildagi o‘sish, avvalo, importni tartibga solish tizimining soddalashtirilishi, avtomatik bo‘lmagan litsenziyalar sonining qisqartirilishi va ularning amal qilish muddati uzaytirilishi bilan bog‘liq.

Argentinaning 2007—2017-yillardagi tovarlar va xizmatlar importi hajmi.

Yil Tovarlar importi hajmi, mlrd AQSH dollari Xizmatlar importi hajmi, mlrd AQSH dollari Jami import hajmi, mlrd AQSH dollari Jami importning oldingi yilga nisbatan o‘zgarishi, %
2007 42,524 11,027 53,551
2008 54,596 13,646 68,242 +27,4
2009 37,146 12,536 49,682
2010 54,158 14,621 68,779 +38,4
2011 70,769 17,649 88,418 +28,6
2012 65,043 18,344 83,387
2013 71,292 19,009 90,301 +8,3
2014 62,898 18,038 80,936
2015 57,594 19,028 76,622
2016 53,504 20,992 74,496
2017 63,971 23,960 87,931 +18,0

Tovarlar va xizmatlar importi tarkibi

Argentinaning 2017-yildagi asosiy tovar importi yo‘nalishlari.
№Asosiy tovarlarTovarlar importi hajmi, mlrd AQSH dollariJami tovarlar importidagi ulushi, % %
1Temiryo‘l va tramvaydan tashqari quruqlik transporti vositalari13,19420,6
2Mashinalar, mexanik qurilmalar va ularning qismlari9,93415,5
3Elektr uskunalari va ularning qismlari8,62713,5
4Mineral yoqilg‘i5,4618,5
5Plastmassalar va ulardan tayyorlangan buyumlar2,3843,7
Argentinaning 2017-yildagi asosiy xizmat importi yo‘nalishlari.
№Asosiy xizmatlarXizmatlar importi hajmi, mlrd AQSH dollariJami xizmatlar importidagi ulushi, % %
1Turizm10,50548,8
2Transport5,40122,5
3Boshqa biznes xizmatlari2,90912,1
4Intellektual mulkdan foydalanish uchun to‘lovlar2,3409,8
5Telekommunikatsiya, kompyuter va axborot xizmatlari1,1474,8

Defoltlar

2020-yilgacha Argentinada 9 marta defolt yuz bergan, ularning uchtasi XXI asrda — 2001, 2014 va 2020-yillarda sodir bo‘lgan. 2001-yilgi defoltdan so‘ng Argentina kreditor fondlarning 93 % i bilan qarzni qayta tuzish bo‘yicha kelisha oldi. 30-iyul 2014-yilda kreditorlarning bir qismi oldidagi qarz majburiyatlarini to‘lash muddati tugadi. To‘lanmagan qarz 1,3 milliard dollarni tashkil etdi. Argentina hukumati 2014-yilgi defoltni tan olishdan bosh tortdi. Prezident Kristina Kirshner defolt e’lon qilinganini inkor etdi, mamlakat iqtisodiyot vaziri Aksel Kisilyof esa Argentinaga qarshi «defolt» so‘zi uyg‘otadigan shubha, vahima va qo‘rquvni tarqatishga qaratilgan axborot kampaniyasi boshlanganini bildirdi. 2020-yilgi defoltda vaziyat boshqacha edi. Argentina iqtisodiyot vaziri Martin Gusman kreditorlarga foizlar va asosiy qarz (69 mlrd dollar) to‘lovlarini uch yilga kechiktirishni, keyin esa asosiy qarzning 94,6 % ini va hisoblangan foizlarning 48 % ini to‘lashni taklif qildi. Investorlar bu taklifga rozi bo‘lmadi va Argentina hukumati davlat obligatsiyalari bo‘yicha 500 mln dollarni to‘lamadi.

Transport

Parana

Argentinaning transport infratuzilmasi nisbatan rivojlangan. Avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 230 000 km (xususiy qishloq yo‘llaridan tashqari), shundan 72 000 km qattiq qoplamali, 1575 km tezkor yo‘llardir. Ularning ko‘pchiligi xususiylashtirilgan pullik yo‘llar hisoblanadi. So‘nggi yillarda ko‘p tasmali tezkor yo‘llar uzunligi ikki baravar oshgan. Endi ular bir necha yirik shaharni bog‘laydi. Bunday yo‘llarning yana ko‘plari qurilmoqda. Biroq mamlakatda ro‘yxatdan o‘tgan 9,5 mln avtomobilning me’yoriy harakatlanishi uchun ular yetarli emas (ma’lumotlar 2009-yil holatiga ko‘ra; 240 ta avtomobil har 1000 kishiga to‘g‘ri kelgan).

Umumiy temiryo‘l tarmog‘iuzunligi 1940-yillar oxiridagi 47 ming km dan XXI asrning ikkinchi o‘n yilligida qariyb 18 ming km gacha qisqargan. Olovli Yer provinsiyasida dunyodagi eng janubiy temiryo‘l (— «Dunyoning oxiriga poyezd»joylashgan. O‘nlab yillar davomida tashish hajmi qisqargani va infratuzilmaga yetarli qaralmaganidan keyin, 1992-yilda temiryo‘l kompaniyasi Ferrocarriles Argentinos[ingl.] xususiylashtirildi, shaharlararo yo‘lovchi yo‘nalishlarining ko‘pi yopildi va minglab kilometr temiryo‘l (yuqoridagi umumiy uzunlikka kiritilmagan) hozirda foydalanilmayapti. Buenos-Ayres atrofidagi shahar atrofi temiryo‘l qatnovlariga talab hali ham yuqori, qisman metroga oson o‘tish mumkinligi tufayli. Hozir bir qator yo‘nalishlarda shaharlararo qatnovlar qayta tiklanmoqda.

Ochilishi 1913-yilda, to‘g‘ri kelgan Buenos-Ayres metropoliteni birinchi metro bo‘lgan: Lotin Amerikasi va Janubiy yarimsharda. Hozir u Janubiy Amerikadagi eng yirik metro emas, biroq umumiy uzunligi 87,3 km bo‘lgan yo‘nalishlarida kuniga 1,2 mln dan ortiq yo‘lovchi tashiladi.

Argentinada qariyb 11 000 km ichki suv yo‘llari mavjud, ularda temiryo‘llarga qaraganda ko‘proq yuk tashiladi. Bularga keng kanallar tarmog‘i ham kiradi, garchi mamlakatda tabiiy suv yo‘llari ham ko‘p bo‘lsa-da. Ulardan eng muhimlari Rio-de-la-Plata, Parana, Urugvay, Rio-Negro va Paragvay daryolaridir.

Aerolíneas Argentinas mamlakatning asosiy aviakompaniyasi bo‘lib, ichki va xalqaro qatnovlarni amalga oshiradi. Austral Lineas Aereas — Aerolíneas Argentinas kompaniyasining sho‘ba korxonasi; uning yo‘nalishlar tarmog‘i mamlakatning deyarli butun hududini qamrab oladi. LADE — harbiy-havo kuchlariboshqaradigan aviakompaniya bo‘lib, keng ichki yo‘nalishlar tarmog‘iga xizmat ko‘rsatadi.

Aholisi

Aholi soni
18951910196019611962196319641965
3 954 911↗7 091 822↗20 623 998↗20 959 241↗21 295 290↗21 630 854↗21 963 952↗22 293 817
19661967196819691970197119721973
↗22 618 887↗22 941 477↗23 269 302↗23 612 675↗23 978 532↗24 370 660↗24 785 830↗25 215 328
19741975197619771978197919801981
↗25 646 533↗26 070 443↗26 483 835↗26 889 764↗27 293 093↗27 701 412↗28 120 135↗28 550 123
19821983198419851986198719881989
↗28 989 069↗29 435 404↗29 886 564↗30 340 419↗30 796 481↗31 254 574↗31 713 147↗32 170 407
19901991199219931995199619971998
↗32 624 874↗33 075 194↗33 520 803↗33 961 947↗34 833 168↗35 264 070↗35 690 778↗36 109 342
19992000200120022003200420052006
↗36 514 558↗36 903 067↗37 273 361↗37 627 545↗37 970 411↗38 308 779↗38 647 854↗38 988 923
20072008200920102011201220132015
↗39 331 357↗39 676 083↗40 023 641↗40 374 224↗40 728 738↗41 086 927↗41 446 246↗43 417 000
2017201920202022
↗44 271 041↗44 938 712↗45 377 046↗47 327 407

Yosh va jins piramidasi — Argentina aholisi, 2024-yil

2001-yilda mamlakat aholisi 36 260 130 kishi, 2010-yil iyulida esa 40 412 000 kishi bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha Argentina Janubiy Amerikada 3-, dunyoda 33-o‘rinda turadi. Aholi o‘rtacha zichligi bir kvadrat kilometrga 13,3 kishini tashkil etgan. 2010-yilda aholi o‘sishi 0,87 %, tug‘ilish ko‘rsatkichi 18,7/1000 kishi, o‘lim ko‘rsatkichi esa 7,9/1000 kishi bo‘lgan.

15 yoshgacha bo‘lganlar aholining 24,9 % ini, 65 yoshdan kattalar esa 10,6 % ini tashkil etadi. Urbanizatsiya darajasi Lotin Amerikasida Urugvaydan keyin eng yuqori.

Bir yarim millionlik tubjoy aholi Gran-Chako va La-Plata, shuningdek yuz minglik aholi Patagoniya ning deyarli barchasi XVI asrdagi ispan mustamlakachiligi va undan keyin XIX asr oxirigacha davom etgan Pampa hamda Patagoniya yerlarini bosib olish jarayonida qirib yuborilgan. Argentina millati XIX—XX asrlarda ko‘plab yevropalik muhojirlar hisobiga shakllangan. Argentinaliklarning 85 % dan ortig‘i oq tanlilar guruhiga mansub. Tubjoy aholi (guarani, mapuche, kolya, toba va boshqalar) jami aholining 1,5 % ini tashkil etadi. Qolganlari asosan metislarva mulatlardir.

. Muhojirlarning milliy tarkibi juda xilma-xil bo‘lgan: Ispaniya (asosan basklar va galisiyaliklar) hamda italiyaliklar ko‘pchilikni tashkil etgan (italiyaliklarning avlodlari hozir mamlakat aholisining qariyb 1/3 qismini tashkil etadi). Fransuzlar, nemislar, britaniyaliklar (ayniqsa irlandlar), polyaklar, chexlar, xorvatlar, ukrainlar, yahudiylar, shveysariyaliklar, daniyaliklar, niderlandiyaliklar, arablar (1,3 dan 3 mln kishigacha), litvaliklar, yunonlar, armanlarham ko‘p. Faqat 1880-yildan 1950-yilgacha Argentinaga 5 milliondan ortiq muhojir kelgan. XX asr oxiridan Yevropadan immigratsiya deyarli to‘xtagan (Ruminiya va Ukraina bundan mustasno). Ko‘pchilik muhojirlar Janubiy Amerikadan: Boliviya, Paragvay, Peru va Chilidan keladi. 2010-yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Argentinada boshqa mamlakatlarda tug‘ilgan 1806 ming kishi (mamlakat aholisining 4,5 %) yashagan; ulardan 81,5 % i Janubiy Amerika mamlakatlaridan, atigi 16,5 % i Yevropadan kelgan.

Misiones

Argentinada inqilobgacha bo‘lgan Rossiyadan kelganlar avlodlari, asosan ukrainlar, Volgabo‘yi nemislari, belaruslar, ruslar, yahudiylar va litvaliklar sezilarli miqdorda yashaydi. Ularning soni salmoqli (turli baholarga ko‘ra, 100 mingdan 250 minggacha) bo‘lsa ham, Argentinada uyushgan rus jamoasi deyarli yo‘q. Ular asosan Buenos-Ayres, Mar-del-Plata, Kordovava Misiones provinsiyasida yashaydi. Bular Rossiya va SSSRdan muhojirlikning bir necha to‘lqini avlodlari, jumladan g‘arbiy guberniyalardan kelgan dehqonlar, oq gvardiyachilar, ko‘chirilgan shaxslar va eski e’tiqodchilardir. So‘nggi 20 yilda bir necha ming rus Argentinaga ko‘chib kelgan, biroq Rossiyadan Argentinaga immigratsiya ommaviy tus olmagan. Xususan, 2004-yildan 2010-yilgacha Rossiyadan kelgan atigi 873 kishi doimiy yashash maqomini olgan.

Argentina ko‘plab mamlakatlar va xalqlarning an’analarini o‘zlashtirgan; bu uning madaniyati, turmush tarzi va argentinaliklarning urf-odatlariga ta’sir ko‘rsatgan. Davlat siyosati muhojirlarning tez assimilyatsiyalashuviga xizmat qilgan. AQSH va Kanadadan farqli o‘laroq, Argentinada ayrim millatlar zich joylashgan alohida hududlar yo‘q, aholini ro‘yxatga olishda «kelib chiqqan mamlakat» degan ustun ham bo‘lmaydi. Mamlakat qonuniga ko‘ra, uning hududida tug‘ilgan har bir kishi argentinalik hisoblanadi. Hozir Argentina aholisi sonining o‘zgarishi tabiiy ko‘payishbilan belgilanadi. Uning sur’ati — 0,91 %, 1990-yillar o‘rtalarida Lotin Amerikasidagi eng past ko‘rsatkich — pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda (mamlakatda uzoq davom etayotgan demografik inqirozkuzatilmoqda). Bu aholining yosh tarkibida ham aks etadi: 15 yoshgacha bo‘lgan yoshlar ulushi kamayib, 65 yoshdan kattalar ulushi ortmoqda.

Ijtimoiy-iqtisodiy hayot ko‘rsatkichlari bo‘yicha Argentina Lotin Amerikasidagi ko‘plab davlatlardan oldinda (turmush darajasi bo‘yicha Chilidan biroz ortda). Mamlakatda o‘rtacha umr davomiyligi 77 yil (erkaklarda 73,5, ayollarda 80 yil). OIV bilan yashovchilar ulushi katta yoshdagilar (15 dan 49 yoshgacha) orasida 0,5 % ni tashkil etadi. Hozir aholining 87 % dan ortig‘i shaharlarda yashaydi, shahar aholisining 2/5 qismidan ko‘prog‘i Buenos-Ayres hissasiga to‘g‘ri keladi. Qariyb 12 mln aholiga ega Buenos-Ayres dunyoning eng yirik 10 aglomeratsiyasidan biri. Boshqa yirik shaharlar: Kordova (1,4 mln aholi), Rosario (1,2 mln), Mendosa (taxminan 0,9 mln), Tukuman (0,8 mln).

Shaharlar

Tillar

Argentinaning davlat tili — ispan tili. Ispan tili davlat tili deb tan olingan mamlakatlarorasida Argentina maydoni bo‘yicha eng yirigidir. Argentina ispan tilining bir necha mahalliy ko‘rinishlari mavjud; ularning asosiysi Rio-de-la-Plata ispan tilidir.

Hali ham ishlatiladigan mahalliy tubjoy xalqlar tillarijumlasiga, masalan, mapuche (araukan), kechua (60 000 so‘zlovchi), aymara (30 000 so‘zlovchi) va guarani (200 000 so‘zlovchi) kiradi. Xususan, guarani Korrientes.

provinsiyasida ikkinchi rasmiy til hisoblanadi. Eng ko‘p tarqalgan chetdan kirgan tillar — ingliz tili (2,8 mln), italyan tili (1,5 mln), arab tili (asosan Suriya–Falastin lahjasi; 1 mln), adabiy nemis tili (200 000), katalan tili (174 000), vlax lo‘li tili (52 000), alban tili (40 000), yapon tili (32 000) va ukrain tili (27 000).

Din

Mamlakat konstitutsiyasi e’tiqod erkinligini kafolatlaydi.

Xristianlik mamlakatda ustun din hisoblanadi. 2022-yil ma’lumotlariga ko‘ra, katoliklar aholining 48,9 % ini, boshqa xristianlar 10 % ini, dinsizlar 39,8 % ini, boshqa din yoki konfessiyaga e’tiqod qiluvchilar esa 1,3 % ini tashkil etadi.

Madaniyati

Tango

Adabiyoti

Sport

Eng mashhur sport turi — futbol. Braziliya va Fransiya bilan bir qatorda Argentina erkaklar milliy terma jamoasi uchta eng muhim xalqaro sovrinni qo‘lga kiritgan yagona jamoalardan biridir: Futbol bo‘yicha jahon chempionati, Konfederatsiyalar kubogi va Olimpiya o‘yinlarining oltin medali.

Birinchi mashhur sportchi Xorxe Nyuberi (1875—1914) bo‘lib, u qilichboz, bokschi va uchuvchi sifatida tanilgan. XX asrning dastlabki uch o‘n yilligida sportning ommalashishi aholining uch mashg‘ulotga bo‘lgan ishtiyoqi bilan bog‘liq edi: futbol, boks va avtosport.

Lionel Messi

1978-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionati mamlakatda bundan ikki yil oldin terrorga tayangan davlat tizimini o‘rnatgan harbiy diktatura davrida o‘tkazildi. 1978-yilgi jahon chempionatini o‘tkazish huquqi Argentinaga berilgan edi; mamlakat bu huquq uchun 1930-yildan beri kurashib kelgan.

6-oktabrdan 18-oktabr 2018-yilgacha Buenos-Ayresda III yozgi o‘smirlar Olimpiya o‘yinlaribo‘lib o‘tdi. Musobaqalarda qariyb 4000 sportchi — 15 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan, 200 dan ortiq mamlakat vakillari qatnashdi. Ular 241 ta medallar to‘plami uchun 36 sport turi bo‘yicha bahslashdi.

Argentina futbol assotsiatsiyasi (AFA) 21-fevral 1893-yilda tuzilgan. U dunyodagi yoshi jihatidan sakkizinchi futbol federatsiyasidir.

Argentina futbol yulduzlari: Diego Maradona, Lionel Messi, Serxio Aguero, Anxel di Mariya, Gabriel Batistuta, Xavyer Maskerano, Pablo Sabaleta.

Argentina basketbol bo‘yicha jahon chempionati ga 1950 va 1990-yillarda mezbonlik qilgan.

Bayramlar

  • 15-yanvar — Argentinadagi karnaval.
  • 14-fevral — Avliyo Valentin kuni (Sevishganlar kuni).
  • 24-mart — Haqiqat va adolat uchun milliy xotira kuni (Día Nacional de la Memoria por la Verdad y la Justicia). Bu mamlakatdagi so‘nggi diktatura (1976-yil) bilan bog‘liq qayg‘uli xotiralar kuni.
  • 2-aprel — britaniyaliklarga qarshi urush davrida Malvin (Folklend) orollarida halok bo‘lganlar va urush faxriylarini xotirlash kuni. 2001-yildan Argentinada 2-aprel Urush faxriylari va halok bo‘lganlarni xotirlash kuni sifatida nishonlanadi.
  • mart oxiri — aprel
    • Katoliklarning Muqaddas juma kuni (Buyuk juma). Bayram sanasi har yili o‘zgaradi.
    • Katolik Pasxasi. Bayram sanasi har yili o‘zgaradi.
  • 1-may — Mehnat bayrami (Mehnat kuni).
  • May oyining uchinchi shanbasi — Otalar kuni. Farzandi bor barcha erkaklar tabriklanadi. Oila davrasida tushlik yoki kechki ovqat qilinadi. Bolalar sovg‘alar beradi.
  • 25-may — birinchi inqilob (1810-yil) va Argentinaning birinchi mustaqil hukumati saylanganining yilligi.
  • 20-iyun — Argentinada Bayroq kuni. Bayroq kuni (Dia de la Bandera) bayroqni yaratgan Manuel Belgrano (Manuel Belgrano, 3.06.1770 — 20.06.1820) vafot etgan kunda nishonlanadi va rasmiy bayram hisoblanadi.
  • 9-iyul — Argentina Mustaqillik kuni. 9-iyul 1816-yilda Kumush daryo Birlashgan provinsiyalari (Argentina) mustaqillik deklaratsiyasi qabul qilingan. Bu sana Argentina Respublikasining tashkil topgan kuni hisoblanib, mamlakatda Mustaqillik kuni rasmiy bayram sifatida nishonlanadi.
  • 17-avgust — general San-Martin ni xotirlash kuni. 17-avgustda argentinaliklar ispan mustamlakachilariga qarshi mustaqillik kurashi (1810—1826-yillar) qahramoni general Xose de San-Martinni xotirlash kunini umumxalq bayrami sifatida nishonlaydi.
  • 11-sentabr — Argentinada O‘qituvchilar kuni. Bu butun millat uchun juda muhim sana. Amalda butun mamlakat O‘qituvchilar kunini milliy bayram sifatida nishonlaydi.
  • Oktabrning ikkinchi dushanbasi — Argentinada Irqlar kuni (Día de la Raza) — mamlakatning tubjoy va unga ko‘chib kelgan xalqlari sharafiga nishonlanadigan bayram.
  • Oktabrning uchinchi yakshanbasi — Onalar kuni. Oila davrasida nishonlanadi. Farzandlari bor ayollar (onalar, xolalar, buvilar, katta buvilar va boshqalar) tabriklanadi, sovg‘alar beriladi va albatta oila davrasida tushlik qilinadi.
  • 8-dekabr — Bibi Maryamning gunohsiz homila bo‘lishi bayrami. Bu Rim-katolik cherkovi nishonlaydigan eng katta Bibi Maryam bayramlaridan biridir.
  • 24/25-dekabr — Rojdestvo (Grigoriy taqvimi bo‘yicha). Argentinada Rojdestvo va Yangi yil o‘rtasida katta farq yo‘q: ikki bayram deyarli bir xil nishonlanadi. Odatda Argentinadagi Rojdestvo — sovg‘alar beriladigan oilaviy bayramdir.
  • 31-dekabr/1-yanvar — Yangi yil. Argentinada bu juda katta bayram hisoblanmaydi; uyda, yaqinlar davrasida nishonlanadi. U ham ko‘plab boshqa bayramlar singari oilaviy bayramdir.

Ta’lim

Kordova milliy universiteti

Argentinada savodxonlik darajasi 97 %. 20 yoshdan oshgan har sakkiz kishidan uchtasi o‘rta yoki undan yuqori ma’lumotga ega.

5 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan barcha bolalar maktabga borishi shart. Argentina maktab tizimi 6 yoki 7 yillik boshlang‘ich va 5 yildan 6 yilgacha bo‘lgan o‘rta ta’limdan iborat.

Argentinada oliy ta’limdan keyingi ta’limning katta qismidan tashqari barcha bosqichlarda o‘qish bepul. Garchi savodxonlik darajasi 1947-yildanboshlab deyarli to‘liq bo‘lgan bo‘lsa-da, XX asrning birinchi yarmida argentinalik yoshlarning ko‘pchiligi yetti yillik majburiy boshlang‘ich ta’limdan yuqori bosqichda o‘qish imkoniga ega emas edi. 1970-yillarda o‘rta va universitet ta’limi bepul qilingach, unga talab ko‘pincha budjet imkoniyatlaridan oshib ketdi. Natijada davlat ta’lim muassasalari ko‘pincha mablag‘ tanqisligini boshdan kechirib, ta’lim sifatini pasaytirdi. Bu xususiy ta’limning rivojlanishiga yordam berdi, lekin unga qurbi yetadiganlar va jamiyatning qolgan qismi o‘rtasidagi tengsizlikni kuchaytirdi, chunki xususiy maktablarda ko‘pincha stipendiya dasturlari yo‘q. Taxminan har to‘rt maktab o‘quvchisidan biri va har olti universitet talabasidan biri xususiy ta’lim muassasasida o‘qiydi.

Taxminan 11,4 mln kishi 2006-yilda, jumladan 1,5 mln talaba mamlakatning 85 universitetida o‘qigan. 38 ta universitet davlatnikidir. Eng muhim universitetlar: Buenos-Ayres universiteti, Kordova milliy universiteti, La-Plata milliy universiteti, Rosario milliy universiteti, Milliy texnologiya universiteti. Davlat universitetlarining moliyalashtirilishi 1980- va 1990-yillarda sezilarli qisqardi, bu ta’lim sifatining pasayishiga olib keldi.

Sog‘liqni saqlash

Tibbiy xizmatlar ish beruvchilar va kasaba uyushmalari moliyalashtiradigan dasturlar (Obras Sociales), davlat sug‘urtasi, davlat kasalxonalari va klinikalari hamda ixtiyoriy tibbiy sug‘urta orqali taqdim etiladi.

Aholi salomatligini yaxshilash bo‘yicha hukumatning ilk tadbiri sifatida ispan vitse-‑qiroli Xuan Xose de Vertisning amaliyotchi shifokorlarni nazorat qilish uchun Tibbiyot tribunalini 1780-yildajoriy etishini ko‘rsatish mumkin. Mustaqillik e’lon qilinganidan keyin tibbiyot maktablari Buenos-Ayres universiteti (1822-yil) va Kordova milliy universiteti (1877-yil)da tashkil etildi. Ushbu va boshqa maktablarda shifokorlar va hamshiralarni tayyorlash tibbiyot kooperativlarini tez rivojlantirishga imkon berdi. Xuan Peron prezidentligi davrida ular davlat subsidiyalari bilan qo‘llab-quvvatlanadigan Obras Sociales tashkilotlariga aylandi. Hozir ularning soni 300 dan ortiq (200 tasi kasaba uyushmalariga tegishli) bo‘lib, mamlakat aholisining yarmidan ko‘piga tibbiy xizmat ko‘rsatadi. Davlatning INSSJP (yoki PAMI) dasturi deyarli barcha 5 million pensionerga xizmat ko‘rsatishni qamrab oladi.

Sog‘liqni saqlash xarajatlari mamlakat YAIMining qariyb 10 % iga yetadi va 65 yoshdan oshgan argentinaliklar ulushi ortishiga mos ravishda o‘sib bormoqda (bu ulush 7 % bo‘lgan yil — 1970-yilda). Tarixan davlat va xususiy xarajatlar deyarli teng taqsimlangan: davlat mablag‘lari asosan Obras Sociales orqali taqsimlanib, davlat va xususiy klinikalardagi statsionar davolanishni qoplaydi; xususiy mablag‘lar esa ixtiyoriy tibbiy sug‘urta va qo‘shimcha xarajatlar o‘rtasida teng bo‘linadi.

Mamlakatda 150 000 dan ortiq kasalxona o‘rni, 121 000 shifokor va 37 000 stomatolog mavjud (aholi jon boshiga ko‘rsatkichlar rivojlangan mamlakatlarnikiga yaqin). Tibbiy xizmatdan nisbatan erkin foydalanish tarixan o‘lim sabablari tarkibi va tendensiyalarining rivojlangan mamlakatlarnikiga yaqinligida namoyon bo‘ladi: 1953-yildan 2005-yilgacha yurak-qon tomir kasalliklaridan o‘lim ulushi 20 % dan 23 % gacha, o‘smalardan — 14 % dan 20 % gacha, nafas olish tizimi kasalliklaridan — 7 % dan 14 % gacha, hazm qilish tizimi ning yuqumli bo‘lmagan kasalliklaridan — 7 % dan 11 % gacha oshgan. Insultlar ulushi 7 % darajasida qolgan, jarohatlar 6 %, yuqumli kasalliklar 4 % ni tashkil etgan. Qolganining katta qismi demensiyabilan bog‘liq. Chaqaloqlar o‘limining ulushi 19 % dan 1953-yildagi 3 % gacha — 2005-yilda.

kamaygan. Chaqaloqlar o‘limi ko‘rsatkichi 70 tadan har 1000 yangi tug‘ilgan chaqaloqqa 1948-yilda 12,5 tagacha 2008-yilda. kamaydi. Tug‘ilishdagi kutilayotgan umr davomiyligi 60 yildan 76 yilgacha oshdi. Bu ko‘rsatkichlar jahon o‘rtacha darajasi bilan solishtirganda yaxshi bo‘lsa-da, rivojlangan mamlakatlar darajasidan biroz past. 2006-yilda Argentina bu ko‘rsatkich bo‘yicha 4-o‘rinni egallagan: Lotin Amerikasi hududida.

Fan va texnologiyalar

Chubut

Argentina dunyoga ko‘plab mashhur shifokorlar, olimlar va ixtirochilarni, jumladan uch nafar Nobel mukofotisovrindorini yetkazib berdi. Argentinaliklar tibbiyotdagi ayrim muhim yutuqlarga hissa qo‘shgan. Ularning tadqiqotlari jarohatlar, yurak kasalliklari va saratonning ayrim shakllarini davolashda katta siljishlarga olib kelgan. Domingo Liotta[ingl.] dunyoda birinchi marta odamga muvaffaqiyatli ravishda sun’iy yurak o‘rnatgan. Bu 1969-yilda. amalga oshirilgan. Rene Favaloro o‘z venasidan olingan transplantat (bemor venasining bir bo‘lagi) yordamida koronar shuntlash usulini ishlab chiqib, dunyoda ilk bor qo‘llagan. Bu jarrohlik amaliyotini muntazam va keng miqyosda bajarish imkonini yaratdi. Fransisko de Pedro yanada ishonchli sun’iy yurak stimulyatorini ixtiro qildi.

Bernardo Usay— fan sohasidagi ilk lotin amerikalik Nobel mukofoti sovrindori — gipofiz ning hayvonlarda glyukoza darajasini boshqarishdagi rolini o‘rgandi. Sesar Milshteyn keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borgan; ularning asosiy mavzusi — antitanalar. ni keng ko‘lamda tadqiq qildi. Luis Leluar organizmning glyukozani glikogen, shuningdek uglevodlar metabolizmi uchun muhim birikmalarni kashf etgan. Doktor Luis Agote qon quyishning ilk xavfsiz usulini ishlab chiqdi. Enrike Finochetto bir qator jarrohlik asboblarini, jumladan uning nomi bilan ataladigan «Finochetto qaychisi»ni va qovurg‘alarni ajratish asbobini ixtiro qilgan.

Argentina xorijiy texnologiyalarga to‘liq qaram bo‘lib qolmaslik uchun o‘z yadroviy dasturini rivojlantirmoqda. 1957-yilda tadqiqot reaktori, 1974-yilda esa Lotin Amerikasi dagi birinchi tijorat reaktori qurildi. Argentina texnologiyalaridan (INVAP) foydalanilgan yadroviy obyektlar Peru, Jazoir, Avstraliya, Misrda qurilgan. 1983-yilda mamlakat yadroviy qurol ishlab chiqarishning muhim bosqichi sanalgan qurolbop uranni ishlab chiqarish imkoniyatiga ega, deb tan olindi. Ammo shu vaqtdan buyon Argentina yadroviy energiyadan faqat tinch maqsadlarda foydalanish majburiyatini olgan. Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik ning boshqaruvchilar kengashi a’zosi sifatida Argentina yadroviy qurollar tarqalishiga qarshi chiqadi va global yadroviy xavfsizlikni ta’minlashni qo‘llab-quvvatlaydi.

Xorvatiyalik muhojir Xuan Vuchetich zamonaviy daktiloskopiyaning asoschisi hisoblanadi. Ixtirochi Raul Pateras Peskaradvigatelsozlik, avtomobilsozlik va aviatsiya, xususan yangi vertolyotlarmodellarini yaratishga ixtisoslashgan. Venger kelib chiqishiga ega argentinalik Laslo Biro zamonaviy sharikli ruchkaning ommaviy ishlab chiqarilishini birinchi bo‘lib yo‘lga qo‘ygan. Eduardo Taurozzi mayatnikli ichki yonuv dvigatelini ixtiro qilgan. Xuan Maldasena yaratish bo‘yicha yetakchi olimlardan biridir: torlar nazariyasini rivojlantirish yetakchilaridan biridir. Argentinaliklar Yer orbitasiga bir qator sun’iy yo‘ldoshlarni, jumladan LUSAT-1 (1990-yil), Víctor-1 (1996-yil), PEHUENSAT-1 (2007-yil), shuningdek Argentina kosmik agentligining SAC turkumidagi yo‘ldoshlarini chiqargan. Agentlik nomi — CONAE. Pyer Oje observatoriyasi[ingl.] yaqinida, Malargue hududidagi Mendosa joylashgan va kosmik nurlarni o‘rganadigan eng ilg‘or observatoriyalardan biri hisoblanadi. Kosmik nurlarni o‘rganish bo‘yicha eng ilg‘or observatoriyalardan biridir. Argentina Lotin Amerikasida reaktiv samolyotni havoga ko‘targan birinchi mamlakat bo‘ldi (FMA I.Ae. 27 Pulqui).

Argentina sharafiga asteroid (469) Argentinanomlangan; u 1901-yilda kashf etilgan.

Ommaviy axborot vositalari

Bosma nashrlar

Bosma nashrlar sohasi yuqori darajada rivojlangan va davlatdan mustaqil. 200 dan ortiq gazeta chop etiladi. Asosiy umummilliy gazetalar Buenos-Ayresda nashr etiladi. Markazchi Clarín eng katta adadda chop etiladigan gazeta bo‘lib, Lotin Amerikasi dagi eng ko‘p tarqaladigan va ispan tilli dunyodagi ikkinchi yirik nashrdir. Boshqa umummilliy gazetalar: La Nación (markazchi-o‘ng, 1870-yildan), beri chop etiladi), Página/12 (so‘l), Ámbito Financiero (konservativ biznes gazetasi), Olé (sport), Crónica (populistik).

Chet tillardagi ikki gazeta nisbatan katta adadda chop etiladi: Argentinisches Tageblatt nemis tilida va Buenos Aires Herald ingliz tilida ( 1876-yildanchop etiladi). Asosiy hududiy nashrlar: La Voz del Interior (Kordova), Rio Negro (Xeneral-Roka), Los Andes (Mendosa), La Capital (Rosario), El Tribuno (Salta), La Gaceta (Tukuman. Jurnallar orasida eng katta adadda Noticiasnashr etiladi. Argentinaning, jumladan Atlántida, Eudeba, Emecé va boshqa ko‘plab nashriyotlari ispan va meksikalik nashriyotlar bilan bir qatorda ispan tilli dunyoda yuqori baholanadi. El Ateneo — eng yirik kitob do‘konlari tarmog‘i Lotin Amerikasida.

Radio va televideniye

Argentina radioeshittirish sohasining kashshoflaridan biridir. Soat 21:00 da, 27-avgust 1920-yilda radiostansiyasi — Sociedad Radio Argentina — shunday e’lon qildi: «Hozir sizning uyingizga Richard Vagner ning «Parsifal» operasini Buenos-Ayres»dagi Kolizeo teatridan jonli efirda uzatyapmiz». O‘sha paytda shahardagi atigi 20 ga yaqin xonadonda radio qabul qilgich bor edi. Dunyodagi birinchi radiostansiya 1922-yilgachamamlakatda yagona bo‘lib qoldi. Shu yili Radio Culturaefirga chiqa boshladi. 1925-yilga 12 ta radiostansiya ishlagan: Buenos-Ayres va boshqa shaharlarda 10 ta radiostansiya ishlagan. 1930-yillar Argentinada radio uchun oltin davr bo‘ldi: estrada tomoshalari, yangiliklar, radiodramalar va sport voqealari efirga uzatilgan.

Hozir Argentinada AM diapazonida 260 ta va FM diapazonida 1150 ta radiostansiya ishlaydi. FM formatida musiqa va yoshlar dasturlari ustun; AM efirida yangiliklar, munozaralar va sport ko‘rsatuvlari asosiy o‘rin tutadi. Mamlakatda havaskor radioaloqa.

keng tarqalgan. Argentina televideniye sanoati keng va xilma-xil. Kanallari Lotin Amerikasi bo‘ylab keng efirga uzatiladi va butun dunyoda tomosha qilinadi. Ko‘plab mahalliy dasturlar boshqa mamlakatlar televideniyesida ham namoyish etiladi. Chet ellik prodyuserlar dasturlarni o‘z bozorlariga moslashtirish huquqini ham sotib oladi. Argentinada beshta umumdavlat telekanali ishlaydi. Barcha provinsiya poytaxtlari va yirik shaharlarda kamida bitta mahalliy telestansiya mavjud. Argentinada kabel va sun’iy yo‘ldosh telekanallaridan foydalanish imkoniyati Shimoliy Amerikadagi bilan bir xil darajada. Ko‘plab kabel tarmoqlari Argentinadan butun ispan tilli dunyoga xizmat ko‘rsatadi: Utilísima Satelital, TyC Sports, Fox Sports en Español ( AQSH va Meksika), bilan hamkorlikda), MTV Argentina, Cosmopolitan TV, shuningdek yangiliklar tarmog‘i Todo Noticias.

. 2014-yil oktabrdan Rossiyaning «RT» telekanali mamlakatda ispan tilida yerusti efir orqali uzatishni boshlagan.

Adabiyotlar

Havolalar