Daryo haqida

Bu daryo Amazonka havzasiga kiradi
Koren daryosi Belgorod viloyatida
Daryo — Volga (Ulyanovskda)
Toropa daryosi Tver viloyatida

Daryo — tabiiy suv oqimi (suv oqari) bo‘lib, katta miqyosda tabiiy ravishda o‘zan bo‘ylab boshlanish joyidan pastga, quyilish joyigacha oqadi.

Daryolar tabiatdagi suv aylanishining tarkibiy qismidir. Butun daryo oqimi yer yuzasiga tushadigan atmosfera yog‘inlari hisobiga shakllanadi. Daryolarning to‘yinishi to‘rt asosiy turga bo‘linadi: yomg‘ir suvlari bilan, qor suvlari bilan, muzlik suvlari bilan va yer osti suvlari bilan (grunt suvlari). Shuningdek, daryolar ko‘llardan va botqoqliklardan oqib chiqqanida ko‘l yoki botqoqlik suvlari bilan ham to‘yinadi.

Daryo oqimi yo‘lida tabiiy yoki sun’iy to‘siqlar mavjud bo‘lgan joylarda suv omborlari (oqimli ko‘llar yoki sun’iy dengizlar) paydo bo‘ladi. Limnologiya (qadimgi yunoncha λίμνη — ko‘l, λόγος — ta’limot) yoki ko‘lshunoslik — gidrologiyaning ko‘llar va boshqa chuchuk suvli suv havzalarining, jumladan, suv omborlarining fizik, kimyoviy va biologik xususiyatlarini o‘rganuvchi bo‘limidir. Daryolar esa quruqlik gidrologiyasining eng yirik yo‘nalishlaridan biri — daryo gidrologiyasi yoki potamologiya doirasida o‘rganiladi. Bu fan daryo tarmoqlarining tuzilishi, daryo oqimi, daryo havzalarining morfometriyasi va boshqa masalalarni tadqiq qiladi. Odatda daryolar eng kam kuchlanish va qarshilikka ega hududlardan, ya’ni tektonik yoriqlar bo‘ylab oqadi.

Qadim zamonlardan beri tez oqadigan daryolar energiyasi va sharsharalar quvvatidan insonlar xo‘jalik faoliyatida qayta tiklanuvchi energiya manbai sifatida suv tegirmonlari va turbinalar o‘rnatilgan gidroelektr stansiyalarini ishlatishda foydalanadi.

Etimologiya

Ruscha reka so‘zi praslovyancha *rěka, hind-yevropa tillaridagi *rei̯- («harakatlanmoq») o‘zagidan kelib chiqqan va quyidagi so‘zlarga qarindoshdir: re’yat, rinutsya, roy.

Umumiy ma’lumotlar

Daryo deltasi — Amazonka, kosmosdan ko‘rinishi
Yanszi

Har qanday daryoda uning boshlanadigan joyi — manba va dengizga, ko‘lga yoki boshqa daryoga qo‘shiladigan joyi — quyilish joyi.

Bevosita okeanlarga, dengizlarga, ko‘llarga quyiladigan yoki qumli hududlar hamda botqoqliklarda yo‘qolib ketadigan daryolar asosiy daryolar deb ataladi; ularga quyiladigan daryolar esa irmoqlar deyiladi.

Asosiy daryo barcha irmoqlari bilan birgalikda daryo tizimini hosil qiladi. Bu tizim tarmoq zichligi bilan tavsiflanadi.

Daryo tizimi o‘z suvini yig‘adigan quruqlik yuzasi suv yig‘ish havzasi yoki suv yig‘ish maydoni, yoxud daryo havzasi deyiladi. Bu maydon Yer po‘stining yuqori qatlamlari bilan birga mazkur daryo tizimini o‘z ichiga oladi va boshqa daryo tizimlaridan suvayirg‘ichlar bilan ajratiladi.

Daryolar odatda relyefning cho‘zilgan pastqam shakllari — vodiylarda oqadi. Vodiylarning eng past qismi o‘zan deb, daryo suvining sathi ko‘tarilganda suv bosadigan vodiy tubi esa qayir yoki qayir terrasasi deb ataladi.

Daryo o‘zanida chuqurroq joylar — chuqur o‘zan uchastkalari va sayoz joylar — sayoz o‘tish uchastkalari navbatlashib keladi. O‘zanning eng chuqur nuqtalarini birlashtiruvchi chiziq talveg deb ataladi; kemalar qatnaydigan yo‘l — farvater odatda talveg yaqinidan o‘tadi. Oqim tezligi eng yuqori bo‘lgan nuqtalarni birlashtiruvchi chiziq oqim o‘qi deb ataladi.

Quruqlik va suv oqimi tutashadigan hudud qirg‘oq deyiladi. O‘zan o‘rta chizig‘iga nisbatan oqim yo‘nalishi bo‘yicha o‘ng va chap qirg‘oqlar farqlanadi.

Daryoning boshlanish va quyilish joylari balandliklari orasidagi farq daryoning tushishi deyiladi. Daryo yoki uning alohida qismlaridagi balandliklar farqining uzunlikka nisbati esa daryo nishabligi deb ataladi va foiz (%) yoki promille (‰) bilan ifodalanadi.

Yer yuzida daryolar juda notekis taqsimlangan. Har bir materikda turli suvayirg‘ichlar , ya’ni turli oqim hududlarini ajratib turuvchi chegaralar aniqlanadi. Ularning suvlari turli okeanlarga oqib boradi. Yerning bosh suvayirg‘ichi materiklar yuzasini ikkita asosiy havzaga ajratadi: Atlantika–Arktika havzasi (uning suvlari Atlantika va Shimoliy Muz okeanlariga quyiladi) hamda Tinch okean havzasi (uning suvlari Tinch va Hind okeanlariga quyiladi). Birinchi havzadan oqib chiqadigan suv hajmi ikkinchi havzanikidan ancha katta.

Daryo tarmog‘ining zichligi va oqim yo‘nalishi hozirgi tabiiy sharoitlar majmuasiga bog‘liq. Biroq ular ko‘pincha avvalgi geologik davrlar xususiyatlarini ham ma’lum darajada saqlaydi. Daryo tarmog‘i eng katta zichlikka ekvatorial mintaqada erishadi. Bu yerda dunyoning eng yirik daryolari — Amazonka, Kongo oqadi. Tropik va mo‘tadil mintaqalarda ham daryo tarmog‘i, ayniqsa, tog‘li hududlarda zich bo‘lishi mumkin (Alp tog‘lari, Kavkaz, Qoyali tog‘lar va boshqalar).

Qurib qoladigan daryolar

Cho‘l hududlarida faqat vaqti-vaqti bilan oqadigan daryolar tarqalgan. Ular kuchli jala yoki qor erishi vaqtida shiddatli oqimlarga aylanishi mumkin (masalan, tekislik daryolari Qozog‘istonda va Markaziy Osiyoda, vadilar Sahroi Kabirda va Arabiston yarimorolida, kriklar Avstraliyada va boshqalar). Mavsumiy qurib qolish faqat daryoning bir qismiga taalluqli bo‘lishi mumkin; qolgan qismida esa faqat suv sarfi kamayadi.

O‘zanning o‘zgarishi

Vaqt o‘tishi bilan daryo o‘z o‘zanini o‘zgartirishi mumkin.

Cho‘llardagi qurib qoladigan daryolarning o‘zanlari qumlar ko‘chishi sababli o‘zgaradi. Qurg‘oqchilik davrida relyef o‘zgarib, yomg‘ir mavsumida suv oqimining o‘zani qisman boshqa joydan o‘tishi mumkin.

Nam iqlimda vaqt o‘tishi bilan daryoning meandrlanishi natijasida eski o‘zan ko‘llari paydo bo‘lishi mumkin. Ular bir muddat ko‘l sifatida saqlanib, keyinchalik nam o‘tloq yoki botqoqlikka aylanadi yoki qurib qoladi.

Daryo o‘zani inson aralashuvi natijasida, masalan, melioratsiya ishlari yoki to‘g‘on qurilishi natijasida ham o‘zgarishi mumkin.

Tasniflash

Kattaligiga ko‘ra

Rossiyada daryolar suv yig‘ish havzasining kattaligiga ko‘ra quyidagicha tasniflanadi:

  • Juda katta yoki eng yirik daryolar havzasining maydoni 1 000 000 km² dan ortiq bo‘lib, ular bir nechta geografik mintaqalarda joylashadi. Ularning gidrologik rejimi ko‘p mintaqalidir.
  • Katta daryolar havzasining maydoni 50 000—1 000 000 km², ularning gidrologik rejimi ham ko‘p mintaqalidir.
  • O‘rtacha daryolar — ularning havzasi odatda bitta geografik mintaqa doirasida joylashadi, maydoni 2000—50 000 km², gidrologik rejimi esa shu mintaqadagi aksariyat daryolarga xos, ya’ni mintaqaviydir.
  • Kichik daryolar — havza maydoni 50—2000 km², gidrologik rejimi, odatda, mintaqaviy bo‘ladi, ammo mahalliy sharoit ta’sirida mazkur mintaqadagi ko‘pchilik daryolarnikidan jiddiy farqlanib, nomintaqaviy tus olishi mumkin. Havza maydonining quyi chegarasi (50 km²) kichik daryolarni jilg‘alardan ajratishda juda shartli mezondir.
Mixail Erassi. «Tog‘ daryosi tasvirlangan manzara»

Topografik tasnif

Daryolar oqadigan hudud relyefiga ko‘ra tog‘ va tekislik daryolariga bo‘linadi. Ko‘plab daryolarda tog‘ va tekislik daryolariga xos qismlar almashinib keladi.

Gidrobiologik tasnif

Suv sporti bilan shug‘ullanish imkoniyatiga ko‘ra

Daryolar murakkabligining xalqaro shkalasi(inglizcha) bo‘yicha oltita murakkablik darajasi mavjud.

Irmoqlar tarmog‘i tuzilishiga ko‘ra

Irmoqlar tarmog‘ining tuzilishiga ko‘ra 12 ta daryo sinfi farqlanadi; bu tuzilish Straler tartib soni bilan belgilanadi. Barcha daryolarning qariyb 80 % i ushbu tizim bo‘yicha birinchi yoki ikkinchi sinfga, Amazonka daryosi esa o‘n ikkinchi sinfga kiradi.

Yoshiga ko‘ra

Daryolar yosh (masalan, Neva — 4 ming yillik, Volganing yuqori oqimi — 20 ming yillik), yetuk va qadimiy (Nil, Missisipi, Xuanxe, Amudaryo, Angara — 60—70 million yillik) turlarga bo‘linadi.

To‘yinish sharoitlariga ko‘ra

To‘yinish sharoitiga ko‘ra quyidagi tasnif qabul qilingan:

  • deyarli to‘liq qor suvlari bilan to‘yinadigan;
  • aralash, qor suvlari ustun bo‘lgan;
  • aralash, yomg‘ir suvlari ustun bo‘lgan;
  • aralash, muzlik suvlari ustun bo‘lgan;
  • aralash, yer osti suvlari ustun bo‘lgan.
Suv tegirmoni (joylashuvi: Belgiya)

Foydalanish

Yog‘ochlarni sol holida oqizish, Yenisey daryosi

Qadim zamonlardan beri daryolardan chuchuk suv manbai, oziq-ovqat olish (baliq ovlash), transport vositasi, hududlarni ajratib turuvchi tabiiy mudofaa to‘sig‘i va qayta tiklanuvchi energiya manbai sifatida mashinalarni (masalan, suv tegirmonini) yoki gidroelektr stansiya turbinalarini aylantirish, cho‘milish, qishloq xo‘jaligi yerlarini sug‘orish hamda chiqindilarni oqizib yuborish maqsadida foydalaniladi.

Daryolardan ming yillar davomida kema qatnovi uchun foydalanilgan. Daryo kemachiligining eng qadimgi dalillari Hind daryosi vodiysi sivilizatsiyasiga taalluqli bo‘lib, u hozirgi Pokistonning ning shimoli-g‘arbida miloddan avvalgi taxminan 3300-yilda mavjud bo‘lgan. Daryo transportidan xo‘jalikda foydalanish arzon suv transportini ta’minlaydi. Bu transportdan hozirgacha dunyoning eng yirik daryolarida, jumladan, Amazonka, Hind, Gang, Nil va Missisipi kabi daryolarda keng foydalaniladi. Daryo kemalari chiqaradigan zararli moddalar miqdori jahon miqyosida aniq me’yorlashtirilmagan va tartibga solinmaydi. Bu esa muntazam ravishda Yer atmosferasiga ko‘p miqdorda issiqxona gazlari chiqarilishi hamda mahalliy aholi orasida xavfli o‘smalar bilan kasallanish holatlarining ko‘payishiga olib keladi. Bunga suv transporti havoga chiqaradigan zararli zarrachalarni doimiy nafas orqali yutish sabab bo‘ladi.

Daryolar siyosiy chegaralarni belgilashda va mamlakatlarni tashqi dushmanlar bosqinidan himoya qilishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, Dunay qadimgi Rim imperiyasi chegarasining bir qismini tashkil qilgan. Bugungi kunda esa bu daryo Bolgariya va Ruminiya o‘rtasidagi chegaraning katta qismini belgilaydi. Missisipi Shimoliy Amerikada va Reyn daryosi Yevropada tegishli materiklardagi mamlakatlarning sharqiy va g‘arbiy qismlarini ajratib turuvchi muhim chegaralardir. Afrikaning janubiy qismida joylashgan Oranj va Limpopo daryolari o‘z yo‘nalishi bo‘ylab joylashgan viloyatlar va davlatlar o‘rtasidagi chegaralarni hosil qiladi.

Suv toshqini

Toshqin, unga jala (kuchli yomg‘ir) sabab bo‘lgan

Daryoning to‘lib oqishi (yoki mavsumiy suv ko‘tarilishi) daryo tabiiy siklining tarkibiy qismi, ya’ni suv rejimining har yili aynan bir faslda takrorlanadigan bosqichidir. Bu daryo suvlilik darajasining uzoqroq vaqt davomida sezilarli oshib, suv sathining ko‘tarilishiga olib kelishidir. Odatda suv kam suvli davrdagi o‘zan chegarasidan chiqib, qayirni suv bosadi.

Rekord darajadagi suv ko‘tarilishi, Tom daryosi 29-aprel, 2010-yil

Toshqin — daryo suv rejimining nisbatan qisqa davom etuvchi va davriy bo‘lmagan bosqichi bo‘lib, qor va muzliklar shiddat bilan erishi yoki kuchli yog‘ingarchilik natijasida suv sathining ko‘tarilishi bilan tavsiflanadi. Mavsumiy suv ko‘tarilishidan farqli ravishda, toshqin muntazam takrorlanmaydi va yilning istalgan vaqtida yuz berishi mumkin. Kuchli toshqin suv bosishiga olib kelishi mumkin. Toshqin daryo bo‘ylab harakatlanganda toshqin to‘lqini hosil bo‘ladi.

Suv toshqini — daryolar, ko‘llar va dengizlarda yomg‘irlar, qorning jadal erishi, shamol ta’sirida suvning qirg‘oqqa haydalishi va boshqa omillar tufayli suv sathi ko‘tarilib, hududlarni suv bosishidir. Bu odamlar sog‘lig‘iga zarar yetkazadi, hatto o‘limiga sabab bo‘lishi hamda moddiy talafot keltirishi mumkin. Shamol haydagan suvning daryolarning dengizga quyilish joylari hamda dengizlar, yirik ko‘llar va suv omborlarining shamol kuchli esadigan qirg‘oqlarida to‘planishi yilning istalgan vaqtida kuzatilishi mumkin. Bu hodisa davriy bo‘lmaydi va suv sathining sezilarli ko‘tarilishi bilan tavsiflanadi.

Daryo o‘zanlarining eroziyasi va yuvilgan jinslarning tegishli qayirlarda cho‘kishi jarayonlarining katta qismi toshqin vaqtida sodir bo‘ladi. Dunyoning ko‘plab rivojlangan hududlarida inson xo‘jalik faoliyati daryo o‘zanlari shaklini o‘zgartirib, suv toshqinlarining ko‘lami (jadalligi) va takrorlanish tezligiga ta’sir ko‘rsatgan. Daryolarning tabiiy holatiga inson ta’siriga misol sifatida dambalar qurilishi, o‘zanlarni to‘g‘rilash (kanallar qazish) va tabiiy suv-botqoqlik hududlarini quritishni keltirish mumkin. Aksariyat hollarda insonning daryo qayirlaridagi noto‘g‘ri xo‘jalik faoliyati suv toshqini xavfini keskin oshiradi:

  • daryo o‘zanini sun’iy ravishda to‘g‘rilash suvning quyi oqimga tezroq borishiga sabab bo‘lib, quyi hududlarni suv bosish xavfini oshiradi;
  • daryo qayirining tabiiy ko‘rinishini o‘zgartirish (to‘g‘rilash) suvni ushlab qoladigan tabiiy havzalarni yo‘qotadi, natijada daryoning quyi qismida toshqin xavfi ortadi;
  • sun’iy ko‘tarma yoki damba qurilishi faqat daryoning quyi oqimida (damba ortida) joylashgan hududni himoya qilishi mumkin, yuqori oqimdagi hududlarni emas;
  • dambaning mavjudligi, shuningdek, o‘zanni to‘g‘rilash va qirg‘oqlarni mustahkamlash (masalan, sohilbo‘yi yo‘laklari qurish va boshqalar) ham yuqori oqimdagi hududlarda suv toshqini xavfini oshirishi mumkin. Chunki mustahkamlangan qirg‘oqlar orasidagi tor kanal suvning tabiiy oqib ketishiga to‘sqinlik qilib, suv chiqishini qiyinlashtiradi va quyi oqimga yo‘nalgan suv bosimini oshiradi.

Yerosti daryosi

Daryolarning aksariyati (ammo hammasi emas) Yer yuzasida oqadi. Yerosti daryolari esa g‘orlarda, yer ostidan oqadi. Bunday daryolar ko‘pincha geologik tuzilmalarda ohaktoshli (karstli) yotqiziqlar tarqalgan hududlarda uchraydi. Bundan tashqari, muzliklar tanasida erigan suv hosil qiladigan g‘orlar ham mavjud. Bunday g‘orlar ko‘plab muzliklarda uchraydi. Erigan muzlik suvlari yirik yoriqlar yoki yoriqlarning kesishgan joylari orqali muzlik ichiga kirib, ba’zan odam o‘ta oladigan yo‘laklar hosil qiladi. Bunday g‘orlarning uzunligi bir necha yuz metrga, chuqurligi esa 100 m yoki undan ko‘proqqa yetishi mumkin. 1993-yilda Grenlandiyada chuqurligi 173 m bo‘lgan ulkan «Izortog» muzlik qudug‘i aniqlanib, o‘rganilgan. Yozda unga kiradigan suv miqdori 30 m3 va undan ham ko‘p bo‘lgan. Suv (yoki muz) o‘tkazmaydigan geologik jinslardan hosil bo‘lgan «tom» hamda muzlikning yuqoriroq qismidagi massivlarga yo‘nalgan katta bosim tufayli topografik gradiyent deb ataladigan hodisa yuzaga keladi: bunday suv oqimlari hatto yuqoriga, qiyalik bo‘ylab oqishi ham mumkin. Muzlik g‘orlarining yana bir turi muzlik chetida muzlik ichidagi va muzlik ostidagi suvlar chiqadigan joylarda shakllanadi. Bunday g‘orlardagi erigan suv muzlik tagidagi asos bo‘ylab ham, muzlik muzining ustidan ham oqishi mumkin.

Odatda ko‘plab g‘orlarda suv mavjud bo‘lib, karst g‘orlarining vujudga kelishi aynan suv bilan bog‘liq. G‘orlarda kondensatsiya pardalari, tomchilar, jilg‘alar va daryolar, ko‘llar hamda sharsharalarni uchratish mumkin. Sifonlar g‘orlardan o‘tishni ancha qiyinlashtiradi hamda maxsus jihozlar va alohida tayyorgarlikni talab qiladi. Suvosti g‘orlari ham tez-tez uchraydi. G‘orlarning kirish qismlarida suv ko‘pincha muzlagan holda, ba’zan juda katta va ko‘p yillik muz to‘planmalari ko‘rinishida bo‘ladi.

Puerto-Prinsesa yerosti daryosi — Filippindagi Puerto-Prinsesa shahri yaqinida, Palavan orolida (Filippin) joylashgan yerosti daryosidir. Uzunligi taxminan 8 km bo‘lgan bu daryo g‘or ichida yer ostidan Janubiy Xitoy dengizi tomon oqadi. Daryo joylashgan hududda Puerto-Prinsesa yerosti daryosi milliy bog‘i(inglizcha) — qo‘riqxona tashkil etilgan bo‘lib, u shahardan 50 km uzoqlikda joylashgan. Bog‘ orolning shimoliy qismidagi Sent-Pol tog‘ tizmasi hududida, Sent-Pol qo‘ltig‘i va Babuyan daryosi oralig‘ida joylashgan. Shunga o‘xshash daryo Yukatan yarimorolida, Meksikada ham ma’lum, ammo Puerto-Prinsesa daryosi eng yirigi deb tan olingan. Ikkala yerosti daryosi ham karst relyefi natijasida hosil bo‘lgan. Bu daryolarda suv karbonat jinslarning erishi va keng yerosti daryo tizimining shakllanishi tufayli pastga yo‘l topib, o‘z oqim yo‘nalishini o‘zgartirgan.

Hamza daryosi — Amazonka o‘zani ostidagi yerosti oqimining norasmiy nomidir. Ushbu «daryo» kashf etilgani 2011-yilda e’lon qilingan. Norasmiy nom Amazonkani 45 yildan ortiq o‘rgangan hind olimi Valiya Hamza sharafiga qo‘yilgan.

Eng yirik daryolar

Dunyoning eng yirik daryolari
№ Nomi Uzunligi (km) Havza maydoni (ming km²) Quyilish joyidagi o‘rtacha suv sarfi (ming m3/s) Quyilish joyidagi eng katta suv sarfi (ming m3/s) Qattiq oqiziqlar (mln t/yil)
1.Amazonka69927180220,00360,00498,00
2.Nil667028702,836,40110,50
3.Yanszi5800181834,0090,20500,00
4.Missisipi — Missuri5969322919,0059,00500,00
5.Xuanxe54647522,5722,00380,00
6.Ob — Irtish5410299012,7043,0015,00
7.Parana (boshlanishi Paranaiba daryosidan))4380297015,0065,00129,00
8.Mekong450081012,0030,00169,60
9.Amur (boshlanishi Argun daryosidan))4440185510,9040,0024,90
10.Lena4400249017,00200,0015,40
11.Kongo ( Lualabadan boshlab))4320369140,0075,0064,70
12.Makkenzi (boshlanishi Pis-River daryosidan))4240176014,0015,00
13.Niger4160209212,0035,0067,00
14.Yenisey (boshlanishi Kichik Yeniseydan))4102258019,80154,0013,20
15.Volga353013607,7052,0025,80
16.Hind31809606,6030,00435,40
17.Yukon31809006,3088,00
18.Dunay28508176,7020,0067,50
19.Orinoko273099429,0055,0086,50
20.Gang (bilan birga Brahmaputra))2700205538,002177,20
21.Zambezi2660133016,00100,00
22.Marrey257410720,7731,90
23.Dnepr22015041,67

Xalqaro huquqda bir nechta davlat hududidan oqib o‘tadigan yoki ularning hududlarini ajratadigan hamda suv havzalari (ko‘llar, dengizlar, okeanlar) bilan kemalar qatnovi orqali bog‘langan daryolar quyidagicha ataladi: xalqaro daryolar.

Adabiyotlar

Havolalar