Meksika (isp. México [ˈmexiko]), rasmiy nomi — Meksika Qo‘shma Shtatlari (isp. Estados Unidos Mexicanos [esˈtaðos uˈniðoz mexiˈkanos]) — davlat bo‘lib, Shimoliy Amerikada joylashgan. Ushimolda Amerika Qo‘shma Shtatlari, janubi-sharqda esa Beliz va Gvatemalabilan chegaradosh. G‘arbiy sohillarini Kaliforniya qo‘ltig‘i va Tinch okeani, sharqiy sohillarini esa Atlantika okeani, Meksika qo‘ltig‘i va Karib dengizi suvlari yuvib turadi.
Poytaxti va eng yirik shahri — Mexiko, boshqa yirik shaharlari — Tixuana, Ekatepek-de-Morelos, Leon-de-los-Aldama, Monterrey va boshqalar.
Aholi soniga ko‘ra bu dunyodagi eng yirik ispan tilida so‘zlashuvchi mamlakathisoblanadi. Biroq Meksikada ko‘plab mahalliy tillar ham mavjud bo‘lib, ulardan eng keng tarqalgani atstek tili. Aholining ko‘pchiligi katolik diniga e’tiqod qiladi. Iqtisodiyoti sanoat-agrar yo‘nalishga ega.
Meksika — federativ davlat va prezidentlik respublikasi. Prezident 1-oktabr 2024-yildan buyon — Klaudiya Sheynbaum.
Nomining kelib chiqishi
Mamlakat nomining kelib chiqishi haqida bir nechta faraz mavjud. Jumladan, ular toponimik afsonalargaasoslanadi. Afsonalardan biriga ko‘ra, urush xudosi va mamlakat homiysi Uitsilopochtli ning yashirin ismi «Metstli» yoki «Meshi» edi. Bunday talqinga ko‘ra, «Meksika» nomi «Meshi yashaydigan joy» yoki «urush yurti» degan ma’noni anglatadi.
Boshqa farazga ko‘ra, «Meksika» nomi atstek tilidagi ikki so‘z — mētztli («Oy») va xīctli («kindik») birikishidan paydo bo‘lib, «Oyning markazidagi joy» degan ma’noni bildiradi. Bu nom majoziy tarzda ko‘l o‘rtasida joylashgan shahar — Tenochtitlan — bilan bog‘lanadi. Bu ko‘lning nomi Teskoko.
Yana bir farazga ko‘ra, mamlakat nomi Mektli nomidan kelib chiqqan; Mektli — agava ma’budasi.
So‘nggi ikki talqinni rad etgan amerikalik tilshunos Frensis Karttunen[ingl.]. Uning fikricha, «Mēxihco» ning yakuniy shakli unli tovushlar cho‘ziqligi jihatidan taxmin qilingan ikkala tarkibiy qismdan farq qiladi. XVI asrda yashagan ispan missioneri va tilshunosi Bernardino de Saagun o‘z asarlarida atstek tillaridagi toponimlar sirli ma’nolarga boyligini yozgan va o‘zining mistik talqinini taklif qilgan: «Meksika» so‘zi «dunyoning markazi» ma’nosini anglatishi mumkin. Ko‘plab asarlarda u barcha suv oqimlari tutashadigan hudud sifatida ko‘rsatilgan. Bunday oqimlar Anauak[ingl.] («dunyo» yoki «dengizlar bilan o‘ralgan yer») bo‘ylab o‘tadi. Bu tasvirlar, xususan, Mendosa kodeksida uchraydi..
Tabiiy-geografik xususiyatlari
Geografik joylashuvi

Meksika Shimoliy Amerikada (taxminan 23° shimoliy kenglik va 102° g‘arbiy uzunlikda) joylashgan bo‘lib, O‘rta Amerikaning katta qismini egallaydi.
Tabiiy geografiya nuqtayi nazaridan, Teuantepekbo‘ynidan sharqdagi hudud, shu jumladan Yukatan yarimoroli (mamlakat hududining taxminan 12 % ini tashkil etadi), Markaziy Amerikadajoylashgan. Geologik nuqtayi nazardan esa , Transmeksika vulqon mintaqasi mamlakatning shimoliy qismini ajratib turadi. Geosiyosiy jihatdan esa Meksika Shimoliy Amerika mamlakati hisoblanadi. G‘arbdagi Kaliforniya yarimorolini (uzunligi 1200 km) mamlakatning asosiy qismidan ajratib turadigan qo‘ltiq — Kaliforniya qo‘ltig‘i.
Meksikaning umumiy maydoni 1 964 375 km²bo‘lib, shundan taxminan 6 ming km² orollarga to‘g‘ri keladi. Ular Tinch okeani (jumladan, Gvadelupe oroli va Revilya-Xixedo arxipelagi), Meksika qo‘ltig‘i, Karib dengizi va Kaliforniya qo‘ltig‘ihududlarida joylashgan. Maydoni bo‘yicha Meksika dunyoda 13-o‘rinda turadi.
Shimolda Meksika AQSH bilan chegaradosh (chegara uzunligi — 3141 km). Sharqda Syudad-Xuares shahridan Meksika qo‘ltig‘igacha chegara egri-bugri Rio-Grandedaryosi bo‘ylab o‘tadi. Syudad-Xuaresdan g‘arbga, Tinch okeanigacha bo‘lgan AQSH chegarasini bir nechta tabiiy va sun’iy belgi belgilaydi. Janubi-sharqda mamlakat Gvatemala (871 km) va Beliz (251 km) bilan chegaradosh.

Iqlim
Meksika iqlimi — tropik va subtropik. Yog‘in miqdori yiliga 300—600 mm yoki undan kam. Yassitog‘likning janubidagi aholi yashaydigan hududlarning ko‘p qismida, jumladan Mexiko va Gvadalaxara, o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 600—1000 mm ni tashkil etadi.
24-paralleldan shimolda, dengiz sathidan 2500 m dan baland hududlarda qishda harorat +2 °C dan yozda +15 °C gacha o‘zgaradi. Ayni paytda janubroqdagi sohil hududlarida harorat barqaror bo‘lib, +20 °C dan pastga tushmaydi.
Sohil tekisliklari va Yukatan yarimorolida o‘rtacha yillik harorat +24 °C dan +28 °C gacha bo‘ladi.
Relyef
Meksika shimoldan janubga qarab ikki tog‘ tizmasi bilan kesib o‘tilgan: Sharqiy Syerra-Madre va G‘arbiy Syerra-Madre. Ular Shimoliy Amerikadagi Qoyali tog‘lar ning davomi hisoblanadi.
Mamlakat markazida sharqdan g‘arbga qarab Transmeksika vulqon mintaqasicho‘zilgan. U Syerra-Nevadanomi bilan ham ma’lum. To‘rtinchi tog‘ tizmasi — Janubiy Syerra-Madre — Michoakan va Oaxakashtatlari orasida joylashgan. Shunday qilib, markaziy Meksikaning katta qismi va shimoliy hududlar balandlikda joylashgan.
Eng baland tog‘lar Transmeksika vulqon mintaqasida joylashgan: Orisaba cho‘qqisi (5700 m), Popokatepetl (5462 m), Istaksiuatl (5286 m) va Nevado-de-Toluka (4577 m). Uchta yirik shahar aglomeratsiyasi ushbu to‘rtta balandlik oralig‘idagi vodiylarda joylashgan: Toluka-de-Lerdo, Mexiko va Puebla-de-Saragosa.
Suv resurslari
Meksika hududida bir necha o‘nlab nisbatan yirik ko‘l va suv omborlari mavjud.
Tarix
Meksika hududida inson yashaganiga oid dalillar kamida miloddan avvalgi II ming yillikka borib taqaladi. Miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalarida Markaziy va Janubiy Meksikada o‘troq madaniyatlar shakllandi.

Miloddan avvalgi XII—V asrlarda Meksika hududida olmeklarmadaniyati ravnaq topdi. Olmeklar keyingi klassik sivilizatsiyalar shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ular milodiy IV—IX asrlarda yuksaldi. Shular jumlasiga Teotiuakan, sapoteklar, totonaklar, tolteklar, mayyalarkiradi. Mayyalar erishgan yutuqlar qatoriga iyeroglif yozuvi, rivojlangan me’morchilik va amaliy-bezak san’ati, matematika hamda astronomiya sohasidagi katta bilimlar, aniq taqvimkiradi. Keyinroq, XII asrda, Markaziy Meksikada atsteklarpaydo bo‘ldi. Ular o‘sha yerda yashagan ko‘plab qabilalarni bo‘ysundirib, qudratli imperiya barpo etdilar.
1517-yilda yevropaliklar Meksikani muntazam o‘rganish va bosib olishni boshladi. Ispanlar Meksika qo‘ltig‘i sohillariga uch ekspeditsiya yubordi. 1517-yilgi birinchi ekspeditsiyaga Fransisko Ernandes de Kordova, 1518-yilgi ikkinchisiga Xuan de Grijalva , 1519-yilgi uchinchisiga esa Ernan Kortesboshchilik qildi. U atsteklar imperiyasini zabt etdi. 1522-yilda Ispaniya imperatori Karl V uni bosib olingan yerlarning general-kapitani va gubernatori etib tasdiqladi hamda tasarrufiga 64 750 km² yer va unda yashagan 100 000 nafar mahalliy hinduni berdi.

1528-yilda Kortesning hokimiyati cheklandi va Meksikaga audiyensiya — bevosita qirolga bo‘ysunuvchi ma’muriy-sud hay’ati yuborildi. 1535-yilda Meksika hududi yangi tashkil etilgan Yangi Ispaniyavitse-qirolligi tarkibiga kirdi. 1521—1821-yillarda Meksika Ispaniya mustamlakasi bo‘lib qoldi. Xo‘jaligi, asosan, majburiy mehnat qildirilgan mahalliy aholining tortib olingan yerlar va konlarda ishlashiga asoslangan edi. Yangi Ispaniya iqtisodiyoti metropoliya manfaatlariga bo‘ysundirildi; qimmatbaho metallarni qazib olish uning eng muhim tarmog‘iga aylandi.
Bir tomondan, aholining turli qatlamlari kamsitilish va siyosiy huquqlarning yo‘qligidan norozi bo‘ldi. Ikkinchi tomondan esa, Yevropa qit’asidagi voqealar, ingliz mustamlakalarining kurashi Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun va Lotin Amerikasi ga ilg‘or g‘oyalarning kirib kelishi 1810-yilgi dehqonlar qo‘zg‘olonlariga sabab bo‘ldi. Bu qo‘zg‘olonlar Meksikani o‘n yillik mustaqillik urushiga olib keldi. Qo‘zg‘olon yetakchilari orasida ruhoniylar Migel Idalgo-i-Kostilya va Xose Mariya Morelos ajralib turardi; ularning ikkisi ham qo‘lga olinib, qatl qilindi. Urushning oxirida ozodlik harakatiga boshchilik qilgan shaxs — Agustin de Iturbide.
24-avgust 1821-yilda Ispaniya toji vakillari va Iturbide Kordova shartnomasini imzoladilar. Unda «Iguala rejasi»ga muvofiq Meksikaning mustaqilligi tan olindi. 27-sentabrda ozodlik armiyasi Mexikoga kirdi, 28-sentabrda esa poytaxtda « Meksika imperiyasining» mustaqillik deklaratsiyasi e’lon qilindi. 18-may 1822-yilda Mexiko aholisi va garnizoni Iturbideni Meksika imperatorideb e’lon qildi. U taxtga Agustin I (Avgustin I)nomi bilan o‘tirdi. 1823-yil martida imperiya quladi va Meksika respublikaga aylandi.
1835-yilda Meksikaning Texas shtati mustaqillik uchun urushboshladi. 1836-yilda meksikaliklar hal qiluvchi jangda mag‘lub bo‘lgach, Texas Respublikasi ajralib chiqishga erishdi va tez orada (1845-yilda) AQSH tarkibiga qo‘shildi.
1841—1848-yillarda shu nomdagi yarimorolda mustaqil Yukatan Respublikasimavjud bo‘lib, u Meksikadan ajralib chiqqanini e’lon qilgan edi. 1845-yilda Kaliforniyada qo‘zg‘olon boshlandi va isyonchilar o‘z hukumatini tuzganini e’lon qildilar.
1846-yil bahorida Meksika hududiga AQSH qo‘shinlari bostirib kirdi. 1847-yil kuziga kelib amerikaliklar keng hududlarni va poytaxt — Mexikoni egalladi. Urushga Gvadelupe-Idalgo shartnomasiyakun yasadi; shartnoma 2-fevral 1848-yilda imzolangan. AQSHga Yuqori Kaliforniya, Yangi Meksika va boshqa shtatlarning ayrim yerlari berildi. Bu Meksika umumiy hududining yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etdi.

1854—1860-yillarda Meksikada burjua inqilobi va fuqarolar urushi bo‘lib o‘tdi. Unda konservatorlar va Benito Xuaresboshchiligidagi liberallar kurashdi. Mojaro liberallarning to‘liq g‘alabasi bilan yakunlandi.
1861-yilda meksikalik konservatorlar qo‘llab-quvvatlagan Buyuk Britaniya, Fransiya va Ispaniya Meksikaga intervensiyauyushtirdi. 1862-yilda ularning koalitsiyasi tarqaldi, ammo Fransiya qo‘shinlari Meksikada qoldi. Fransuz armiyasi bir necha shtatni egallab, Mexikoga kirdi. Mamlakat Maksimilian Iboshchiligidagi imperiya deb e’lon qilindi. Bosqinchilarni meksikaliklarning ozchilik qismi qo‘llab-quvvatlagani bois 1867-yilda Napoleon IIIYevropada kattaroq rejalari borligi va AQSH aralashuvidan xavotir olgani sababli qo‘shinlarini Meksikadan olib chiqdi. 1867-yilda Maksimilian I kuchlari tor-mor qilinib, uning o‘zi sud qilindi va otib tashlandi.
1876-yilda davlat to‘ntarishi natijasida general Porfirio Diashokimiyatga keldi. U mamlakatni 30 yildan ortiqboshqardi. Uning davridagi iqtisodiy yutuqlarning salbiy tomoni yuqori ijtimoiy keskinlik edi. 1910-yilda fuqarolar urushiboshlandi va u 1917-yil Konstitutsiyasiqabul qilinishi bilan yakunlandi. 1920-yillarda inqilobiy kaudilizm, ayniqsa Plutarko Kales.
1934-yilda prezidentlikka Lasaro Kardenaskeldi. U xorijiy neft kompaniyalari mulkini milliylashtirgani bilan mashhur. 1940-yillarda iqtisodiy yuksalishboshlandi, biroq neft narxi pasayishi tufayli 1980-yillardagi inqiroz bilan yakunlandi. 1980-yillarning o‘rtalarida mamlakat neoliberal islohotlarga o‘tdi. 1994-yilda sapatistlarneoliberalizmga qarshi qo‘zg‘oloni boshlandi. Investorlar beqaror hududga sarmoya kiritishga ehtiyotkorlik bilan yondasha boshladi. Bu esa o‘sha yilning o‘zida yangi moliyaviy-iqtisodiy inqirozga.
olib keldi. 2000-yilda Meksikadagi saylovlar uzoq yillik Institutsion-inqilobiy partiya (IIP) hukmronligiga chek qo‘ydi. Saylovda Milliy harakat partiyasi vakili Visente Foksg‘olib bo‘ldi. Ammo 1-iyul 2012-yilda prezidentlikka yana IIP nomzodi — Enrike Penya Nyetosaylandi. U 1-dekabr 2012-yilda lavozimiga kirishdi.
2000-yillardan boshlab mamlakatda qurolli narkokartellar va rasmiy hokimiyat o‘rtasidagi to‘qnashuvlar.
Siyosat
Prezident

10-iyul 2006-yilda Meksikada navbatdagi prezidentlik saylovi bo‘lib o‘tdi. Hukmron Milliy harakat partiyasi Felipe Kalderonnomzodi 14 981 268 ta ovoz (35,88 %) olib g‘olib bo‘ldi. Uning asosiy raqibi, muxolifatdagi Demokratik inqilob partiyasi Andres Manuel Lopes Obradoruchun 14 745 262 saylovchi (35,31 %) ovoz berdi.
2006-yil sentabrda Meksika Federal saylov tribunali Felipe Kalderon ni saylangan prezident deb tan oldi. Yangi prezident 1-dekabr 2006-yilda olti yillik muddatga lavozimiga kirishdi.
1-iyul 2012-yilda navbatdagi Meksika prezidentlik saylovi bo‘lib o‘tdi. Unda Enrike Penya Nyeto g‘olib bo‘ldi (1-dekabr 2012-yilda lavozimiga kirishdi).
1-iyul 2018-yildagi saylovda «Birgalikda tarix yaratamiz[ingl.]» Andres Manuel Lopes Obrador prezident etib saylandi (lavozimiga 1-dekabr 2018-yilda kirishdi).
2-iyun 2024-yilda mamlakatda navbatdagi prezidentlik saylovi bo‘lib o‘tdi. Unda Meksika tarixida birinchi marta ayol — Klaudiya Sheynbaum, hukmron Milliy tiklanish harakati vakili g‘olib bo‘ldi.
Parlament
Ikki palatali Kongress — Senat (128 o‘rin, a’zolari 6 yilga saylanadi) va Deputatlar palatasi (500 o‘rin, a’zolari 3 yilga saylanadi).
Siyosiy partiyalar
So‘l kuchlar
- Mehnat partiyasi (PT) — kommunistik / so‘l-sotsialistik
- Milliy tiklanish harakati — so‘l-sotsialistik
So‘l markaz
- Demokratik inqilob partiyasi (PRD) — sotsial-demokratik
- Fuqarolar harakati (sobiq Konvergensiya) — sotsialistik
Markaz
- Institutsion-inqilobiy partiya (PRI) — keng markazchi
O‘ng markaz
- Yangi ittifoq partiyasi (PNA) — neoliberal
- Ekologik yashillar partiyasi (PVEM) — konservativ-ekologik
- Milliy harakat partiyasi (PAN) — konservativ
O‘ta o‘ng kuchlar
Tashqi siyosat

An’anaga ko‘ra, Meksika tashqi siyosatida so‘l, inqilobparvar va millatchi kuchlarga moyillik ustun bo‘lgan. AQSHning tashqi siyosatidan mustaqilligini ko‘rsatgan holda Meksika qo‘llab-quvvatlagan Kuba hukumatini 1960-yillarda, Sandinistlar inqilobini Nikaragua da 1970-yillarning oxirida va so‘l inqilobiy guruhlarni Salvador da 1980-yillarda.
Aholi

Aholining o‘zini atashi — meksikaliklar (isp. mexicanos).
- Aholi soni — 129 151 256 kishi (2023-yilgi baholash).
- 2023-yilgi baholashga ko‘ra, yillik o‘sish — 0,51 % (dunyoda 153-o‘rin).
- Fertillik 2023-yilgi baholashga ko‘ra, har bir ayolga 1,68 tug‘ilish (dunyoda 171-o‘rin).
- Tug‘ilish darajasi 2023-yilgi baholashga ko‘ra, tug‘ilish darajasi 13,55 (har 1000 kishiga), dunyoda 134-o‘rin.
- O‘lim darajasi 2023-yilgi baholashga ko‘ra, o‘lim darajasi 7,71 (har 1000 kishiga), dunyoda 104-o‘rin.
- Go‘daklar o‘limi 2023-yilgi baholashga ko‘ra, go‘daklar o‘limi 11,86 (har 1000 ta tug‘ilishga), dunyoda 121-o‘rin.
- 2023-yilgi baholashga ko‘ra, tug‘ilganda kutilayotgan o‘rtacha umr davomiyligi — 72,32 yil; erkaklarda — 68,93 yil, ayollarda — 75,88 yil.
- Yosh tarkibi: 0—14 yosh — 26,01 %, 15—64 yosh — 66,32 %, 65 yosh va undan kattalar — 7,67 % (2020-yil baholashi).
- Savodxonlik: erkaklar orasida 96,1 %, ayollar orasida 94,5 %, umumiy savodxonlik — 95,2 % (2020-yil baholashi).
- Urbanizatsiya darajasi — 81,3 % (2022-yil baholashi).
Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,3 % (2007-yil baholashi). OIV bilan zararlanganlar soni jami 200 ming kishi (dunyoda 30-o‘rin).
Meksika hukumati mamlakat aholisining etnik mansubligi haqidagi ma’lumotlarni yig‘maydi. Etnik-irqiy tarkibi: metislar (avlodi hindular va ispanlar aralashmasi) — 62 %, kelib chiqishi asosan mahalliy hindulardan bo‘lganlar — 21 %, hindular — 7 %, boshqalar — 10 % (asosan yevropaliklar; 2012-yil baholashi).
Tillar
Mamlakat aholisining 93,8 % i faqat ispan tilida, 5,4 % i ispan tili va biror mahalliy hindu tilida, 0,6 % i faqat tub xalqlar tilidaso‘zlashadi, 0,2 i esa tilini ko‘rsatmagan (2020-yil baholashi).
Jinoyatchilik
Uyushgan jinoyatchilik darajasi eng yuqori mamlakatlar reytingida Meksika Myanma va Nigeriya orasida to‘rtinchi o‘rinda bo‘lib, Afg‘oniston, Iroq va Suriyadan oldinda turadi.
Shimoliy Meksikada ko‘plab ayollarning o‘ldirilishi1993-yildan beri davom etmoqda va ispan matbuotida «femitsid» deb ataladi. Jinoyatchilarning aksariyati jazosiz qolgan bu qotilliklar xalqaro jamoatchilik e’tiborini tortdi. Ayniqsa, Meksika rasmiy idoralarining aybdorlarni qidirish, jazolash va bunday jinoyatlarning oldini olishdagi harakatsizligi e’tirozlarga sabab bo‘ldi.
Har yili Meksikada minglab qizlar va yosh ayollar bedarak yo‘qoladi.
Din
Aholining 78 % ini katoliklar, protestantlar — 11,2 %, diniy e’tiqodsizlar — 10,6 %, boshqa dinlar vakillari — 0,002 % (2020-yil baholashi).
Ma’muriy bo‘linish
Meksika ma’muriy jihatdan 31 ta shtat (isp. estados) va bitta federal okrug (isp. Distrito Federal), birgalikda federativ tuzilmalar (isp. Entidades federativas).
1917-yilgi Konstitutsiyaga ko‘ra, shtatlar erkin va suveren bo‘lib, o‘z qonunlari asosida o‘zini boshqaradi. Har bir shtatning o‘z konstitutsiyasi bor, lekin u umumdavlat vakolatiga tegishli masalalarni tartibga soluvchi federal Konstitutsiyaga zid bo‘lmasligi kerak. Shtatlar butun federatsiyaning roziligisiz boshqa davlat yoki mustaqil mamlakat bilan ittifoq tuza olmaydi. Faqat bosqin xavfi tug‘ilganda chegaradosh shtatlar xavfsizligini ta’minlashga zarur bo‘lgan mudofaa va xavfsizlik bitimlari bundan mustasno.
Munitsipalitetlar. Shtatlar munitsipalitetlarga bo‘linadi. Meksikada jami 2448 ta munitsipalitet mavjud (Mexikoning 16 ta tumani bundan mustasno).
Iqtisodiyot

Meksika — sanoat-agrar mamlakat bo‘lib, Amerika qit’asining iqtisodiy jihatdan rivojlangan davlatlaridan biridir. Bu yerda neft, tabiiy gaz (Amerikada yetakchi o‘rinlardan biri), temir rudasi, oltingugurt, surma rudasi, simob va grafit qazib olinadi.
Meksika — dunyodagi eng yirik ftorit ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi mamlakatlardan biri. Qayta ishlash sanoatida qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo va neft-kimyo, paxtachilik hamda oziq-ovqat sanoati ancha rivojlangan.
Neftni qayta ishlash yetarli darajada rivojlanmagan. Meksika dunyodagi eng yirik neft eksportchilaridan biri bo‘lishiga qaramay, neft mahsulotlarini import qiladi.
Qishloq xo‘jaligida dehqonchilik ustun: makkajo‘xori, bug‘doy, soya, sholi, dukkaklilar, paxta, qahva, mevalar va pomidor yetishtiriladi. O‘rmonlardan yog‘och tayyorlash ham rivojlangan.
1-yanvar 2022-yildan eng kam ish haqi Meksikada hudud va tarmoqqa qarab mamlakatning asosiy qismida kuniga 172,87 peso ($8,47) dan 222,67 peso ($10,91) gacha, AQSH bilan chegaradosh va alohida iqtisodiy maqomga ega shimoliy chegara erkin zonasida esa kuniga 260,34 peso ($12,76) ni tashkil etgan. Bu erkin zona AQSH bilan chegaradosh munitsipalitetlardan iborat. 1-yanvar 2023-yildan eng kam ish haqi Meksikada hudud va tarmoqqa qarab mamlakatning asosiy qismida kuniga 207,44 peso ($11,01) dan 464,51 peso ($24,66) gacha, AQSH bilan chegaradosh va alohida iqtisodiy maqomga ega shimoliy chegara erkin zonasida esa kuniga 312,41 peso ($16,59) ni tashkil etgan. Bu erkin zona AQSH bilan chegaradosh munitsipalitetlardan iborat.
Tashqi savdo
Meksika Shimoliy Amerika erkin savdo hududi ga (NAFTA) a’zo bo‘lib, u 1994—2008-yillarda tashkil etilgan. Natijada 1993—2013-yillarda Meksikaning AQSHga eksporti 49,5 mlrd dollardan 277,7 mlrd dollargacha, Kanadaga eksporti esa 3,3 mlrd dollardan 25,5 mlrd dollargacha oshdi. Shu davrda AQSHdan import qiymati 50,8 mlrd dollardan 216,3 mlrd dollargacha, Kanadadan import esa 0,8 mlrd dollardan 5,4 mlrd dollargacha ko‘paydi.
Eksport (357 mlrd dollar (2011-yilda)): elektron uskunalar, avtomobillar va ular uchun ehtiyot qismlar, neft va neft mahsulotlari, oltin va metallar.
Asosiy xaridorlar — AQSH (71 %), Kanada (6,5 %), Xitoy (2,1 %), Kolumbiya (1,7 %), Germaniya (1,6 %).
Import (280 mlrd dollar (2011-yilda)): sanoat uskunalari, avtomobillar va ularning qismlari, aviatsiya texnikasi, elektron uskunalar.
Asosiy yetkazib beruvchilar — AQSH (57 %), Kanada (9 %), Xitoy (4,9 %), Germaniya (2,6 %), Braziliya (2,3 %).
Giyohvandlik vositalari biznesi
Meksikada giyohvandlik vositalari ishlab chiqarish va savdosi keng tarqalgan. Mamlakat AQSHga narkotiklar yetkazib berishdagi eng asosiy tranzit markazidir.
Meksika narkokartellari bir necha o‘n yildan beri mavjud. 1980-yillargacha Meksika Kolumbiyadan Shimoliy Amerikaga narkotik vositalarni o‘tkazadigan tranzit hudud bo‘lgan, keyinchalik esa mamlakatda ishlab chiqarish ham tobora kengaygan. 1990-yillarda Kolumbiyadagi Medelyin va Kalinarkokartellari tugatilgach, Meksika narkokartellari kuchaydi. Ularning faoliyatiga Meksikadagi ko‘plab davlat tuzilmalari yordam beradi. Kartellarning rasmiy hokimiyat bilan to‘qnashuvlarida nafaqat politsiyachilar, balki armiya ofitserlari ham kartellar tomonida qatnashadi.
Giyohvandlik biznesi tuzilishi jihatidan Meksika And uchburchagi mamlakatlaridan sezilarli farq qiladi. O‘simlikdan olinadigan narkotik moddalarni jami ishlab chiqarish bo‘yicha Lotin Amerikasida to‘rtinchi o‘rinda turadi, sintetik narkotiklarni ishlab chiqarishda esa boshqa mamlakatlardan ancha oldinda. Kolumbiya bilan birga Meksika mintaqada quyidagi yo‘nalishlarda yetakchilik qiladi: opiyli ko‘knor yetishtirish va geroin ishlab chiqarish.
Hozirgi vaqtda Meksika AQSHning xorijdan keladigan asosiy kannabis, kokain va metamfetamin yetkazib beruvchisi hisoblanadi. Meksika narkokartellari esa AQSHdagi noqonuniy narkotik vositalar ulgurji bozorida ustunlik qiladi.
Qurolli kuchlar

Meksika qurolli kuchlari tarkibiga quyidagilar kiradi:
2026-yil ma’lumotlariga ko‘ra, 387 000 kishi muntazam qurolli kuchlar qismlarida xizmat qilgan.
Armiya va flot alohida hukumat idoralariga bo‘ysunadi. Meksika milliy mudofaa kotibiyati armiya va harbiy-havo kuchlarini boshqaradi. Harbiy-dengiz kuchlari kotibiyati[ingl.] flotni boshqaradi. Umumiy boshqaruvni Meksika xavfsizlik kabineti (isp. Gabinete de Seguridad) va mamlakat prezidenti amalga oshiradi.
Meksika hududidagi ilk doimiy qurolli kuchlarni Ispaniya mustamlakachilik davrida XVIII asrda tashkil etgan. Meksika mustaqillik urushida 1821-yilda g‘alaba qozonganidan so‘ng, armiya uzoq vaqt siyosatda muhim o‘rin tutdi, generallar esa davlat rahbarlariga aylandi. Keyinchalik Federal armiya[ingl.] tarqatib yuborilgach, Meksika inqilobi (1910—1920-yillar) davomida Meksika armiyasining soni va qudrati pasayib bordi[ingl.].
Ikkinchi jahon urushi davrida Meksika quyidagi tomon safida bo‘ldi: antigitler koalitsiyasi. Meksika «Atstek burgutlari» nomli 201-eskadilyani Tinch okeani ga Meksika ekspeditsion harbiy-havo kuchlaritarkibida yubordi. Ularning uchuvchilari nemis suvosti kemalarini ta’qib qilish va Yaponiya armiyasiga qarshi harbiy amaliyotlarda qatnashgan.
Madaniyat
Adabiyot
Kolumbgacha bo‘lgan davr
Kolumbgacha bo‘lgan davrdan Mezoamerika tub xalqlarining lirik va epik she’riyati namunalari bizgacha yetib kelgan.
Istilo va mustamlakachilik davri

Meksika adabiyotining ilk namunalari — istilo yilnomalaridir. Bu janrning eng yorqin vakillari konkistadorlar Ernan Kortes va Bernal Dias del Kastilyo, rohiblar Bernardino de Saagun, Toribio Motoliniya va Xuan de Torkemada.
Hozirgi Meksika hududiga ispanlar kelganidan keyingi dastlabki o‘n yilliklarda yozilgan eng muhim asarlardan biri Bernardino de Saagunning «Yangi Ispaniya ishlari haqida umumiy tarix» asaridir. Muallif butun umrini ushbu asarga bag‘ishlagan. Naguatl va ispan tillarida yozilgan bu asar mayyalar sivilizatsiyasining tavsifini ham o‘z ichiga oladi.
Meksika adabiyotidagi ilk badiiy asar Bernardo de Balbuenaning «Meksika ulug‘vorligi» (1604-yil) dostoni bo‘ldi.
XVII asrda «olimlar she’riyati» deb atalgan yo‘nalish vakillari orasida uch shaxs ajralib turadi: Karlos Siguenza-i-Gongora, shoira Xuana Ines de la Krus va Xuan Ruis de Alarkon.
XVIII asr oxirida Ispaniya mustamlaka tuzumiga qarshi norozilik kuchaygani sari milliy o‘zlikni tasdiqlash g‘oyasi quyidagi asarlarda namoyon bo‘ldi: «Qishloq Meksikasi» (1781) — Rafael Landivar va «Meksikaning qadimgi tarixi» (1780—1781) — Fransisko Klavixero.
XIX asrdagi mustaqillik urushi va Meksika davlatining shakllanish davri
Vakillari: inqilobiy klassitsizm — A. Kintana Roo (1787—1851); romantizm va kostumbrizm — M. Akunya (1849—1873), G. Prieto (1818—1897), M. Payno (1810—1894), L. Inklan (1816—1875), X. T. de Kuelyar (1830—1894), I. M. Altamirano (1834—1893), Xose Xoakin Fernandes de Lisardi (1776—1827).
XIX asr oxiri — XX asr adabiyoti
Vakillari: modernizm — Salvador Dias Miron (1853—1928), Manuel Guterres Naxera (1859—1895), M. X. Oton (1858—1906), Amado Nervo (1870—1928); naturalizm — X. Lopes Portilyo-i-Roxas (1850—1923), F. Gamboa (1864—1939), E. Frias (1870—1925), A. del Kampo (1868—1908); realizm — Mariano Asuela (1873—1952), Martin Luis Gusman (1887—1976), Gregorio Lopes-i-Fuentes (1897—1966), Xose Ruben Romero (1880—1952), Agustin Yanyes (1904—1980), X. Mansisidor (1895—1956); she’riyat — R. Lopes Velarde (1888—1921), Enrike Gonsales Martines (1871—1952), K. Pelyiser (1897—1977), Xavyer Vilyaurrutiya (1903—1950); madaniyat falsafasi — Xose Vaskonselos (1881—1959), Alfonso Reyes (1889—1959), Antonio Kaso (1883—1946), Samuel Ramos (1897—1959).
Zamonaviy Meksika adabiyoti
Vakillari: Xuan Xose Arreola (1918—2001), Xuan Rulfo (1918—1986), Karlos Fuentes (1928—2012), Fernando del Paso (1935—2018).
1990-yilda meksikalik shoir va esseist Oktavio Pas adabiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Sport

Meksikada eng ommabop sport turi — futbol. Meksika aholisining 73% i o‘zini futbol muxlisi deb hisoblaydi. Mamlakatning eng yuqori professional futbol ligasi — Liga MX.
1968-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlari Mexikoda o‘tkazilgan. Meksika dunyoda birinchi bo‘lib uch marta quyidagi musobaqaga mezbonlik qildi: futbol bo‘yicha jahon chempionati: 1970, 1986 , shuningdek, AQSH va Kanadabilan birga 2026 yilda.
Meksikada yana quyidagi sport turlari juda mashhur: boks va beysbol. Meksikada boksning rivojlanishi[ingl.] davomida kuchli raqobat[ingl.] — Puerto-Rikobilan kechgan. Bu raqobat ayniqsa 1970-yillardan boshlab yaqqol namoyon bo‘ldi. Ikkala mamlakatning o‘z boks maktablari bor; ularning bokschilari ko‘p marta jahon chempioni bo‘lgan, ko‘pincha yengil vazn toifalarida. Meksika boks bo‘yicha jahon chempionlari soni[ingl.] bo‘yicha AQSHdan keyin ikkinchi o‘rinda turadi — 160 nafardan ortiq sportchi.
Zamonaviy sport turlaridan tashqari, meksikaliklar tarixiy milliy sport turlarini[ingl.]ham saqlab, shug‘ullanadi, jumladan: pelota misteka, charreriya[ingl.], ulama va boshqalar.
Adabiyotlar
- Meksika // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Alperovich M. S. Meksika davlatining tug‘ilishi. — Moskva: Nauka, 1979. — 168 bet
- Marchuk N. N., Larin Ye. A., Mamontov S. P. Lotin Amerikasi tarixi va madaniyati (Kolumbgacha bo‘lgan sivilizatsiyalardan 1918-yilgacha): o‘quv qo‘llanma / N. N. Marchuk. — Moskva: Vysshaya shkola, 2005. — 495 bet — ISBN 5060045196.
- Yevropa va Amerika mamlakatlarining yangi tarixi, XVI—XIX asrlar. 3 qismda, 3-qism : oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik / A. M. Rodriges va M. V. Ponomaryov tahriri ostida. — Moskva: VLADOS gumanitar nashriyot markazi, 2008. — 703 bet — ISBN 9785691015564.
- Yevropa va Amerika mamlakatlarining eng yangi tarixi. XX asr. 3 qismda, 1-qism : oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik / A. M. Rodriges va M. V. Ponomaryov tahriri ostida. — Moskva: VLADOS gumanitar nashriyot markazi, 2005. — 463 bet — ISBN 569100607X.
Havolalar
- «Qadimgi Mezoamerika» saytidagi Meksikaning qadimgi tarixi (rus.)
- Meksika yangiliklari rus tilida (rus.) — Meksika-24 internet nashri
- Meksika havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Meksika dan BBC News (ingl.)
Vikimedia ombori: Atlas: Мексика