Vulqon haqida

Vulqon otilishi
Krasheninnikov vulqoni

Vulqon (lotincha Vulcanus) — effuziv geologik hosila bo‘lib, uning chiqarish teshigi (vulqon og‘zi, krater, kaldera) yoki yoriqlari orqali qaynoq lava va vulqon gazlari sayyora qaʼridan yer yuzasiga chiqadi yoki ilgari chiqqan. U effuziv tog‘ jinslaridan tarkib topgan balandlikdir.

Vulqonlar Yer po‘stida hamda boshqa sayyoralar yuzasida, yaʼni magma yer yuziga chiqib, turli vulqon mahsulotlarini ajratadigan va shu mahsulotlar tepaliklar hamda tog‘larni hosil qiladigan joylarda paydo bo‘ladi.

Atama

«Vulqon» so‘zi qadimgi Rimdagi olov xudosi — Vulkan (lot. Vulcanus yoki Volcanus) nomidan kelib chiqqan. Uning ustaxonasi Vulkano orolida (Italiya) joylashgan deb hisoblangan.

Vulqonshunoslik — vulqonlarni o‘rganuvchi fan. Vulqonshunos — vulqonlarni o‘rganuvchi olim.

Hosila tushunchalar:

Vulqon faolligi

Faol vulqon otilishi: Etna, 2002
Vulqon otilishi — Litli-Xrutur, 2023-yil iyul. Islandiya. Samolyotdan ko‘rinishi

Vulqonizm quyidagi geologik sharoitlarda eng kuchli namoyon bo‘ladi:

Yerdagi vulqonlar ikki turga bo‘linadi:

  • Faol vulqonlar (harakatdagi) — tarixiy davrda yoki golotsen davrida (so‘nggi 10 ming yil ichida) otilgan vulqonlar. Ayrim faol vulqonlar uyqudagi deb hisoblansa-da, ularda yana otilish sodir bo‘lishi mumkin.
  • Nofaol vulqonlar (so‘ngan) — faolligini yo‘qotgan qadimiy vulqonlar.

Quruqlikda taxminan 900 ta faol vulqon mavjud (quyidagi eng yirik vulqonlar ro‘yxatiga qarang), dengiz va okeanlardagi vulqonlar soni esa aniqlashtirilmoqda.

Vulqon otilishi bir necha kundan bir necha million yilgacha davom etishi mumkin.

Boshqa sayyoralarda

Astrofiziklar tarixiy nuqtayi nazardan, boshqa osmon jismlarining qalqish taʼsiri tufayli yuzaga keladigan vulqon faolligi hayotning paydo bo‘lishiga yordam berishi mumkin, deb hisoblaydi. Xususan, vulqonlar Yer atmosferasi va gidrosferasi shakllanishiga katta miqdorda karbonat angidrid va suv bug‘i ajratib chiqarish orqali hissa qo‘shgan. Masalan, 1963-yilda yuz bergan otilishda suvosti vulqoni janubiy Islandiya sohillari yaqinida Surtsey orolini hosil qilgan. Hozir bu orol hayotning paydo bo‘lishini kuzatish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib boriladigan maydondir.

Olimlarning taʼkidlashicha, haddan tashqari kuchli vulqonizm, masalan, Yupiterning Io yo‘ldoshidagi kabi, sayyora yuzasini hayot uchun yaroqsiz qilishi mumkin. Ayni vaqtda juda sust tektonik faollik sababli karbonat angidrid yo‘qoladi va sayyora hayot uchun yaroqsiz bo‘lib qoladi. «Bu ikki holat sayyoralarning yashashga yaroqliligi ehtimoliy chegaralarini ko‘rsatadi va kam massali yulduz tizimlari uchun odatiy hayot zonasi parametrlariga qo‘shimcha hisoblanadi. Gap bosh ketma-ketlikdagi yulduzlar».

Vulqon tuzilmalarining turlari

Umumiy holda vulqonlar chiziqli va markaziy turlarga ajratiladi. Biroq bu bo‘linish shartli, chunki ko‘pchilik vulqonlar chiziqli tektonik buzilishlarga (uzilmalarga) to‘g‘ri keladi; ular Yer po‘stida joylashgan.

  • Chiziqli yoriq tipidagi vulqonlar Yer po‘stining chuqur uzilishi bilan bog‘langan uzun magma olib keluvchi kanallarga ega. Ularga yoriq bo‘ylab otilishlar xos: bunday yoriqlardan suyuq bazalt magmasi oqib chiqadi va atrofga yoyilib, katta lava qoplamalarini hosil qiladi. Yoriqlar bo‘ylab yotiq sachrama vallari, yirik shlak konuslari va lava maydonlari yuzaga keladi. Agar magma yanada nordon tarkibli bo‘lsa (eritmada kremniy dioksidi miqdori ko‘proq bo‘lsa), chiziqli ekstruziv vallar va massivlar hosil bo‘ladi. Portlovchi otilishlarda esa uzunligi o‘nlab kilometrlarga yetadigan portlash xandaqlari yuzaga kelishi mumkin.
  • Shu bilan birga, markaziy turdagi vulqonlarning magma o‘chog‘idan yer yuzasigacha cho‘zilgan markaziy kanali yoki og‘zi bo‘ladi. Og‘iz kengaygan joy — krater bilan tugaydi, vulqon tuzilmasi o‘sishi bilan krater ham yuqoriga ko‘tariladi. Markaziy turdagi vulqonlarning yonbag‘irlarida halqasimon yoki radial yoriqlar bilan bog‘langan qo‘shimcha, yaʼni parazit kraterlar ham bo‘lishi mumkin. Kraterlarda ko‘pincha suyuq lava ko‘llari mavjud bo‘ladi. Magma yopishqoq bo‘lsa, og‘izni «tiqin» kabi berkitadigan siqib chiqarilgan gumbazlar hosil bo‘ladi. Bu lava «tiqini»ning parchalanishi bilan kechadigan nihoyatda kuchli portlovchi otilishlarga olib keladi.

Markaziy turdagi vulqonlarning shakli magma tarkibi va yopishqoqligiga bog‘liq. Issiq va oson oqadigan bazalt magmasi keng va yassi qalqonsimon vulqonlarni hosil qiladi (Mauna-Loa, Mauna-Kea, Kilauea). Agar vulqon vaqti-vaqti bilan lava, so‘ng piroklastik material chiqarib tursa, konussimon qatlamli tuzilma — stratovulqon hosil bo‘ladi. Bunday vulqonlarning yonbag‘irlari odatda chuqur radial jarliklar — barrankoslar bilan qoplangan bo‘ladi. Markaziy turdagi vulqonlar faqat lavadan yoki faqat vulqon mahsulotlari — vulqon shlaklari, tuflar va shu kabilardan tashkil topishi, yoxud aralash tuzilmali — stratovulqon bo‘lishi mumkin.

Shuningdek, monogen va poligen vulqonlar farqlanadi. Birinchilari bir martalik, ikkinchilari esa ko‘p martalik otilish natijasida yuzaga kelgan. Yopishqoq, nordon tarkibli va past haroratli magma og‘izdan siqib chiqarilib, ekstruziv gumbazlarni hosil qiladi ( Montan-Pele, 1902-yil).

Manfiy relyef shakllari markaziy turdagi vulqonlarda kalderalar sifatida namoyon bo‘ladi. Ular diametri bir necha kilometrga yetadigan dumaloq yirik cho‘kish botiqlaridir. Kalderalardan tashqari, yirik manfiy relyef shakllari ham uchraydi. Ular otilib chiqqan vulqon materialining og‘irligi va magma o‘chog‘i bo‘shashi tufayli chuqurlikdagi bosim kamayishi taʼsirida yer yuzasining egilishi bilan bog‘liq. Bunday tuzilmalar vulqon-tektonik botiqlar, depressiyalar deb ataladi. Vulqon-tektonik depressiyalar juda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pincha qalin ignimbritlar — turli kelib chiqishga ega nordon tarkibli vulqon jinslari — qatlamlari hosil bo‘lishi bilan birga kuzatiladi. Ignimbritlar lava yoki qotishib birikkan tuflardan tashkil topadi. Bu jinslarda vulqon shishasi, pemza va lavaning linzasimon ajralmalari uchraydi; ular fyamme deb ataladi. Asosiy massada tufli yoki tufsimon tuzilma kuzatiladi. Odatda ignimbritlarning katta hajmlari atrofdagi jinslarning erishi va ularning o‘rnini egallashi hisobiga hosil bo‘lgan, chuqur joylashmagan magma o‘choqlari bilan bog‘liq.

Shakliga ko‘ra tasnif

Vulqon shakli undan otilib chiqadigan lavaning tarkibiga bog‘liq; odatda vulqonlarning besh turi ajratiladi:

  • Qalqonsimon vulqonlar. Suyuq lavaning qayta-qayta otilishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu shakl bazalt lavasi yopishqoqligi past bo‘lgan vulqonlarga xos: lava markaziy og‘iz va yon kraterlardan uzoq vaqt oqib chiqadi. Lava ko‘p kilometrlarga bir tekis yoyiladi; bu qatlamlar asta-sekin chetlari yotiq keng «qalqon» hosil qiladi. Masalan, Mauna-Loa aynan Gavayida joylashgan bo‘lib, lava to‘g‘ridan-to‘g‘ri okeanga oqadi; uning okean tubidagi etagidan o‘lchangan balandligi taxminan o‘n kilometr (vulqonning suvosti asosi uzunligi 120 km va kengligi 50 km).
  • Shlak konuslari. Bunday vulqonlar otilganda g‘ovak shlakning yirik bo‘laklari krater atrofida konus shaklida qatlam-qatlam to‘planadi, mayda bo‘laklari esa etagida qiya yonbag‘irlarni hosil qiladi. Har bir otilish bilan vulqon yanada balandlashadi. Bu quruqlikdagi eng keng tarqalgan vulqon turidir. Ularning balandligi bir necha yuz metrdan oshmaydi. Shlak konuslari ko‘pincha yirik vulqonlarning yon konuslari sifatida yoki yoriq bo‘ylab otilishlarda alohida faollik markazlari sifatida hosil bo‘ladi. Masalan, Ploskiy Tolbachik vulqonining Kamchatkada dastlab 1975-76 va so‘ng 2012–2013-yillardagi otilishlari natijasida bir necha shlak konusi paydo bo‘lgan.
  • Stratovulqonlar yoki «qatlamli vulqonlar». Vaqti-vaqti bilan lava (yopishqoq, quyuq, tez qotadigan) va piroklastik modda — issiq gaz, kul va cho‘g‘langan toshlar aralashmasini chiqaradi; natijada ularning konusida (uchi o‘tkir, yonbag‘irlari botiq) turli qatlamlar navbatma-navbat yotqiziladi. Bu vulqonlarning lavasi yoriqlardan ham oqib chiqib, yonbag‘irlarda vulqonga tayanch bo‘ladigan qirrali yo‘laklar shaklida qotadi. Misollar: Etna, Vezuviy, Fudziyama.
  • Gumbazsimon vulqonlar. Yopishqoq granit magmasi vulqon qaʼridan ko‘tarilganda yonbag‘irlar bo‘ylab oqa olmay, tepada qotib, gumbaz hosil qilishi natijasida vujudga keladi. U vulqon og‘zini tiqin kabi berkitadi; vaqt o‘tishi bilan gumbaz ostida to‘plangan gazlar uni otilib chiqaradi. Hozir bunday gumbaz Sent-Xelens vulqoni krateri ustida, AQSHning shimoli-g‘arbida shakllanmoqda; u 1980-yilgi otilish vaqtida yuzaga kelgan.
  • Murakkab (aralash, tarkibiy) vulqonlar.

Vulqon otilishi

Gavayi turi
Stromboli turi

Vulqon otilishlari geologik favqulodda vaziyatlar jumlasiga kiradi va ko‘pincha tabiiy ofatlarga olib keladi. Otilish jarayoni bir necha soatdan ko‘p yillargacha davom etishi mumkin.

Otilish deganda sayyora qaʼridan yer yuzasiga ko‘p miqdorda qizigan va qaynoq gazsimon, suyuq hamda qattiq vulqon mahsulotlari chiqishi tushuniladi. Otilish paytida vulqon tuzilmalari — magma o‘choqlaridan mahsulotlar yuzaga chiqadigan kanallar va yoriqlar bilan bog‘liq, o‘ziga xos shakldagi balandliklar hosil bo‘ladi. Odatda ular tepasida chuqurcha — krater bo‘lgan konus shaklida bo‘ladi. Uning cho‘kishi va qulab tushishi natijasida kaldera — tik devorli va nisbatan tekis tubli, sirksimon keng botiq hosil bo‘ladi.

Otilish kuchi yoki portlash darajasini vulqonning individual xususiyatlarini hisobga olmasdan baholash uchun umumqabul qilingan Vulqon portlash indeksi (VEI) shkalasi qo‘llanadi. Uni 1982-yilda amerikalik olimlar K. Nyuxoll (C. A. Newhall) va S. Self (S. Self) taklif etgan. Bu shkala otilishning Yer atmosferasiga taʼsiri bo‘yicha umumiy baholash imkonini beradi. VEI shkalasida vulqonning hajmi va joylashuvidan qatʼi nazar, otilish kuchi otilib chiqqan mahsulot — tefra hajmi va kul ustunining (otilish kolonnasining) balandligiga qarab aniqlanadi.

Turli tasniflar orasida otilishlarning quyidagi umumiy turlari ajratiladi:

  • Gavayi turi — suyuq bazalt lavasi otilib chiqadi, ko‘pincha lava ko‘llari hosil bo‘ladi, lava oqimi uzoq masofalarga tarqalishi mumkin.
  • Stromboli turi — lava quyuqroq bo‘lib, og‘izdan tez-tez yuz beradigan portlashlar orqali otilib chiqadi. Kul, vulqon bombalari va lapillilardan iborat konuslar hosil bo‘lishi xos.
  • Pliniy turi — kamdan-kam sodir bo‘ladigan kuchli portlashlar tefrani o‘nlab kilometr balandlikka chiqarishi mumkin.
  • Pele turi — ekstruziv gumbazlar va piroklastik oqimlar («kuydiruvchi bulutlar») hosil bo‘lishi bilan ajralib turadigan otilishlar.
  • Gazli (freatik) tur — bunda faqat vulqon gazlari kratergacha yetib keladi va qattiq tog‘ jinslari otilib chiqadi. Magma kuzatilmaydi.
  • Suvosti turi — suv ostida yuz beradigan otilishlar. Odatda pemza otilib chiqishi bilan kechadi.

Vulqonshunoslarning baholashicha, har yili Yer yuzasiga taxminan 9⋅1015 gramm magma, vulqon kuli, gazlar va turli bug‘lar chiqariladi. Agar Yer vulqonizmi butun geologik tarix davomida bir xil jadallikda kechgan deb faraz qilinsa, 5 milliard yil ichida uning yuzasiga taxminan 4.5⋅1025 gramm vulqon materiali chiqqan, ularning zichligi taxminan 2.6/г3. ga teng. Bu massaning barchasi Yer yuzasi bo‘ylab bir tekis taqsimlansa, qalinligi 34 kilometr bo‘lgan qatlam hosil bo‘ladi. Demak, Yerning hozirgi po‘sti yuqori mantiya moddasining uzoq vaqt davomida qayta ishlanishi: jinslarning nurashi, qayta cho‘kishi, Yer atmosferasi va gidrosferasi taʼsirida oksidlanishi, shuningdek, organizmlarning hayot faoliyati tufayli o‘zgarishi natijasidir.

Vulqondan keyingi hodisalar

Fumarolalar: Vulkano oroli, Italiya

Otilishdan so‘ng vulqon faoliyati butunlay to‘xtasa yoki u minglab yillar davomida «mudrab» yotsa ham, vulqon va uning atrofida magma o‘chog‘ining sovishi bilan bog‘liq jarayonlar saqlanib qoladi. Ular vulqondan keyingi hodisalar deb ataladi. Bularga quyidagilar kiradi:

Otilish paytida baʼzan vulqon tuzilmasi qulab, kaldera — diametri 16 kmgacha, chuqurligi esa 1000 mgacha bo‘lgan yirik botiq hosil bo‘ladi. Magma ko‘tarilganda tashqi bosim kamayadi, undagi gazlar va suyuq mahsulotlar yuzaga otilib chiqadi va vulqon otilishi sodir bo‘ladi. Agar yuzaga magma emas, qadimiy tog‘ jinslari chiqsa va gazlar orasida yerosti suvlari qizishidan hosil bo‘lgan suv bug‘i ustun bo‘lsa, bunday otilish freatik otilish deb ataladi.

Geyzer Old Feytful
Eyfelning vulqon gumbazlari

Yer yuzasiga yaqin ko‘tarilgan lava har doim ham yuzaga chiqavermaydi. Baʼzan u cho‘kindi jinslar qatlamlarini faqat yuqoriga ko‘taradi va ixcham jism (lakkolit) shaklida qotib, o‘ziga xos past tog‘lar tizimini hosil qiladi. Germaniyada bunday tizimlarga Ryon va Eyfel hududlari kiradi. Ikkinchi hududda vulqondan keyingi yana bir hodisa kuzatiladi: vulqonning odatiy konusini hosil qila olmagan qadimiy vulqon kraterlarini ko‘llar to‘ldiradi (ular maarlar deb ataladi).

Geyzerlar vulqon faol hududlarda, qaynoq jinslar Yer yuzasiga yaqin joylashgan yerlarda uchraydi. Bunday joylarda yerosti suvlari qaynash haroratigacha qiziydi va vaqti-vaqti bilan issiq suv hamda bug‘ favvorasi havoga otiladi. Yangi Zelandiya va Islandiyada geyzerlar hamda issiq buloqlar energiyasidan elektr ishlab chiqarishda foydalaniladi. Dunyodagi eng mashhur geyzerlardan biri — Old Feytful AQSHdagi Yellouston milliy bog‘ida joylashgan bo‘lib, u har 70 daqiqada suv va bug‘ oqimini 45 m balandlikka otadi.

Balchiq vulqonlari — Yer po‘stidan magma emas, balki suyuq balchiq va gazlar chiqadigan kichik vulqonlardir. Balchiq vulqonlari oddiy vulqonlarga qaraganda ancha kichik bo‘ladi. Balchiq, odatda, yer yuzasiga sovuq holda chiqadi, ammo balchiq vulqonlaridan ajraladigan gazlar ko‘pincha metan saqlaydi va otilish paytida yonib ketishi mumkin. Natijada kichraytirilgan oddiy vulqon otilishiga o‘xshash manzara yuzaga keladi.

Mantiya plyumi

Ayniqsa Rossiyada balchiq vulqonlari Taman yarimorolida keng tarqalgan; ular Qrim yarimorolida, Sibirda, Kaspiy dengizi yaqinida, Baykalda va Kamchatkada ham uchraydi. Yevrosiyo hududida balchiq vulqonlari ko‘pincha Ozarbayjonda, Gruziyada, Islandiyada, Turkmanistonda, Indoneziyada ham uchraydi.

Issiqlik manbalari

Vulqon faolligini tushuntirishdagi hal etilmagan masalalardan biri — bazalt qatlami yoki mantiyaning mahalliy erishi uchun zarur issiqlik manbasini aniqlashdir. Bunday erish tor hudud bilan cheklangan bo‘lishi kerak, chunki seysmik to‘lqinlarning tarqalishi Yer po‘sti va yuqori mantiya odatda qattiq holatda ekanini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, issiqlik energiyasi juda katta hajmdagi qattiq materialni eritishga yetarli bo‘lishi kerak. Masalan, AQSHda xususan, Kolumbiya daryosi havzasida (Vashington va Oregon shtatlarida) bazaltlar hajmi 820 ming km³ dan ortiq; shunday yirik bazalt qatlamlari Argentinada (Patagoniya), Hindistonda (Dekan yassitog‘ligi) va Janubiy Afrika Respublikasida (Katta Karu yuksakligida) ham uchraydi. Hozir uchta gipoteza mavjud. Ayrim geologlar erish radioaktiv elementlarning mahalliy yuqori konsentratsiyasi tufayli sodir bo‘ladi, deb hisoblaydi, biroq tabiatda bunday konsentratsiya ehtimoli past. Boshqalarga ko‘ra, siljishlar va uzilmalar ko‘rinishidagi tektonik buzilishlarda issiqlik energiyasi ajraladi. Yana bir qarashga ko‘ra, yuqori mantiya katta bosimda qattiq holatda bo‘ladi; yoriqlar hosil bo‘lishi natijasida bosim pasayganda esa fazaviy o‘tish yuz beradi: mantiyaning qattiq tog‘ jinslari eriydi va suyuq lava yoriqlar orqali Yer yuzasiga oqib chiqadi.

Yerdan tashqaridagi vulqonlar

Olimp (Mars), 2004
Otilish: Io (yo‘ldosh)

Vulqonlar nafaqat Yerda, balki boshqa sayyoralar va ularning yo‘ldoshlarida ham uchraydi. Quyosh tizimidagi eng baland tog‘ — bu Marsdagi vulqon — Olimp. Uning balandligi 21,2 km.

Aynan Quyosh tizimida eng kuchli vulqon faolligi yo‘ldoshlardan birida — Yupiterning Io yo‘ldoshida kuzatiladi. Io vulqonlari chiqaradigan modda shleyflarining balandligi 330 kmga, radiusi esa 700 km gacha yetadi (Tvashtar paterasi), lava oqimlarining uzunligi esa 330 kmga yetadi (vulqonlar Amirani va Masubi).

). Ayrim sayyora yo‘ldoshlarida (Enselad va Triton) past harorat sharoitida otilib chiqadigan «magma» erigan tog‘ jinslaridan emas, suv va yengil moddalardan tashkil topadi. Bunday otilish odatiy vulqonizmga kirmagani uchun bu hodisa kriovulqonizm deb ataladi.

So‘nggi otilishlar

Olimlar 560 ta vulqondagi otilishlarni kuzatgan. Ularning so‘nggi yiriklari quyida keltirilgan:

  • 1669 — Etna, Italiyadagi Sitsiliya orolida joylashgan vulqon.

Yerdagi eng baland vulqonlar

Vulqon faolligi eng kuchli bo‘lgan yirik hududlar — Janubiy Amerika, Markaziy Amerika, Yava, Melaneziya, Yapon orollari, Kuril orollari, Kamchatka, AQSHning shimoli-g‘arbiy qismi, Alyaska, Gavayi orollari, Aleut orollari, Islandiya va boshqalar.

Eng baland faol vulqonlar ro‘yxati
Vulqon nomi Joylashuvi Balandligi, m Mintaqa
Oxos-del-Salado Chili Andlari6887Janubiy Amerika
Lyulyaylyako Chili Andlari6723Janubiy Amerika
San-Pedro Markaziy Andlar6159Janubiy Amerika
Kotopaxi Ekvatorial Andlar5911Janubiy Amerika
Kilimanjaro Masai yassitog‘ligi5895Afrika
Misti Markaziy Andlar ( Peruning janubi)5821Janubiy Amerika
Orisaba Meksika tog‘ligi5700Shimoliy va Markaziy Amerika
Elbrus Katta Kavkaz5642Yevropa
Popokatepetl Meksika tog‘ligi5455Shimoliy va Markaziy Amerika
Sangay Ekvatorial Andlar5230Janubiy Amerika
Tolima Shimoli-g‘arbiy Andlar5215Janubiy Amerika
Klyuchevskaya Sopka Kamchatka yarimoroli4850Osiyo
Reynir Kordilyera tog‘lari4392Shimoliy va Markaziy Amerika
Taxumulko Markaziy Amerika4217Shimoliy va Markaziy Amerika
Mauna-Loa Gavayi oroli4169Okeaniya
Kamerun Kamerun massivi4100Afrika
Erjiyas Anadolu yassitog‘ligi3916Osiyo
Kerinci Sumatra oroli3805Osiyo
Erebus Ross oroli3794Antarktida
Fudziyama Xonsyu oroli3776Osiyo
Teyde Kanar orollari3718Afrika
Semeru Yava oroli3676Osiyo
Ichinskaya Sopka Kamchatka yarimoroli3621Osiyo
Kronotskaya Sopka Kamchatka yarimoroli3528Osiyo
Koryakskaya Sopka Kamchatka yarimoroli3456Osiyo
Etna Sitsiliya oroli3340Yevropa
Shiveluch Kamchatka yarimoroli3283Osiyo
Lassen-Pik Kordilyera tog‘lari3187Shimoliy va Markaziy Amerika
Lyayma Janubiy Andlar3060Janubiy Amerika
Apo Mindanao oroli2954Osiyo
Ruapexu Yangi Zelandiya2796Avstraliya va Okeaniya
Pektusan Koreya yarimoroli2750Osiyo
Avachinskaya Sopka Kamchatka yarimoroli 2741Osiyo
Alaid Kuril orollari2339Osiyo
Katmay Alyaska yarimoroli2047Shimoliy va Markaziy Amerika
Tyatya Kuril orollari1819Osiyo
Xaleakala Maui oroli 1750 Okeaniya
Gekla Islandiya oroli1491Yevropa
Montan-Pele Martinika oroli1397Shimoliy va Markaziy Amerika
Vezuviy Apennin yarimoroli1277Yevropa
Kilauea Gavayi oroli1247Okeaniya
Stromboli Lipar orollari926Yevropa
Krakatau Zond bo‘g‘ozi813Osiyo
Taal Filippin 311 Janubi-sharqiy Osiyo

Yer tarixidagi eng yirik otilishlar ro‘yxati bu hodisalar o‘rganib borilgani sayin muntazam to‘ldirilmoqda.

Madaniyatda

K. P. Bryullov. «Pompeyaning so‘nggi kuni». 1830—1833-yillar.

Iqtisodiyotdagi ahamiyati

Vulqonning fumarola gazlarida va vulqon magmasida ko‘p miqdorda reniy, indiy, vismut va boshqa noyob elementlar mavjud. Fumarola gazlari va vulqon magmasidan noyob elementlarni ajratib olish loyihalari ishlab chiqilgan .

Vulqon mahsulotlaridan Rim betoni (opus caementicium) deb ataladigan, uzoq xizmat qilishi bilan mashhur qurilish materiali tayyorlanadi.

Adabiyotlar

Havolalar