Ammiak
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli nomlanishi	Vodorod nitridi
An’anaviy nomlari	Ammiak ammoniak
Kimyoviy formulasi	NH3
Fizik xossalari
Agregat holati	Gazsimon
Molyar massa	17,0306 g/mol
Zichlik	0,7723 (normal sharoitda)
Ionlanish energiyasi	10,18 eV va 10,16 eV
Issiqlik xossalari
Harorat
• erish	−77,73 °C
• qaynash	−33,34 °C
• parchalanish	~ 1200 °C
• o‘z-o‘zidan alangalanish	651 °C
Portlash chegaralari	15 hajm %
Uchlanma nuqta	-77,67 °C
Kritik nuqta	132,25 °C
Entalpiya
• hosil bo‘lish	−45,94 kJ/mol
Bug‘lanishning solishtirma issiqligi	1370 kJ/kg
Bug‘ bosimi	861 262,5 Pa
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi ${\displaystyle p{K}_a}$	9,21
Eruvchanlik
• suvda	89,9 (0 °C da)
Tuzilishi
Dipol momenti	4,9E−30 Kl·m
Tasniflanishi
Ro‘yxatga olish CAS raqami	[7664-41-7]
PubChem	222
Ro‘yxatga olish EINECS raqami	231-635-3
SMILES	N
InChI	InChI=1S/H3N/h1H3 QGZKDVFQNNGYKY-UHFFFAOYSA-N
RTECS	BO0875000
ChEBI	16134
BMT raqami	1005
ChemSpider	217
Xavfsizlik
Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya	20 mg/m3
LD50	200—1490 mg/kg 350 mg/kg (kalamush, og‘iz orqali)
Zaharlilik	Ro‘yxatdan o‘tgan ammiak preparatlari inson uchun xavflilikning 4-sinfiga kiradi va umumiy toksik ta’sirga ega.
ECB xavf piktogrammalari
NFPA 704	1 3 0 COR
Quyidagi ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Ammiak (nitrid vodorod, azot gidridi, ammoniak, kimyoviy formulasi — NH₃) — ikki elementli anorganik kimyoviy birikmabo‘lib, uning molekulasi bitta azot va uchta vodorod atomidan tashkil topgan.

Normal sharoitda, ammiak — rangsiz gaz bo‘lib, o‘ziga xos o‘tkir hidga ega.

Ammiak eng muhim kimyo sanoati mahsulotlaridan biridir. Dunyoda uning yillik ishlab chiqarish hajmi 180 mln tonnadan oshadi. 2024-yil holatiga ko‘ra, har yili ishlab chiqariladigan ammiakning 80 %i o‘g‘itlar ishlab chiqarishga, 20 %i texnik ehtiyojlar uchun erituvchi sifatida sarflanadi. Shu bilan birga, ammiakdan energetikada foydalanish ham ortib bormoqda.

Ammiakning zichligi havoningzichligidan deyarli ikki baravar kichik. U zaharli bo‘lib, ish joyidagi ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 20 mg/m³ — xavflilikning 4- sinfiga (kam xavfli moddalar) kiradi. Bu tasnif GOST 12.1.007-76. Eruvchanligi ammiakning suvda nihoyatda yuqori — suvning bir hajmida taxminan 1200 hajm (0 °C da) yoki 700 hajm (20 °C da) ammiak eriydi. Sovitish texnikasida u R717 deb belgilanadi; bu yerda R — inglizcha refrigerant (sovituvchi agent), 7 esa sovituvchi agentning turi (anorganik birikma), 17 — molekulyar massa.

Ammiak molekulasi uchburchakli piramida shakliga ega bo‘lib, azot atomi uning uchida joylashgan. Azot atomining uchta juftlashmagan p-elektroni qutbli kovalent bog‘lar hosil qilishda uchta vodorod atomining 1s-elektronlari bilan ishtirok etadi ( ${\displaystyle \mathrm{N}-\mathrm{H}}$), to‘rtinchi tashqi elektron jufti bog‘ hosil qilishda ishtirok etmaydi va kovalent bog‘ni donor-akseptor mexanizmi orqali vodorod ioni bilan hosil qilib, ammoniy ionini ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4{\phantom{A}}^{+}}$vujudga keltirishi mumkin. Bog‘lanishda qatnashmaydigan ikki elektronli bulut fazoda qat’iy yo‘nalgan. Shu sababli ammiak molekulasi yuqori qutblilikka ega va suvda yaxshi eriydi.

Suyuq ammiakda molekulalar o‘zaro vodorod bog‘laribilan bog‘langan. Suyuq ammiak va suvning fizik xossalarini solishtirish ammiakning qaynash harorati (t_qayn. −33,35 °C) va erish harorati (t_erish −77,70 °C) pastroq ekanini, shuningdek, zichligi, qovushqoqligi (suvnikidan 7 baravar kam), elektr o‘tkazuvchanligi (elektr tokini deyarli o‘tkazmaydi) hamda dielektrik singdiruvchanligi kichikroq ekanini ko‘rsatadi. Bu qisman suyuq ammiakdagi vodorod bog‘lari suvdagiga qaraganda ancha kuchsiz ekani bilan izohlanadi. Bundan tashqari, ammiak molekulasida suv molekulasidagi ikki juftdan farqli ravishda faqat bir juft bog‘lanmagan elektron mavjud. Shu sababli bir nechta molekula o‘rtasida tarmoqlangan vodorod bog‘lari tizimi hosil bo‘la olmaydi. Ammiak osonlik bilan zichligi 681,4 kg/m³bo‘lgan, yorug‘likni kuchli sindiradigan rangsiz suyuqlikka aylanadi. Suv singari, suyuq ammiak molekulalari ham asosan vodorod bog‘lari tufayli bir-biri bilan kuchli bog‘langan. Suyuq ammiak ko‘plab organik va anorganik birikmalar uchun yaxshi erituvchidir. Qattiq ammiak kub shaklidagi kristallardan iborat.

• Bog‘lanmagan elektron jufti mavjudligi sababli ammiak ko‘plab reaksiyalarda Brensted asosi yoki kompleks hosil qiluvchi modda sifatida ishtirok etadi. Masalan, u protonni biriktirib, ammoniy ionini:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}{\phantom{A}}^{+}⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4{\phantom{A}}^{+}}$.

• hosil qiladi. Ammiakning suvli eritmasi («novshadil spirti») quyidagi jarayon tufayli kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4{\phantom{A}}^{+}+\mathrm{O}\mathrm{H}{\phantom{A}}^{-}}$, K_o=1,8⋅10⁻⁵

• Kislotalar bilan reaksiyaga kirishib, tegishli ammoniy tuzlarini:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$

• hosil qiladi. Ammiak metallar bilan ham tuzlar — amidlar, imidlar va nitridlarhosil qila oladi. Tarkibida ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2{\phantom{A}}^{-}}$ionlari bo‘lgan birikmalar amidlar, ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}^{2-}}$ — imidlarva ${\displaystyle \mathrm{N}{\phantom{A}}^{3-}}$ — nitridlar. deb ataladi. Ishqoriy metallarning amidlari ularga ammiak ta’sir ettirish orqali olinadi:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+2\mathrm{K}⟶2\mathrm{K}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$.

Amidlar, imidlar va nitridlar bir qator metallarning suyuq ammiak muhitidagi ayrim reaksiyalari natijasida hosil bo‘ladi. Nitridlarni metallarni qizdirib azot muhitida olish mumkin.

Metall amidlari gidroksidlarning analoglaridir. Bu o‘xshashlik ${\displaystyle \mathrm{O}\mathrm{H}{\phantom{A}}^{-}}$ va ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2{\phantom{A}}^{-}}$ionlar, shuningdek, ${\displaystyle \mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ va ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ molekulalar izoelektron ekanligi bilan yanada kuchayadi. Amidlar gidroksidlarga qaraganda kuchliroq asoslardir, shuning uchun suvli eritmalarda qaytmas gidrolizga:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}+\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow }$.

va spirtlarda ham tegishli reaksiyaga uchraydi:

${\displaystyle \mathrm{K}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2+\mathrm{C}{\phantom{A}}_2\mathrm{H}{\phantom{A}}_5\mathrm{O}\mathrm{H}⟶\mathrm{C}{\phantom{A}}_2\mathrm{H}{\phantom{A}}_5\mathrm{O}\mathrm{K}+\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow }$.

Ishqorlarning suvli eritmalari singari,ammiakdagi amid eritmalari ham elektr tokini yaxshi o‘tkazadi. Bu dissotsiatsiya:

${\displaystyle \mathrm{K}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\rightleftarrows \text{K+}+\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2{\phantom{A}}^{-}}$.

bilan bog‘liq. Fenolftalein bunday eritmalarda to‘q pushti rangga kiradi, kislotalar qo‘shilganda esa ularning neytrallanishisodir bo‘ladi. Amidlarning eruvchanligi gidroksidlarning: ${\displaystyle \mathrm{L}\mathrm{i}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$ eruvchanligi bilan bir xil ketma-ketlikda o‘zgaradi: — erimaydi, ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$ — kam eriydi, ${\displaystyle \mathrm{K}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$, ${\displaystyle \mathrm{R}\mathrm{b}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$ va ${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{s}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$ — yaxshi eriydi.

• Qizdirilganda ammiak parchalanib, qaytaruvchi xossalarini namoyon qiladi. Masalan, u kislorodatmosferasida yonib, suv va azothosil qiladi. Ammiakning havodagi platina katalizatori ishtirokida oksidlanishi azot oksidlarinihosil qiladi. Bu jarayondan sanoatda nitrat kislota:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\stackrel{1200\text{-}1300{\phantom{A}}^{\circ }\text{C}}{\to }\text{N2}+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$ olish uchun foydalaniladi (reaksiya qaytar),

${\displaystyle 4\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+3\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{N}{\phantom{A}}_2\uparrow +6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ (katalizatorsiz, yuqori haroratda),

${\displaystyle 4\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+5\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶4\mathrm{N}\mathrm{O}\uparrow +6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ (katalizator ishtirokida, yuqori haroratda).

Ammiakning qaytaruvchilik xossasiga ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ asoslangan holda novshadil ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{C}\mathrm{l}}$ metallarni kavsharlashda ularning yuzasini oksidlardan tozalash uchun qo‘llanadi:

${\displaystyle 3\mathrm{C}\mathrm{u}\mathrm{O}+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{C}\mathrm{l}⟶3\mathrm{C}\mathrm{u}+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{N}{\phantom{A}}_2}$

Ammiakni natriy gipoxlorit bilan jelatinishtirokida oksidlab, gidrazin:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{N}{\phantom{A}}_2\mathrm{H}{\phantom{A}}_4+\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$

olinadi. Konsentrlangan perxlorat kislota ammiakni nitrat kislotagacha:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4⟶\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$

• oksidlaydi. Galogenlar ( (xlor, yod) ammiak bilan xavfli portlovchi moddalar — azot galogenidlarini (azot xloridini, azot yodidini).
• hosil qiladi. Galogenalkanlar bilan ammiak nukleofil birikishreaksiyasiga kirishib, almashingan ammoniy ionini hosil qiladi (bu aminlarni):

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{C}\mathrm{l}⟶[\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3]\mathrm{C}\mathrm{l}}$(olish usulidir; metilammoniy gidroxlorid).).

• Karboksil kislotalar va ularningangidridlari galogenangidridlari, , efirlari hamda boshqa hosilalari bilanamidlar hosil qiladi.Aldegidlar va ketonlar bilan — Shiff asoslarinihosil qiladi. Ularni tegishli aminlargacha qaytarish mumkin ( qaytaruvchi aminlash).
• ). 1000 °C da ammiak ko‘mirbilan reaksiyaga kirishib, sianid kislota ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{N}}$ hosil qiladi va qisman azot hamda vodorodgaparchalanadi. Shuningdek, metanbilan reaksiyaga kirishib, yana shu sianid kislotani:

${\displaystyle 2\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+3\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{N}\uparrow +6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

• ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{O}\mathrm{H}⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow +\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.
• hosil qilishi mumkin. Mis tuzlari va kumush bilan kompleks tuzlar-— ammiakatlar

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{u}(\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2+4\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶[\mathrm{C}\mathrm{u}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_4](\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2}$,

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{u}{\phantom{A}}_3(\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_2+12\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶[\mathrm{C}\mathrm{u}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_4]{\phantom{A}}_3(\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_2}$,

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{u}(\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{C}\mathrm{O}\mathrm{O}){\phantom{A}}_2+4\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶[\mathrm{C}\mathrm{u}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_4](\mathrm{C}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{C}\mathrm{O}\mathrm{O}){\phantom{A}}_2}$,

${\displaystyle \mathrm{A}\mathrm{g}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶[\mathrm{A}\mathrm{g}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2]\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$.

Ammiak birinchi marta sof holda J. Pristli tomonidan 1774-yildaajratib olingan va u «ishqoriy havo» (inglizcha alkaline air) deb atagan. Oradan o‘n bir yil o‘tib, 1785-yilda K. Bertolle ammiakning aniq kimyoviy tarkibini aniqladi. Shundan so‘ng dunyoda azot va vodoroddanammiak olish bo‘yicha tadqiqotlar boshlandi. Ammiak azotli birikmalar sintezi uchun nihoyatda zarur edi, chunki ularni Chili selitrasidan olish imkoniyati uning zaxiralari asta-sekin tugab borayotgani sababli cheklanib qolayotgan edi. XIX asr oxiriga kelib selitra zaxiralari kamayishi muammosi keskinlashdi. Faqat XX asr boshlaridagina sanoatda qo‘llashga yaroqli ammiak sintezi usuli yaratildi. Bunga F. Gabererishdi. U 1904-yilda shu masala ustida ishlay boshlagan va 1909-yilga kelib yuqori bosimdan ( Le-Shatelye prinsipigamuvofiq) va katalizator sifatida osmiydan. foydalanuvchi kichik kontakt apparatini yaratdi. 2-iyul 1909-yilda Gaber apparatni K. Bosh va A. Mittashishtirokida sinovdan o‘tkazib, ammiak oldi. Ularning ikkalasi ham Baden anilin va soda zavodi (BASF) vakillari edi va sinovda ammiak olindi. K. Bosh 1911-yilga kelib BASF uchun apparatning yirik sanoat nusxasini yaratdi. Keyin ammiak sintezi bo‘yicha dunyodagi birinchi zavod qurildi va 9-sentabr 1913-yilda ishga tushirildi. Zavod Oppauda (hozirgi Lyudvigshafen-am-Reynshahri hududida) joylashgan va BASFga tegishli edi. 1918-yilda F. Gaber kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti bilan «ammiakni uni tashkil etuvchi elementlardan sintez qilgani uchun» taqdirlandi. Rossiya va SSSRda sintetik ammiakning birinchi partiyasi 1928-yilda Chernorechenskiy kimyo kombinatida (Dzerjinsk) olingan.

Ammiakning Yevropa tillaridagi nomi «ammoniak» tarzida talaffuz qilinadi. Bu nom qadimgi yunoncha hals ammöniakos — novshadilningnomidan kelib chiqqan. U Liviya cho‘lidagikarvon yo‘llari kesishgan joyda joylashgan Ammoniy vohasida olingan. Issiq iqlimda mochevina (NH₂)₂CO, hayvonlar ajratmalarida tez parchalanadi. Parchalanish mahsulotlaridan biri ammiakdir.

Ammiak −36 °C haroratda yoki xona harorati va taxminan 8,5 atmosfera bosimida suyultiriladi. Bu uni suyuq holda saqlash va tashishni qulaylashtiradi (qarang: ammiak quvuri).

). Suyuq ammiak oz miqdorda bo‘lsa-da, ionlarga dissotsiatsiyalanadi (avtoprotoliz). Bu uning suv:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4{\phantom{A}}^{+}+\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2{\phantom{A}}^{-}}$.

bilan o‘xshashligini ko‘rsatadi. Suyuq ammiakning −50 °C dagi o‘z-o‘zidan ionlanish konstantasi taxminan 10⁻³³ (mol/l²).

ga teng. Suyuq ammiak ham suv singari kuchli ionlashtiruvchi erituvchi bo‘lib, unda qator faol metallar: ishqoriy, ishqoriy-yer metallari, ${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}}$, ${\displaystyle \mathrm{A}\mathrm{l}}$, shuningdek, ${\displaystyle \mathrm{E}\mathrm{u}}$ va ${\displaystyle \mathrm{Y}\mathrm{b}}$eriydi. Suvdan farqli ravishda, bu metallar suyuq ammiak bilan reaksiyaga kirishmaydi, balki unda eriydi va erituvchi bug‘latilganda asl holida ajratib olinishi mumkin. Ishqoriy metallarning suyuq ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ ammiakdagi eruvchanligi bir necha o‘n foizga yetadi. Suyuq ammiakda ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ shuningdek, ishqoriy metallarni o‘z ichiga oladigan ayrim intermetallidlarham eriydi, masalan, ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_4\mathrm{P}\mathrm{b}{\phantom{A}}_9}$.

Suyuq ammiakdagi metallarning suyultirilgan eritmalari ko‘k rangda, konsentrlangan eritmalari esa metall yaltiroqligiga ega bo‘lib, bronzagao‘xshaydi. Ammiak bug‘latilganda ishqoriy metallar sof, ishqoriy-yer metallari esa ammiak bilan komplekslar ${\displaystyle [\text{Э}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_6]}$shaklida ajraladi. Bu komplekslar metallarga xos elektr o‘tkazuvchanlikka ega. Biroz qizdirilganda esa metall va ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$.

Ammiakda erigan ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ metall asta-sekin reaksiyaga kirishib, amidni:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{a}+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶2\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2}$.

hosil qiladi. Ammiak bilan reaksiya natijasida hosil bo‘ladigan metall amidlari tarkibida manfiy ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_2{\phantom{A}}^{-}}$ioni mavjud; bu ion ammiakning o‘z-o‘zidan ionlanishida ham hosil bo‘ladi. Demak, metall amidlari gidroksidlarning analoglaridir. Reaksiya tezligi ${\displaystyle \mathrm{L}\mathrm{i}}$ dan ${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{s}}$ga o‘tganda ortadi. Hatto oz miqdordagi aralashmalar ishtirokida ham reaksiya sezilarli tezlashadi. ${\displaystyle \mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

Metallarning ammiakdagi eritmalari metallarga xos elektr o‘tkazuvchanlikka ega. Ularda metall atomlari musbat ionlarga va ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$molekulalari bilan o‘ralgan solvatlangan elektronlarga ajraladi. Erkin elektronlarni saqlaydigan bunday eritmalar juda kuchli qaytaruvchilardir.

Ko‘plab tuzlarning suyuq ammiakdagi eruvchanligi suvdagidan farq qiladi. Ayrim tuzlarning suv va suyuq ammiakdagi solishtirma eruvchanligi (100 g erituvchiga to‘g‘ri keladigan tuz miqdori, g) quyidagi jadvalda keltirilgan:

Erituvchi	AgI	Ba(NO3)2	KI	NaCl	BaCl2	ZnCl2
H2O	0	9	144	36	36	367
NH3	207	97	182	3	0	0

Eruvchanlikdagi bunday farqlar tufayli suyuq ammiak muhitidagi ko‘plab reaksiyalar suvdagidan boshqacha kechadi. Masalan:

${\displaystyle 𝖡𝖺\mathsf{(}𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖠𝗀𝖢𝗅\mathsf{=}𝖡𝖺𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖠𝗀𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}}$

Suvda bu reaksiya teskari yo‘nalishda boradi.

Elektron donorlik xossalari tufayli NH₃ molekulalari ligand sifatida kompleks birikmalartarkibiga kirishi mumkin. Masalan, ortiqcha miqdordagi ammiakning d-metallar tuzlari eritmalariga qo‘shilishi ularning ammin komplekslarini hosil qiladi:

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{u}\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+4\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶[\mathrm{C}\mathrm{u}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_4]\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4}$.

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{i}(\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2+6\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3⟶[\mathrm{N}\mathrm{i}(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_6](\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2}$.

Kompleks hosil bo‘lishi odatda eritma rangining o‘zgarishi bilan kechadi. Birinchi reaksiyada och ko‘k rang (${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{u}\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4}$) to‘q ko‘kka (kompleksning rangi), ikkinchi reaksiyada esa yashil rang (${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{i}(\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3){\phantom{A}}_2}$) ko‘kimtir-binafsha rangga o‘tadi. ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ Eng barqaror komplekslarni xrom va kobalt +3 oksidlanish darajasida hosil qiladi.

Ammiak tirik organizmlar uchun muhim azot manbaidir. Atmosferada erkin azot ko‘p (75 % dan ortiq) bo‘lishiga qaramay, juda kam tirik organizmlar atmosferadagi erkin, neytral ikki atomli azot gazi ${\displaystyle \mathrm{N}{\phantom{A}}_2}$dan foydalana oladi. Shu bois atmosfera azotini biologik aylanishga, xususan, aminokislotalar va nukleotidlarsinteziga jalb qilish uchun «azot fiksatsiyasi» deb ataladigan jarayon zarur. Ayrim o‘simliklar tuproqda organik (o‘simlik va hayvon) qoldiqlarning parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan ammiak va boshqa azotli birikmalarga bog‘liq. Dukkaklilar kabi boshqa o‘simliklar esa azotni fiksatsiyalovchi bakteriyalar (rizobiyalar) bilan simbiozdan foydalanadi. Bu bakteriyalar nitrogenazalar.

deb ataladigan fermentlar yordamida atmosfera azotidan ammiak sintez qila oladi. Ammiak shuningdek, aminokislotalar metabolizmining yakuniy qo‘shimcha mahsulotidir. Aniqrog‘i, ularning dezaminlanishinatijasida hosil bo‘ladi. Bu jarayonni glutamatdegidrogenaza kabi fermentlar katalizlaydi. Ammiakni o‘zgarmagan holda chiqarish suvda yashovchi organizmlar (baliqlar, suv umurtqasizlari va qisman amfibiyalar) uchun odatiy zararsizlantirish yo‘lidir. Sutemizuvchilarda, jumladan insonlarda, ammiak odatda tezda mochevinagaaylanadi. Mochevina ancha kam zaharli, kamroq ishqoriy xususiyatga va qaytaruvchi modda sifatida pastroq reaksion faollikka ega. Mochevina siydikning quruq qoldig‘idagi asosiy komponentdir. Ko‘pchilik qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotlar va o‘rgimchaksimonlar azotli qoldiq sifatida mochevinani emas, balki siydik kislotasini.

ajratib chiqaradi. Ammiak hayvonlarning normal va patologik fiziologiyasida ham muhim rol o‘ynaydi. U aminokislotalarning odatiy metabolizmi jarayonida hosil bo‘ladi, biroq yuqori konsentratsiyada juda zaharlidir. Hayvonlar jigari mochevina sikli deb ataladigan ketma-ket reaksiyalar yordamida ammiakni mochevinaga aylantiradi. Masalan, jigar sirrozidakuzatiladigan jigar faoliyati buzilishi uning ammiakni zararsizlantirish va undan mochevina hosil qilish qobiliyatini pasaytirib, qondagi ammiak miqdorining oshishiga — giperammonemiyaga olib kelishi mumkin. Mochevina sikli fermentlarining tug‘ma genetik nuqsonlari, masalan ornitinkarbamoiltransferaza yetishmovchiligi ham qondagi erkin ammiakni oshirib, giperammonemiyaga sabab bo‘ladi. Og‘ir buyrak yetishmovchiligi va uremiya oqibatida buyraklarning ajratish faoliyati buzilganda ham shunday holat yuzaga kelishi mumkin: mochevinaning chiqarilishi sekinlashib, uning qondagi miqdori shunchalik ortadiki, «mochevina sikli» «teskari yo‘nalishda» ishlay boshlaydi — ortiqcha mochevina buyraklarda qayta gidrolizlanib, ammiak va karbonat angidridga aylanadi. Natijada qondagi ammiak miqdori oshadi. Giperammonemiya ong buzilishi, karaxtlik va komatoz holatlarning jigar ensefalopatiyasi va uremiya paytida yuzaga kelishida, shuningdek, mochevina sikli fermentlaridagi tug‘ma nuqsonlar yoki organik atsiduriyali bemorlarda kuzatiladigan nevrologik buzilishlar rivojlanishida ham ishtirok etadi.

Kuchsizroq, ammo klinik jihatdan ahamiyatli giperammonemiya oqsillar katabolizmi ortadigan har qanday jarayonda, masalan, keng ko‘lamli kuyishlarda, to‘qimalarning bosilish yoki ezilish sindromida, katta yiringli-nekrotik jarayonlarda, qo‘l-oyoqlar gangrenasida, sepsisda va hokazolarda, shuningdek, ayrim endokrin buzilishlarda, masalan, qandli diabetda, og‘ir tireotoksikozdakuzatilishi mumkin. Bu patologik holatlarda oqsillar katabolizmi kuchayishi bilan bir qatorda jigar zararsizlantirish faoliyati yoki buyraklarning ajratish faoliyati jiddiy buzilganda giperammonemiya rivojlanish ehtimoli ayniqsa yuqori bo‘ladi.

Ammiak qonning normal kislota-ishqor muvozanatini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Glutamindan ammiak hosil bo‘lgach, alfa-ketoglutarat parchalanishda davom etib, ikki molekula gidrokarbonathosil qilishi mumkin. Bu molekulalar ovqat bilan kiradigan kislotalarni neytrallash uchun bufer vazifasini bajaradi. Glutamindan hosil bo‘lgan ammiak keyin siydik bilan (bevosita yoki mochevina shaklida) chiqariladi. Ketoglutaratdan ikki molekula bikarbonat hosil bo‘lishini hisobga olganda, bu umumiy hisobda kislota yo‘qotilishiga va qon pH qiymatining ishqoriy tomonga siljishiga olib keladi. Bundan tashqari, ammiak buyrak kanalchalari orqali diffuziyalanib, vodorod ioni bilan birikishi va u bilan birga chiqarilishi (${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}{\phantom{A}}^{+}⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4{\phantom{A}}^{+}}$) mumkin. Bu organizmdan kislotalar chiqarilishini yanada kuchaytiradi.

Ammiak va ammoniy ionlari hayvonlarda metabolizmning zaharli qo‘shimcha mahsulotlaridir. Baliqlar va suv umurtqasizlari ammiakni to‘g‘ridan-to‘g‘ri suvga chiqaradi. Sutemizuvchilar (jumladan suv sutemizuvchilari), amfibiyalar va akulalarda ammiak mochevina siklida mochevinaga aylantiriladi, chunki u ancha kam zaharli, kimyoviy jihatdan sustroq va chiqarish imkoniyati tug‘ilguncha organizmda nisbatan xavfsiz «saqlanishi» mumkin. Qushlar va sudralib yuruvchilarda metabolizm vaqtida hosil bo‘lgan ammiak qattiq qoldiq bo‘lgan siydik kislotasiga aylanadi. Bu modda juda kam suv yo‘qotgan holda chiqarilishi mumkin.

Ammiak oqsillarning chirishi jarayonidahosil bo‘ladi. Shu sababli tabiiy suvlarda ammiak mavjudligi ularning ifloslanganini ko‘rsatadi.

Ammiak zaharli moddalar qatoriga kiradi va GOST 12.1.007-76 bo‘yicha xavflilikning 4-sinfiga mansub.

Organizmga fiziologik ta’siriga ko‘ra u bo‘g‘uvchi va neyrotrop ta’sirga ega moddalar guruhiga kiradi. Nafas bilan kirganda zaharli o‘pka shishiga va asab tiziminingog‘ir shikastlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ammiak mahalliy hamda rezorbtiv ta’sirga ega.

Ammiak bug‘lari ko‘z va nafas yo‘llari shilliq qavatlarini, shuningdek, terini kuchli ta’sirlantiradi. Inson bu ta’sirni o‘tkir hid sifatida sezadi. Ammiak bug‘lari kuchli ko‘z yoshlanishi, ko‘z og‘rig‘i, kon’yunktiva va muguz pardaning kimyoviy kuyishi, ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi, yo‘tal xurujlari, terining qizarishi va qichishishini keltirib chiqaradi. Suyultirilgan ammiak va uning eritmalari teriga tekkanda achishish, pufakchalar va yaralar bilan kechadigan kimyoviy kuyish yuzaga kelishi mumkin. Bundan tashqari, suyuq ammiak bug‘lanishda issiqlikni yutadi, shu bois teriga tekkanda turli darajadagi sovuq urishiga olib keladi. Ammiak hidi 37 mg/m³.

konsentratsiyadayoq seziladi. Ishlab chiqarish binosining ishchi hududidagi havoda ammiakning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi (ishchi hudud uchun REYK) 20 mg/m³ni tashkil qiladi. Aholi punktlari atmosfera havosi va turar joylarda ammiakning o‘rtacha sutkalik konsentratsiyasi (o‘rtacha sutkalik REYK) 0,04 mg/m³dan oshmasligi lozim. Atmosfera havosidagi eng yuqori bir martalik konsentratsiya 0,2 mg/m³ni tashkil etadi. Demak, ammiak hidi sezilishi uning ruxsat etilgan me’yorlardan yuqori ekanini bildiradi.

Havoda ammiak miqdori 280 mg/m³bo‘lganda tomoq, 490 mg/m³bo‘lganda ko‘z ta’sirlanadi. Juda yuqori konsentratsiyada ammiak terini shikastlaydi: 7—14 g/m³ — eritematoz, 21 g/m³ va undan yuqori miqdorda pufakchali dermatitrivojlanadi. Ammiakning 1,5 g/m³konsentratsiyasi bir soat davomida ta’sir qilsa, toksik o‘pka shishi yuzaga keladi. Ammiakning 3,5 g/m³ va undan yuqori konsentratsiyada qisqa muddatli ta’siri ham tezda umumiy zaharlanish belgilarini keltirib chiqaradi.

Dunyoda atmosferadagi ammiakning eng yuqori konsentratsiyasi (1 mg/m³dan ortiq) Hind-Gang tekisligi, AQShning Markaziy vodiysi va Qozog‘istonning Turkiston (sobiq Janubiy Qozog‘iston) viloyatida kuzatiladi.

Odatda ammiak hidi o‘tkir va ta’sirlantiruvchi deb ta’riflanadi. Bu uning yuqori konsentratsiyasi va hid bilish retseptorlari bilan keyingi o‘zaro ta’siri bilan bog‘liq. Biroq ammiak konsentratsiyasi sezish chegarasidan past darajalargacha kamayganda, uning hidini qabul qilish sezilarli o‘zgaradi. Hid bilish chegarasiga yaqin miqdorlarda ammiakning hid xususiyatlari efir birikmalari hidiga o‘xshash tus oladi. Bunday o‘zgarish ammiak molekulalarining hid retseptorlari bilan murakkab o‘zaro ta’siri, ehtimol retseptorlarning turli kichik turlari har xil darajada faollashishi va o‘ziga xos neyron faollik naqshlari shakllanishi bilan izohlanadi. Past konsentratsiyada ammiak ta’sirlantiruvchi ta’sir bilan bog‘liq og‘riq retseptorlarini faollashtirmaydi, balki yengillik va uchuvchanlik hissiga oid sezgini qo‘zg‘atadi. Bu subyektiv ravishda efirga o‘xshash hid sifatida talqin qilinadi. Mazkur hodisa hidni sezish kimyoviy modda konsentratsiyasiga bog‘liqligini ko‘rsatadi va asab tizimida hid haqidagi axborot kodlanishi murakkabligini ta’kidlaydi.^{[manba 212 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Asosan azotli o‘g‘itlar (ammoniy nitrat va sulfat, mochevina), portlovchi moddalar va polimerlar, nitrat kislota (kontakt usuli orqali), soda (ammiak usuli bilan) va kimyo sanoatining boshqa mahsulotlarini ishlab chiqarishda ishlatiladi. Suyuq ammiak erituvchi.

sifatida qo‘llaniladi. Sovitish texnikasida u sovituvchi agent (R717) sifatida ishlatiladi (qarang: «Ammiakli sovitish qurilmasi»).

Tibbiyot sohasida ammiakning 10 % li eritmasi, ko‘proq novshadil spirtideb ataladigani, hushdan ketganda (nafasni qo‘zg‘atish uchun), qusishni rag‘batlantirishda, shuningdek, tashqi qo‘llashda — nevralgiya, miozit, hasharot chaqishi va jarroh qo‘llarini tozalashda ishlatiladi. Noto‘g‘ri qo‘llanganda qizilo‘ngach va oshqozon kuyishiga (suyultirilmagan eritma ichilsa), yuqori konsentratsiyada nafasga olinganda esa nafasning reflektor to‘xtashiga olib kelishi mumkin.

Mahalliy, ingalyatsiya va ichish yo‘li bilan qo‘llanadi. Nafasni qo‘zg‘atish va bemorni hushdan ketgan holatdan chiqarish uchun novshadil spirti bilan namlangan kichik doka yoki paxta bo‘lagini ehtiyotlik bilan bemor burniga 0,5—1 soniya yaqinlashtiriladi. Ichishga faqat suyultirilgan holda qusishni chaqirish uchun ishlatiladi. Hasharot chaqqanda ho‘llama, nevralgiya va miozitda esa ammiak linimenti bilan ishqalash sifatida qo‘llanadi. Jarrohlik amaliyotida iliq qaynatilgan suvda suyultirilib, qo‘l yuvish uchun ishlatiladi.

Ammiak kuchsiz asos bo‘lgani sababli kislotalar bilan reaksiyaga kirishganda ularni neytrallaydi.

Novshadil spirtining fiziologik ta’siri ammiakning o‘tkir hidi bilan bog‘liq. U burun shilliq qavatining maxsus retseptorlarini ta’sirlantirib, miyaning nafas va qon tomirlar harakatini boshqaruvchi markazlarini qo‘zg‘atadi, nafas olishni tezlashtiradi va qon bosimini oshiradi.

Quruq qurilish qorishmalari uchun qotishni tezlashtiruvchi muzlashga qarshi qo‘shimcha. Qo‘llash haroratiga qarab tavsiya etilgan miqdori quruq aralashma tarkibiy qismlari massasining 2…8 % ini tashkil etadi. Ammiakli suv ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\cdot \mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ — gazsimon ammiak ${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ning suvda eritilgan holatidagi mahsulotidir.

Gul yetishtirishda novshadil spirtining bug‘lari gullarning rangini o‘zgartirish uchun qo‘llanadi. Masalan, havorang va ko‘k gulbarglar yashil, yorqin qizil gulbarglar esa qora tusga kiradi. Ayrim gullar, masalan, astralartabiatan hidsiz bo‘lsa-da, ammiak bilan ishlov berilgandan keyin yoqimli hidga ega bo‘ladi.

Ammiak vodorodni saqlash va tashish uchun bog‘lovchi modda sifatida ishlatiladi. Vodorodni ammiak shaklida tashish, shu miqdordagi siqilgan vodorodni bog‘lovchi moddasiz tashishga qaraganda 20 baravar arzon. Yaponiya sanoatini karbonsizlantirishga qaratilgan yangi dasturda ammiakdan foydalanish sezilarli kengaytirildi: Yaponiya hukumatining oltinchi energetika rejasiga ko‘ra, 2030-yilga kelib energiya ishlab chiqarishning 1 %i vodorod va ammiak hisobiga to‘g‘ri kelishi kerak.

Yaponiyada ammiakdan yoqilg‘i sifatida foydalanish ham rivojlanmoqda: ko‘mir changi bilan ammiak aralashmasi qo‘llanilmoqda. 1 MVt quvvatli elektr stansiyasi blokida ammiak ulushi 20 % bo‘lsa, yiliga 500 ming tonna ammiak talab etiladi. Ammiakdan energiya tashuvchi sifatida keng foydalanish bozordagi talabni hozirgi 180 mln tonnadan bir necha milliard tonnagacha oshirishi mumkin.

sintezi. Ammiakni sanoatda olish usuli vodorod va azotning bevosita reaksiyasiga asoslanadi (Gaber jarayoni):

${\displaystyle \mathrm{N}{\phantom{A}}_2+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\rightleftarrows 2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3}$ + 91,84 kJ.

Reaksiya issiqlik ajralishi va hajm kamayishi bilan kechadi. Shunga ko‘ra, Le-Shatelye prinsipigaasosan, reaksiya imkon qadar past harorat va yuqori bosimda o‘tkazilishi kerak — bunda muvozanat o‘ngga siljiydi. Biroq past haroratda reaksiya tezligi nihoyatda kichik, yuqori haroratda esa teskari reaksiya tezligi ortadi. Juda yuqori bosimda reaksiya o‘tkazish bunday bosimga chidamli maxsus uskunalar yaratishni va katta kapital xarajatlarni talab qiladi. Qolaversa, 700 °C da ham reaksiya muvozanati amaliy foydalanish uchun juda sekin o‘rnatiladi.

Ammiak chiqishi (hajmiy foizlarda) katalizator qatlamidan bir marta o‘tganda har xil harorat va bosimda quyidagi qiymatlarga ega:

	100 atm	300 atm	1000 atm	1500 atm	2000 atm	3500 atm
400 °C	25,12	47,00	79,82	88,54	93,07	97,73
450 °C	16,43	35,82	69,69	84,07	89,83	97,18
500 °C	10,61	26,44	57,47	Ma’lumot yo‘q
550 °C	6,82	19,13	41,16

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{N}{\phantom{A}}_2+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶\mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow }$

Katalizatordan (g‘ovak temirdan , tarkibida Al₂O₃ va K₂O) foydalanish muvozanat holatiga erishishni tezlashtirdi. Qizig‘i, katalizator izlash davomida 20 mingdan ortiq turli moddalar sinab ko‘rilgan.

Yuqoridagi barcha omillarni hisobga olib, ammiak olish jarayoni quyidagi sharoitlarda o‘tkaziladi: harorat 500 °C, bosim 350 atmosfera, katalizator. Bunday sharoitda ammiakning chiqishi taxminan 30 % ni tashkil etadi. Sanoatda aylanma jarayon prinsipidan foydalaniladi — ammiak sovitish yo‘li bilan ajratib olinadi, reaksiyaga kirishmagan azot va vodorod esa sintez kolonnasiga qaytariladi. Bu bosimni oshirish hisobiga reaksiyaning yuqoriroq chiqishiga erishishdan ko‘ra tejamkorroqdir.

Laboratoriyada ammiak olish uchun ammoniy tuzlariga kuchli ishqorlar ta’sir ettiriladi:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow +\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

Odatda laboratoriyada ammiak ammoniy xlorid va so‘ndirilgan ohak aralashmasini biroz qizdirish orqali olinadi.

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{C}\mathrm{a}(\mathrm{O}\mathrm{H}){\phantom{A}}_2⟶\mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\uparrow +2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$

Ammiakni quritish uchun u ohak va o‘yuvchi natriy aralashmasidan o‘tkaziladi.

Juda quruq ammiak olish uchun unda metall natriy eritilib, keyin haydaladi. Buni vakuumostida ishlaydigan metall tizimda bajarish ma’qul. Tizim yuqori bosimga bardosh berishi kerak ( xona haroratida ammiakning to‘yingan bug‘ bosimi taxminan 10 atmosferani tashkil etadi). Sanoatda ammiakli suv olish uchun absorbsiya kolonnalari qo‘llaniladi.

Qazilma yoqilg‘idan ammiak ishlab chiqarilganda qo‘shimcha mahsulot sifatida karbonat angidrid ajraladi: ishlab chiqarilgan har bir tonna ammiakka 1,9 dan 2,6 metrik tonnagacha (t) karbonat angidrid to‘g‘ri keladi. 2020-yilda jahonda ammiak ishlab chiqarish natijasida taxminan 450 million metrik tonna (Mt) karbonat angidrid ajralgan, bu global chiqindilarning qariyb 1,2 % ini tashkil etgan.

Hasharot chaqqanda ammiak tashqi vosita sifatida ho‘llama shaklida ishlatiladi. Ammiakning 10 % li suvli eritmasi novshadil spirti.

nomi bilan tanilgan. Nojo‘ya ta’sirlar bo‘lishi mumkin: uzoq davom etgan ta’sirda (nafas orqali qo‘llanganda) ammiak nafas olishning reflektor to‘xtashiga olib kelishi mumkin.

Dermatit, ekzema va boshqa teri kasalliklarida, shuningdek, terining ochiq travmatik shikastlanishlarida mahalliy qo‘llash mumkin emas.

Ammiak tasodifan ko‘z shilliq qavatiga tekkanda ko‘zni suv bilan (15 marta, har 10 daqiqada) yoki 5 % li bor kislotasieritmasi bilan, ishqalamay yuvish kerak. Yog‘lar va malhamlardan foydalanilmaydi. Burun va halqum zararlanganda 0,5 % li limon kislotasi eritmasi yoki tabiiy sharbatlar tavsiya qilinadi. Ichib yuborilganda suv, meva sharbati, sut, yaxshisi 0,5 % li limon kislotasi yoki 1 % li sirka kislotasi eritmasini oshqozondagi modda to‘liq neytrallanguncha ichish tavsiya etilgan.

Boshqa dori vositalari bilan o‘zaro ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan.

Rossiyadagi ammiak ishlab chiqaruvchilar

Kompaniya	2006, ming t	2007, ming t
«Tolyattiazot» OAJ	2634	2 403,3
«Azot» MAK OAJ	1526	1 514,8
«Akron» PAJ	1526	1 114,2
«Nevinnomissk Azot» OAJ, sh. Nevinnomissk	1065	1 087,2
«Minudobreniya» OAJ (Rossosh sh.)	959	986,2
«AZOT» OAJ, Kemerovo sh.	854	957,3
«Azot» OAJ[aniqlashtirish]	869	920,1
«ZMU KCHXK» OAJ	956	881,1
Cherepovets «Azot» OAJ	936	790,6
«Kuybishevazot» YoAJ	506	570,4
«Gazprom Neftexim Salavat» OAJ	492	512,8
«Mineral o‘g‘itlar» (Perm sh.)	437	474,6
«Dorogobuj» OAJ	444	473,9
«Voskresensk mineral o‘g‘itlari» OAJ	175	205,3
«Shchyokinoazot» OAJ	58	61,1
«Ammoniy» AJ (Mendeleyevsk sh.)	—	—
Jami	13 437	12 952,9

Rossiya jahon ammiak ishlab chiqarish hajmining taxminan 9 % ini ta’minlaydi. Rossiya ammiak eksporti bo‘yicha dunyodagi yirik davlatlardan biridir. Ishlab chiqarilgan ammiakning qariyb 25 %i eksport qilinadi, bu jahon eksportining taxminan 16 % ini tashkil etadi.

2014-yil yakuniga ko‘ra, Rossiyada 14,8 mln tonna ammiak ishlab chiqarilgan (+2 % 2013-yilga nisbatan) (Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra). Rossiyada ammiak ishlab chiqarish Volgabo‘yi federal okrugida jamlangan (46 % 2014-yil yakunida). Keyingi o‘rinlarda Markaziy federal okrug (23 %) va Shimoli-g‘arbiy federal okrug (16 %) turadi.

Rossiyada ishlab chiqarilgan ammiakning taxminan 25 %i eksport qilinadi. Jumladan, 2014-yilda Rossiyaning ammiak eksporti (Federal bojxona xizmati ma’lumotlariga ko‘ra) 3,6 mln tonnani (+6 % 2013-yilga nisbatan), qiymati esa 1,6 mlrd AQSh dollarini tashkil etgan.

2014-yilda asosiy importchi davlatlar Ukraina, Finlandiya va Litva bo‘lgan.

• Axmetov N. S.. Umumiy va anorganik kimyo : kimyo-texnologiya yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun darslik (rus tilida). — M.: Oliy maktab : Academia, 2001. — 743 bet
• Karapetyans M. X., Drakin S. I. Umumiy va anorganik kimyo. — M.: Ximiya, 1994.
• Beresnev A. Ye. va boshq. Sovitish texnikasi asoslarini o‘rganuvchilar uchun (rus tilida) / Umumiy tahrir ostida: L. D. Akimova. — M.: «Sovitish texnikasi» jurnali, 1996. — 141 bet
• Yelnitskiy A. P., Vasilevskaya Ye. I., Sharapa Ye. I., Shimanovich I. Ye. Kimyo. — Minsk: Narodnaya asveta, 2007.

• Ammiak // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890. — J. Ia. — B. 655.
• Ammiakli suv // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890. — J. Ia. — B. 655—656.
• Ammoniak // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890. — J. Ia. — B. 657—658.
• Ammonemiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890. — J. Ia. — B. 661.
• Ammiak (ingliz tilida). NIST kimyo veb-ma’lumotnomasi. Amerika Qo‘shma Shtatlari nomidan AQSh savdo vaziri. Murojaat qilingan sana: 28-mart 2021-yil.