Tuz kislotasi
Umumiy maʼlumotlar
Sistematik nomi	Xlorovodorod kislotasi
Kimyoviy formulasi	HCl
Fizik xossalari
Agregat holati	Suyuqlik
Molyar massa	36,46 ± 0,01 g/mol
Zichlik	1,19 g/sm³
Ionlanish energiyasi	12,75 eV
Issiqlik xossalari
Harorat
• erish	−30 °C
• qaynash	48 °C
Entalpiya
• hosil bo‘lish	−167,5 kJ/mol
Bug‘ bosimi	190 hPa
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi ${\displaystyle p{K}_a}$	−5,9
Eruvchanlik
• suvda	Eriydi
Tuzilishi
Dipol momenti	3,7E−30 C·m
Tasnifi
CAS ro‘yxatga olish raqami	7647-01-0
EINECS ro‘yxatga olish raqami	933-977-5
Kodeks Alimentarius	E507
RTECS	MW4025000
Xavfsizlik
Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya	5 mg/m³
Zaharliligi	3-xavflilik sinfi
Xavfning qisqacha tavsifi (H)	H290, H314, H335, H318
Ehtiyot choralari (P)	P261, P264, P280, P301+P330+P331, P303+P361+P353, P304+P340, P305+P351+P338, P310, P390, P403+P233, P501
Ogohlantiruvchi so‘z	xavfli
GHS piktogrammalari
NFPA 704	0 3 1 ACID
Muomalasi	Prekursor
Maʼlumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tuz kislotasi (shuningdek xlorovodorod kislotasi, yoki vodorod xlorid kislotasi, kimyoviy formulasi — HCl) — kuchli anorganik kislota. Bu vodorod xloridning eritmasi bo‘lib, suvda hosil bo‘ladi.

Standart sharoitlarda bu kuchli, bir asosli kislota. Rangsiz, shaffof, o‘yuvchi suyuqlik bo‘lib, havoda «tutaydi» (texnik tuz kislotasi tarkibidagi temir, xlor va boshqa aralashmalar tufayli sarg‘ish rangga ega). Inson oshqozonida taxminan 0,5 % konsentratsiyada uchraydi. Tuzlar tuz kislotasidan hosil bo‘lsa, xloridlar deb ataladi.

Vodorod xloridni ilk bor alkimyogar Vasiliy Valentinolgan: u temir sulfat geptagidratini va osh tuzini qizdirib, hosil bo‘lgan moddani «tuz ruhi» deb atagan (lot. spiritus salis). Iogann Glauber XVII asrda osh tuzi va sulfat kislotadan tuz kislotasini olgan. 1790-yilda britaniyalik kimyogar Gemfri Devi vodorod va xlordan vodorod xloridni olib, shu tariqa uning tarkibini aniqlagan. Tuz kislotasini sanoat miqyosida ishlab chiqarishning boshlanishi natriy karbonatolish texnologiyasi bilan bog‘liq: bu jarayonning birinchi bosqichida osh tuzi sulfat kislota bilan reaksiyaga kiritilib, natijada vodorod xlorid ajralib chiqqan. 1863-yilda Angliyada «Alkali Act» qonuni qabul qilingan. Unga ko‘ra, ajralgan vodorod xloridni havoga chiqarish taqiqlangan va uni suvdan o‘tkazish talab etilgan. Bu tuz kislotasini sanoatda ishlab chiqarishning rivojlanishiga olib kelgan. Keyingi taraqqiyot natriy gidroksid va xlor moddalarini elektroliz orqali natriy xlorid eritmalaridan olishning sanoat usullari hisobiga yuz bergan.

Tuz kislotasining fizik xossalari unda erigan vodorod xlorid konsentratsiyasiga kuchli bog‘liq:

20 °C, 1 atm (101,325 kPa) sharoitida

Vodorod xlorid juda yaxshi eriydi, ayniqsa suvda. Masalan, 0 °C da bir hajm suv 507 hajm ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$ni yuta oladi, bu kislotaning 45 % konsentratsiyasiga mos keladi. Biroq xona haroratida ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$ ning eruvchanligi pastroq, shu sababli amalda odatda massa bo‘yicha 35 dan 38 % gacha konsentratsiyali tuz kislotasi ishlatiladi.

Past haroratda vodorod xlorid suv bilan kristallogidratlar hosil qiladi. Ularning tarkibi: ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\cdot \mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ (erish harorati −15,4 °C), ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\cdot 2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ (erish harorati −18 °C), ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\cdot 3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ (erish harorati −25 °C), ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\cdot 6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$ (erish harorati −70 °C). Atmosfera bosimida (101,325 kPa) vodorod xlorid va suv azeotrop aralashma hosil qiladi; uning qaynash harorati 108,6 °C ga teng, undagi ${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$ miqdori massa bo‘yicha 20,4 %.

• Quyidagi shartdagi metallarbilan taʼsirlashadi: ular elektrokimyoviy potensiallar qatorida aynan vodoroddanoldin joylashadi; bunda tuz hosil bo‘lib, gazsimon vodorod ajralib chiqadi:

${\displaystyle 2\mathrm{L}\mathrm{i}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶2\mathrm{L}\mathrm{i}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$,

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$,

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{l}+6\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶2\mathrm{A}\mathrm{l}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\uparrow }$.

• Metallarning oksidlari bilan reaksiyaga kirishganda eruvchan tuz va suv hosil bo‘ladi:

${\displaystyle \mathrm{L}\mathrm{i}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶2\mathrm{L}\mathrm{i}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{A}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+6\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶2\mathrm{A}\mathrm{l}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

• Metallarning gidroksidlari bilan reaksiyaga kirishganda eruvchan tuz va suv hosil bo‘ladi (neytrallanish reaksiyasi):

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}+\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{B}\mathrm{a}(\mathrm{O}\mathrm{H}){\phantom{A}}_2+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{B}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{A}\mathrm{l}(\mathrm{O}\mathrm{H}){\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{A}\mathrm{l}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

• Metallarning tuzlari bilan ham reaksiyaga kirishadi; bu tuzlarnisbatan kuchsiz kislotalardanhosil bo‘ladi, masalan, karbonat kislotadan:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_2\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶2\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}+\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2\uparrow }$.

• Kuchli oksidlovchilar (kaliy permanganat, marganes dioksid) bilan reaksiyaga kirishganda gazsimon xlor ajralib chiqadi:

${\displaystyle 2\mathrm{K}\mathrm{M}\mathrm{n}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+16\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶5\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2\uparrow +2\mathrm{M}\mathrm{n}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{K}\mathrm{C}\mathrm{l}+8\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

• Tuz kislotasi ammiak bilan reaksiyaga kirishganda juda mayda ammoniy xlorid kristallaridan iborat quyuq oq tutun hosil bo‘ladi:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_3+\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{C}\mathrm{l}}$.

• Sifat reaksiyasi — tuz kislotasi va uning tuzlari uchun kislotaning kumush nitratbilan reaksiyasidir. Bunda oq rangli, tvorogsimon cho‘kma — kumush xloridhosil bo‘ladi; u nitrat kislotada erimaydi:

${\displaystyle \mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{A}\mathrm{g}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3⟶\mathrm{A}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{l}\downarrow +\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$

• Konsentrlangan tuz va nitrat kislotalari aralashmasi «zar suvi» deb ataladi. U juda kuchli oksidlovchi xossalarga ega va laboratoriyalarda uskunalarni tozalash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, ushbu aralashma oltin va boshqa nodir metallarni ham eritishi mumkin:

${\displaystyle 3\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3\stackrel{-\rightharpoonup }{\leftharpoondown -}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{N}\mathrm{O}\mathrm{C}\mathrm{l}+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{A}\mathrm{u}+3\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+4\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{H}[\mathrm{A}\mathrm{u}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_4]+3\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{P}\mathrm{t}+4\mathrm{H}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+6\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}⟶\mathrm{H}{\phantom{A}}_2[\mathrm{P}\mathrm{t}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_6]+4\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_2+4\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

Tuz kislotasi gazsimon vodorod xloridni (HCl) suvda eritish orqali olinadi. Vodorod xlorid vodorodni xlor muhitida yondirish orqali olinadi . Ushbu usul bilan olingankislota sintetik kislota deb ataladi.

${\displaystyle \mathrm{H}{\phantom{A}}_2+\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\uparrow }$

Shuningdek, tuz kislotasi turli jarayonlarda, masalan, uglevodorodlarni xlorlashda hosil bo‘ladigan chiqindi gazlardan — abgazlardan olinadi. Bunday gazlar tarkibidagi vodorod xlorid abgaz vodorod xloridi, undan olingan kislota esa abgaz kislotasi deb ataladi. So‘nggi o‘n yilliklarda ishlab chiqarilayotgan tuz kislotasining umumiy hajmida abgaz kislotasining ulushi asta-sekin ortib, vodorodni xlorda yondirish orqali olinadigan kislotaning o‘rnini egallamoqda. Biroq vodorodni xlorda yondirish usulida olingan tuz kislotasida aralashmalar kamroq bo‘ladi va undan yuqori tozalikdagi reagent ishlab chiqarishda foydalaniladi.

Laboratoriya sharoitida alkimyogarlar davridayoq ishlab chiqilgan, konsentrlangan sulfat kislotani qattiq osh tuziga taʼsir ettirish usuli qo‘llanadi:

${\displaystyle \mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4\stackrel{150{\phantom{A}}^{\circ }\text{C}}{\to }\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{H}\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\uparrow }$.

Harorat 550 °C dan yuqori bo‘lganda va osh tuzi ortiqcha miqdorda bo‘lsa, quyidagi reaksiya ham borishi mumkin:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4\stackrel{550{\phantom{A}}^{\circ }\text{C}}{\to }\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$.

Tuz kislotasi gidroliz orqali — magniy xloridi, alyuminiy xloridi gidrolizlanganda, yaʼni gidratlangan tuz qizdirilganda — ham olinadi:

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2\cdot 6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}\stackrel{\mathrm{t},{\phantom{A}}^{\circ }\text{C}}{\to }\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{O}+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}+5\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$,

${\displaystyle \mathrm{A}\mathrm{l}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_3\cdot 6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}\stackrel{\mathrm{t},{\phantom{A}}^{\circ }\text{C}}{\to }\mathrm{A}\mathrm{l}(\mathrm{O}\mathrm{H}){\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$.

Bu reaksiyalar oxirigacha bormasligi va tarkibi o‘zgaruvchan asosli xloridlar (oksixloridlar) hosil bo‘lishi mumkin, masalan:

${\displaystyle 2\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶\mathrm{M}\mathrm{g}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$

Bundan tashqari, tuz kislotasini uning tuzlarining boshqa kislotalar bilan almashinish reaksiyalari orqali ham olish mumkin. Masalan, eritmaga sulfat kislota qo‘shilganda, kalsiy xlorid yoki bariy xlorid ishtirokida hosil bo‘lgan cho‘kma filtrlab ajratiladi. Birinchi holatda eritmada maʼlum miqdorda kalsiy sulfataralashmasi qoladi, chunki uning suvda eruvchanligi bariy sulfatnikidan ancha yuqori:

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4⟶\mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4\downarrow +2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$

${\displaystyle \mathrm{B}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4⟶\mathrm{B}\mathrm{a}\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4\downarrow +2\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}}$

Tuz kislotasi III xavflilik sinfiga mansub. Ish joyi havosi uchun tavsiya etilgan ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya (REChK) 5 mg/m³ ni tashkil etadi.

Yuqori konsentratsiyali tuz kislotasi kuchli o‘yuvchi modda hisoblanadi. Teriga tegsa, og‘ir kimyoviy kuyishlarkeltirib chiqaradi. Ko‘zga, ayniqsa, ko‘p miqdorda tushishi o‘ta xavfli. Kuyishlarni neytrallash uchun kuchsiz asos yoki kuchsiz kislota tuzi eritmasi, odatda, ichimlik sodasi.

ishlatiladi. Konsentrlangan tuz kislotasi solingan idish ochilganda, vodorod xloridbug‘lari havodagi namlik bilan tuman hosil qiladi. Bu tuman insonning ko‘zlari va nafas yo‘llarini taʼsirlantiradi.

Kuchli oksidlovchilar (xlorli ohak, marganes dioksid, kaliy permanganat) bilan reaksiyaga kirishganda quyidagi modda ajraladi: zaharli gazsimon xlor.

Tuz kislotasi (15 % yoki undan yuqori konsentratsiyada) III jadvaldagi prekursorlarqatoriga kiradi. Ularning Rossiya Federatsiyasidagi muomalasi cheklangan, biroq ayrim nazorat choralarini qo‘llamaslikka ruxsat etiladi (IV ro‘yxat — Rossiya Federatsiyasida nazorat qilinadigan giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va ularning prekursorlari ro‘yxati).

• Ostin S., Glovatski A. Hydrochloric Acid (ingl.) // Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. — Wiley, 2000. — doi:10.1002/14356007.a13_283.