Cho‘l haqida

 Cho‘llar  Chala cho‘llar  Tundra  Muzliklar

Cho‘l — turli tabiiy zonalarda joylashgan, o‘ta qurg‘oqchil iqlimi bilan ajralib turadigan, bug‘lanish imkoniyati yog‘in miqdoridan bir necha baravar yuqori bo‘lgan hudud.

Umuman olganda, cho‘llar dunyoda 21 mln km² maydonni (qutbiy cho‘llar joylashgan Antarktida va Arktikani hisobga olmaganda), ya’ni taxminan 14 % quruqlik maydonini egallaydi.

Eng katta cho‘l — Sahroi Kabir bo‘lib, u Afrika qit’asining butun shimoliy qismini egallaydi.

Qumli, toshli, gilli va sho‘rxok cho‘llar farqlanadi. Alohida ravishda arktika cho‘llari (ingl. Qutbiy cho‘l (Polar desert)) — Antarktidada va Arktikada uchraydi. Ular qorli va qorsiz (quruq) bo‘lishi mumkin. Qorli cho‘llarning maydoni arktika cho‘llari umumiy maydonining 99 % idan ortig‘ini tashkil qiladi. Qorsiz (quruq) cho‘lning yorqin misoli — Mak-Merdo quruq vodiylari (ingl. McMurdo Dry Valleys). Ushbu vodiylarning maydoni 8 ming km² ni tashkil etadi (bu Antarktida maydonining 0,06 % idan kam; qit’aning umumiy maydoni 14,1 mln km²). Katabatik shamollar (muzliklar ustida havoning sovishi natijasida hosil bo‘lib, og‘irlik kuchi ta’sirida balandlik yonbag‘irlari bo‘ylab pastga yo‘naladigan sovuq havo oqimlari) bug‘lanayotgan namlikni olib ketadi, shu sababli vodiylarda muz va qor deyarli bo‘lmaydi.

Umumiy tavsif

Qum tepaligi, Sossusfley platosida, Janubiy Afrikadagi Namib cho‘lida

Cho‘llar mo‘tadil mintaqada (Shimoliy yarimsharda), subtropik va tropik mintaqalarda (Shimoliy va Janubiy yarimsharlarda) tarqalgan. Ularning namlanish sharoiti quyidagicha: yillik yog‘in miqdori 200 mm dan kam, o‘ta qurg‘oqchil hududlarda 50 mm dan kam; ba’zi cho‘llarda esa o‘nlab yillar davomida yog‘in yog‘maydi. Yog‘in miqdorining bug‘lanish imkoniyatiga nisbatini bildiruvchi namlanish koeffitsiyenti 0—0,15 ga teng. Relyefida baland yassi tog‘liklar, past-baland adirlar va alohida tog‘lar, qatlamli tekisliklar, qadimgi daryo vodiylari hamda berk ko‘l botiqlarining murakkab uyg‘unligi kuzatiladi. Eroziyaviy relyef hosil bo‘lish jarayonlari juda sust, eol relyef shakllari esa keng tarqalgan. Cho‘llarning katta qismi tashqi oqimga ega emas; ba’zan ularni boshqa hududlardan oqib keladigan daryolar (Sirdaryo, Amudaryo, Nil, Xuanxe va boshqalar) kesib o‘tadi. Qurib qoladigan, shakli va o‘lchamini tez-tez o‘zgartiradigan ko‘llar hamda daryolar ko‘p (Lobnor, Chad, Eyr); vaqti-vaqti bilan qurib qoladigan suv oqimlari xos. Yerosti suvlari ko‘pincha minerallashgan bo‘ladi. Tuproq sust rivojlangan, uning eritmasida organik moddalarga nisbatan suvda eruvchan tuzlar ustunlik qiladi, tuz qobiqlari keng uchraydi. O‘simlik qoplami siyrak (qo‘shni o‘simliklar orasidagi masofa bir necha o‘n santimetrdan bir necha metr yoki undan ham ko‘p) va odatda tuproq yuzasining 50 % idan kamini qoplaydi; o‘ta qurg‘oqchil sharoitda deyarli butunlay yo‘q.

Cho‘l o‘simliklari, asosan, sklerofil turdagi o‘simliklardan, jumladan bargsiz butalar va chala butalardan (saksovul, juzg‘un, efedra, sho‘ra, shuvoq va boshqalar) iborat. O‘tsimon o‘simliklar efemerlar va efemeroidlar bilan ifodalanadi. Hayvonot dunyosining tur tarkibi xilma-xil: hasharotlar va o‘rgimchaksimonlar, sudralib yuruvchilar hamda kemiruvchilar. Qumli cho‘llarda yerosti suvlari joylashgan joylarda vohalar — zich o‘simliklar va suv havzalariga ega «orolchalar» uchraydi. Qorli cho‘llar, asosan, qutbiy hududlarda joylashgan bo‘lib, ularda sovuqqa chidamli hayvonlar yashaydi.

Cho‘llarning hosil bo‘lishi va tarqalishi

Liviya cho‘li

Cho‘llarning shakllanishi, mavjud bo‘lishi va rivojlanishi zamirida issiqlik hamda namlikning notekis taqsimlanishi, shuningdek sayyoramizning geografik zonalligi yotadi.

Harorat va atmosfera bosimining zonalar bo‘yicha taqsimlanishi atmosfera havo massalari aylanishi hamda shamollar shakllanishining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi. Passat shamollari ekvatorial va tropik kengliklarda ustunlik qilib, atmosferaning barqaror qatlamlanishini yuzaga keltiradi va havo oqimlarining tik harakatiga, buning natijasida bulutlar hosil bo‘lishi hamda yog‘in yog‘ishiga to‘sqinlik qiladi. Bulutlilik nihoyatda kam, quyosh nurlanishi esa eng yuqori darajada bo‘ladi. Bu havoning haddan tashqari quruqlashishiga (yoz oylarida nisbiy namlik taxminan 30 %) va yozgi haroratning juda yuqori bo‘lishiga olib keladi. Subtropik mintaqada umumiy quyosh radiatsiyasi kamayadi, biroq qit’alarda issiqlik ta’sirida vujudga keladigan kamharakat past bosim markazlari shakllanib, keskin qurg‘oqchilikni keltirib chiqaradi. Yoz oylaridagi o‘rtacha harorat + 30 °C, eng yuqori harorat esa + 50 °C ga yetadi. Bu mintaqada tog‘lararo botiqlar ayniqsa quruq bo‘lib, yillik yog‘in miqdori 100—200 mm dan oshmaydi.

Mo‘tadil mintaqada cho‘llarning shakllanishi uchun sharoit qit’a ichkarisidagi hududlarda, masalan, Markaziy Osiyoda yuzaga keladi. Bu yerda yog‘in miqdori yiliga 200 mm dan oshmaydi. Markaziy Osiyoga siklonlar va mussonlarning kirib kelishiga tog‘lar to‘sqinlik qiladi, natijada yoz oylarida past atmosfera bosimi hududi vujudga keladi. Havo juda quruq, issiq (harorat + 41 °C va undan yuqori) va changli bo‘ladi. Ba’zan bu hududga siklonlar bilan okeanlar va Arktikadan kirib keladigan havo massalari tezda isib, quruqlashadi.

Atmosferaning umumiy aylanish xususiyatlari mahalliy geografik sharoitlar bilan birga ekvatordan shimol va janubda, 15° va 45° kengliklar oralig‘ida cho‘l zonalari paydo bo‘lishiga olib keladi. Bunga tropik kengliklardagi sovuq oqimlarning ta’siri ham qo‘shiladi (Peru oqimi, Kaliforniya oqimi, Bengela oqimi, Kanar oqimi, G‘arbiy Avstraliya oqimi). Harorat inversiyasini yuzaga keltiradigan salqin, namga to‘yingan dengiz havo massalari qirg‘oqbo‘yi salqin va tumanli cho‘llarning hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Bunday cho‘llarda yomg‘ir ko‘rinishidagi yog‘in yanada kam tushadi.

Cho‘llarning vujudga kelishi, rivojlanishi va geografik tarqalishini quyidagi omillar belgilaydi: quyosh radiatsiyasi hamda nurlanishning yuqori bo‘lishi, yog‘in miqdorining kamligi yoki umuman yog‘masligi. Oxirgi omil, o‘z navbatida, hududning geografik kengligi, atmosferaning umumiy aylanishi, quruqlik orografik tuzilishining xususiyatlari, hududning qit’a ichkarisida yoki okean yaqinida joylashganligiga bog‘liq.

Geografik xususiyatlar

Cho‘llarning aksariyati geologik platformalarda shakllangan va quruqlikning eng qadimgi qismlarini egallaydi. Osiyoda, Afrikada va Avstraliyada joylashgan cho‘llar, odatda, 200—600 metr balandlikda joylashadi (dengiz sathidan hisoblanganda); Markaziy Afrika va Shimoliy Amerikada esa dengiz sathidan 1000 metr balandlikda joylashadi.

Ko‘plab cho‘llar tog‘lar bilan chegaradosh yoki tog‘lar bilan o‘ralgan. Baland tog‘lar siklonlarning kirib borishiga doimo to‘sqinlik qiladi. Yog‘inning katta qismi tog‘larning bir tomoniga tushadi, ikkinchi tomoniga esa juda kam yog‘in yetib boradi yoki umuman yetib bormaydi.

Cho‘llar yo yosh va baland tog‘ tizimlari (Qoraqum va Qizilqum, Markaziy Osiyo cho‘llari — Alashan va Ordos, Janubiy Amerika cho‘llari), yoki qadimgi tog‘lar yaqinida (Shimoliy Sahroi Kabir).

Cho‘llarning yuza yotqiziqlari bir xil emas; ular hududning geologik tuzilishi va unda kechadigan tabiiy jarayonlarga qarab farqlanadi.

Iqlim

Voha

Cho‘llarning iqlimi issiq va quruq (qurg‘oqchil). Harorat rejimi, avvalo, cho‘lning geografik joylashuviga bog‘liq. Namligi juda past bo‘lgan cho‘l havosi tuproq yuzasini quyosh radiatsiyasidan deyarli himoya qilmaydi. Odatdagi harorat +50 °C, Sahroi Kabirda qayd etilgan eng yuqori harorat esa +58 °C ni tashkil qiladi. Kechasi harorat ancha past bo‘ladi, chunki qizigan tuproq issiqlikni tez yo‘qotadi (cho‘lda havo deyarli doimo ochiq bo‘ladi va issiq kundan keyin tunda ba’zan hatto sovuq urishi mumkin). Tropik mintaqa cho‘llarida sutkalik harorat farqi 30—40° C ga, mo‘tadil mintaqa cho‘llarida esa odatda 20 °C ga yetishi mumkin. Mo‘tadil mintaqa cho‘llarida haroratning mavsumiy o‘zgarishi katta. Bunday cho‘llarda yoz odatda iliq, hatto issiq, qish esa juda qattiq bo‘lib, sovuq −50 °C ga yetishi mumkin, ammo qor qoplami yupqa bo‘ladi.

Barcha cho‘llarga xos jihatlardan biri — doimiy shamollar. Ularning tezligi ba’zan 15—20 m/s yoki undan ham yuqori bo‘ladi. Buning sababi yer yuzasining haddan tashqari qizishi va shu bilan bog‘liq konvektiv havo oqimlari, shuningdek relyef shakllaridir. Cho‘l shamollari yer yuzasidagi bo‘sh yotqiziqlarni ko‘tarib, boshqa joyga tashiydi. Natijada qum bo‘ronlari hamda chang bo‘ronlari yuzaga keladi.

Relyef

Cho‘l relyefi shamol va suv eroziyasi ta’sirida shakllanadi. Cho‘llar morfogenezining (relyef shakllanishining) asosi bo‘lgan bir qator o‘xshash tabiiy jarayonlar mavjud: eroziya, suv oqimlari keltirgan yotqiziqlarning to‘planishi, shamol uchirib ketishi va qum massasining eol to‘planishi.

Suv eroziyasi hosil qilgan shakllar

Qum tepaliklari — Merzuga

Cho‘llardagi suv oqimlari ikki turga bo‘linadi: doimiy va vaqtinchalik. Doimiy oqimlarga, masalan, Kolorado, Nil kabi daryolar kiradi. Ular cho‘ldan tashqarida boshlanadi va suvi ko‘p bo‘lgani uchun to‘liq qurib qolmaydi. Vaqtinchalik yoki epizodik suv oqimlari kuchli jala yog‘ganidan keyin paydo bo‘lib, tezda quriydi. Aksariyat suv oqimlari loyqa, qum, shag‘al va mayda toshlarni tashiydi; cho‘l hududlari relyefining ko‘plab qismlari aynan shu yotqiziqlar hisobiga shakllangan.

Suv oqimlari tik yonbag‘irlardan tekislikka tushganda yonbag‘ir etagida yotqiziqlar to‘planib, yoy shaklidagi konussimon yotqiziqlar — chiqaruv konuslari hosil bo‘ladi. Ularning uchi suv oqimi vodiysining yuqori qismiga qaratilgan bo‘ladi. Bunday tuzilmalar AQSHning janubi-g‘arbidagi cho‘llarda keng tarqalgan. Bir-biriga yaqin konuslar tutashib, mahalliy tilda «baxada» (isp. bajada — yonbag‘ir, pastga tushish) deb ataladigan qiya tog‘oldi tekisligini hosil qilishi mumkin. Yonbag‘irlardan tez oqadigan suv yuza yotqiziqlarni yemirib, yuvilish egatlari va jarliklarni hosil qiladi; ba’zan bedlendlar (yemirilgan, kuchli parchalangan yerlar) paydo bo‘ladi. Tog‘lar va yassi cho‘qqili balandliklarning tik yonbag‘irlarida hosil bo‘ladigan bunday shakllar butun dunyo cho‘llariga xosdir.

Shamol eroziyasi hosil qilgan shakllar

Monumentlar vodiysi

Shamol eroziyasi (eol jarayonlar) ayniqsa cho‘l hududlariga xos bo‘lgan turli relyef shakllarini hosil qiladi. Shamol chang zarralarini ko‘tarib, ularni cho‘l bo‘ylab va undan uzoqlarga olib ketadi. Shamol uchiradigan qum tog‘ jinslarining bo‘rtib chiqqan qismlariga ta’sir etib, ularning zichligi va qattiqligidagi farqlarni namoyon qiladi. Shu tariqa nayzasimon cho‘qqilar, minoralar, ravoqlar va derazalarga o‘xshash g‘aroyib shakllar hosil bo‘ladi. Ko‘pincha shamol yer yuzasidagi barcha mayda zarrachali tuproqni uchirib ketadi va faqat silliqlangan, ba’zan rang-barang mayda toshlar mozaikasi — «cho‘l qoplamasi» qoladi. Shamol butunlay «supurib» tashlagan bunday yuzalar keng tarqalgan hududlar — Sahroi Kabir va Arabiston cho‘li.

Cho‘lning boshqa qismlarida shamol keltirgan qum va chang to‘planadi. Bunday qum uyumlarining nomi — dyunalar. Qum — bunday dyunalarni hosil qiladigan material bo‘lib, asosan kvars zarralaridan iborat. Biroq Uayt-Sends («Oq qumlar») milliy tabiiy yodgorligida, Nyu-Meksiko shtatida, AQSH hududida dyunalar oq gipsdan tarkib topgan. Dyunalar havo oqimi yo‘lida to‘siqqa duch kelganda shakllanadi. Qum to‘siqning shamolga teskari tomonida to‘plana boshlaydi. Aksariyat dyunalar balandligi bir necha metrdan bir necha o‘n metrgacha; 300 m balandlikdagi dyunalar ham uchraydi. O‘simliklar bilan mustahkamlanmagan dyunalar vaqt o‘tishi bilan hukmron shamol yo‘nalishida siljiydi. Harakat vaqtida shamol qumni dyunaning shamolga qaragan yotiq yonbag‘ri bo‘ylab yuqoriga ko‘taradi va u shamolga teskari tik yonbag‘irdan pastga to‘kiladi. Dyunalar o‘rtacha yiliga 6—10 metr siljiydi.

Dyunalarning alohida turi barxan deb ataladi. U o‘roqsimon bo‘lib, shamolga teskari yonbag‘ri tik va baland, o‘tkir «shoxlari» shamol yo‘nalishida cho‘zilgan. Dyunali relyef tarqalgan hududlarda notekis shaklli ko‘plab botiqlar uchraydi. Ularning ayrimlari girdobli havo oqimlari, boshqalari qumning notekis to‘planishi ta’sirida hosil bo‘lgan.

Dunyo cho‘llarining asosiy geografik ko‘rsatkichlari

NomiMaydoni, ming km²Ustun mutlaq balandliklar, mMutlaq eng yuqori harorat, °CMutlaq eng past harorat, °CYillik o‘rtacha yog‘in miqdori, mm
O‘rta Osiyo va Qozog‘iston
Qoraqum350100—500+50−3570—100
Ustyurt va Mang‘ishloq200200—300+42−4080—150
Qizilqum30050—300+45−3270—180
Orolbo‘yi Qoraqumi35400+42−42130—200
Betpaqdala75300—350+43−38100—150
Mo‘yinqum40100—660+40−45170—300
Markaziy Osiyo
Taklamakon271800—1500+37−2750—75
Alashan170800—1200+40−2270—150
Beyshan175900—2000+38−2440—80
Ordos951100—1500+42−21150—300
Saydam802600—3100+30−2050—250
Gobi1050900—1200+45−4050—200
Eron yassitog‘ligi
Dashti Kavir55600—800+45−1060—100
Dashti Lut80200—800+44−1550—100
Registon40500—1500+42−1950—100
Arabiston yarimoroli va Yaqin Sharq
Rub al-Xoli650100—500+47−525—100
Katta Nafud80600—1000+54−650—100
Dahna54450+45−750—100
Suriya cho‘li101500—800+47−11100—150
Negev12600—800+46−550—300
Shimoliy Afrika
Sahroi Kabir8600200—500+55−525—200
Liviya cho‘li1934100—500+55−425—100
Nubiya cho‘li1240350—1000+53−225
Janubiy Afrika
Namib150200—1000+40−42—75
Kalaxari600900+42−9100—500
Karru120450—750+44−11100—300
Hindiston yarimoroli
Tar300350—450+48−1150—500
Tal26100—200+49−250—200
Shimoliy Amerika
Katta Havza490100—1200+41−14100—300
Moxave30600—1000+56,7−645—100
Sonora355900—1000+52−450—250
Chiuaua100900—1800+42−675—300
Janubiy Amerika
Atakama90300—2500+30−1510—50
Patagoniya400600—800+40−21150—200
Avstraliya
Katta Qumli cho‘l360400—500+44+2125—250
Gibson cho‘li240300—500+470200—250
Katta Viktoriya cho‘li350200—700+50−3125—250
Simpson3000—200+48−6100—150

Cho‘llarning tasnifi

Tuproq va yer yuzasi jinslarining xususiyatiga ko‘ra:

  • Qumli cho‘llar — qadimgi allyuvial tekisliklarning bo‘sh yotqiziqlarida;
  • Lyossli cho‘llar — tog‘oldi tekisliklarining lyoss yotqiziqlarida;
  • Qumoq tuproqli cho‘llar — tekisliklarning karbonati kam bo‘lgan qoplama qumoq tuproqlarida;
  • Gilli taqirli cho‘llar — tog‘oldi tekisliklari va qadimgi daryo deltalarida;
  • Gilli cho‘llar — tuz saqlovchi mergel va gillardan tarkib topgan past tog‘larda;
  • Mayda toshli va qum-mayda toshli cho‘llar — gipslashgan platolar va tog‘oldi tekisliklarida;
  • Chaqiq toshli, gipslashgan cho‘llar — platolar va yosh tog‘oldi tekisliklarida;
  • Toshli cho‘llar — past tog‘lar va past-baland tepaliklarda;
  • Sho‘rxok cho‘llar — relyefning sho‘rlangan pastliklarida va dengiz sohillarida.

Yog‘inlarning vaqt bo‘yicha taqsimlanishiga ko‘ra:

Cho‘l — Atakama
  • Sohilbo‘yi cho‘llari — sovuq dengiz oqimlari issiq qirg‘oqlarga yaqinlashadigan joylarda rivojlanadi (Namib, Atakama): yog‘in deyarli yo‘q, shu bois hayot ham juda kam.
  • Markaziy Osiyo tipidagi cho‘llar (Gobi, Betpaqdala): yog‘in yil davomida deyarli bir maromda tushadi, shuning uchun bu yerda hayot yil bo‘yi mavjud, ammo juda sust.
  • O‘rta dengiz tipidagi cho‘llar (Sahroi Kabir, Qoraqum, Avstraliyadagi Katta Qumli cho‘l): bu yerlarda ham yog‘in miqdori oldingi turdagidek, lekin uning barchasi ikki-uch hafta ichida birdaniga yog‘adi. Shu paytda hayot qisqa muddatga jadal rivojlanadi (turli efemerlar), so‘ng keyingi yilgacha yashirin, sust holatga o‘tadi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Cho‘l o‘simliklarining tur tarkibi o‘ziga xosdir. Cho‘l yuzasining tuzilishi, tuproq va gruntlarning xilma-xilligi hamda namlanish sharoitining tez-tez o‘zgarishi tufayli o‘simliklar jamoalari tez-tez almashib turadi va murakkab majmualar hosil qiladi. Shu bilan birga, turli qit’alardagi cho‘l o‘simliklarining tarqalishi va ekologiyasida umumiy jihatlar ham ko‘p: o‘xshash yashash sharoitida o‘simlik qoplami juda siyrak va turlarga kambag‘al bo‘lib, ayrim joylarda bu holat ulkan hududlarda kuzatiladi.

Mo‘tadil mintaqaning qit’a ichkarisidagi cho‘llariga sklerofil o‘simliklar, jumladan bargsiz butalar va chala butalar (saksovul, juzg‘un, efedra, sho‘ra, shuvoq va boshqalar) xos. Bunday cho‘llarning janubiy kichik mintaqasidagi fitotsenozlarda muhim o‘rinni o‘tsimon o‘simliklar egallaydi: efemerlar va efemeroidlar.

Afrika va Arabistonning subtropik hamda tropik ichki qit’a cho‘llarida ham kserofil butalar va ko‘p yillik o‘tlar ustunlik qiladi, biroq bu yerda sukkulentlar ham uchraydi. Barxanli qum massivlari va tuz qobig‘i bilan qoplangan maydonlarda o‘simliklar umuman bo‘lmaydi.

Shimoliy Amerika va Avstraliyaning subtropik cho‘llarida o‘simlik qoplami boyroq (o‘simlik biomassasi ko‘pligi jihatidan ular O‘rta Osiyo cho‘llariga yaqin): bu yerlarda o‘simliksiz maydonlar deyarli yo‘q. Qum tizmalari orasidagi gilli pastliklarda past bo‘yli akatsiyalar va evkaliptlar ustun; mayda tosh va chaqiq toshli cho‘llarga sho‘radosh chala butalar, jumladan olabo‘ta, yulg‘unbargli buta (prutnyak) va boshqalar xos. Okeanbo‘yi subtropik va tropik cho‘llarda (G‘arbiy Sahroi Kabir, Namib, Atakama, Kaliforniya, Meksika) sukkulent o‘simliklar ustunlik qiladi.

Mo‘tadil, subtropik va tropik mintaqa cho‘llarining sho‘rxok yerlarida umumiy turlar ko‘p. Ular galofil va sukkulent chala butalar hamda butalar (tamariks, selitranka (Nitraria) va boshqalar), bir yillik sho‘ralar (sho‘ra, sveda (Suaeda) va boshqalar)dir.

Cho‘lning asosiy o‘simlik qoplamidan farq qiladigan quyidagi fitotsenozlar vohalarda, to‘qaylarda, yirik daryo vodiylari va deltalarida uchraydi. Osiyoning mo‘tadil mintaqa cho‘l vodiylariga bargini to‘kuvchi daraxtlar, jumladan turang‘il teragi, jiyda, tol, qayrag‘och xos; subtropik va tropik daryo vodiylarida esa doim yashil o‘simliklardan palma, oleandr ham keng uchraydi.

Cho‘llarda yashash sharoiti nihoyatda og‘ir: suv tanqisligi, havoning quruqligi, kuchli quyosh nurlanishi, qor qoplami juda kam yoki umuman bo‘lmagan qishda ayozlar kuzatiladi. Shu sababli bu yerda, asosan, morfologik-fiziologik tuzilishi, turmush tarzi va xulq-atvori bilan moslashgan ixtisoslashgan turlar yashaydi.

Cho‘l hayvonlari tez harakatlanishga moslashgan: bu suv (suv ichish joylari uzoqda) va ozuqa (o‘t qoplami siyrak) izlash hamda yirtqichlardan qochish zarurati bilan bog‘liq (pana joylar kam). Dushmanlardan berkinish va og‘ir iqlim sharoitlari tufayli ayrim hayvonlarda qum qazishga yordam beradigan moslanishlar rivojlangan: qumni surish va otishga xizmat qiluvchi uzun, elastik tuklardan iborat cho‘tkachalar, oyoqlardagi tikancha va qillar, kemiruvchilarda esa kesuvchi tishlar hamda oldingi oyoqlardagi o‘tkir tirnoqlar. Ular yer ostida ko‘pincha juda katta, chuqur va murakkab uyalar — inlar qaziydi (katta qumsichqon) yoki bo‘sh qumga tez ko‘mila oladi (masalan, yumaloqbosh kaltakesaklar va ayrim hasharotlar). Tez yuguruvchi hayvonlar ham bor (ayniqsa tuyoqlilar). Ko‘pgina cho‘l sudralib yuruvchilari (kaltakesaklar va ilonlar) ham juda tez harakatlana oladi.

Cho‘l faunasiga himoyalovchi «cho‘l ranglari» — sariq, och jigarrang va kulrang tuslar xos bo‘lib, ko‘plab hayvonlarni sezilmas qiladi. Cho‘l hayvonlarining aksariyati yozda tunda faol bo‘ladi. Ba’zilari uyqu holatiga o‘tadi; ayrim turlarda (masalan, yumronqoziqlarda) bu holat eng issiq davrda boshlanib (yozgi uyqu to‘g‘ridan-to‘g‘ri qishki uyquga ulanadi), o‘simliklarning qurishi va namlik yetishmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi.

Namlik, ayniqsa ichimlik suvi tanqisligi cho‘l hayvonlari hayotidagi asosiy qiyinchiliklardan biridir. Ayrimlari muntazam va ko‘p suv ichadi, shuning uchun suv izlab uzoq masofalarni bosib o‘tadi (bulduruqlar) yoki quruq mavsumda suvga yaqin joylarga ko‘chadi (tuyoqlilar). Boshqalari kamdan-kam suv ichadi yoki umuman ichmaydi, ozuqasidan olgan namlik bilan kifoyalanadi. Cho‘l hayvonlarining ko‘pchiligida moddalar almashinuvi jarayonida hosil bo‘ladigan metabolik suv (to‘plangan katta yog‘ zaxiralari hisobiga) suv muvozanatini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.

Cho‘l faunasi sutemizuvchilar (asosan kemiruvchilar va tuyoqlilar), sudralib yuruvchilar (ayniqsa kaltakesaklar, agamalar va echkemarlar), hasharotlar (ikki qanotlilar, pardaqanotlilar, to‘g‘ri qanotlilar) hamda o‘rgimchaksimonlarning nisbatan ko‘p turlari bilan tavsiflanadi.

Cho‘llardan xo‘jalikda foydalanish

Cho‘llarda yaylov chorvachiligi rivojlangan. Dehqonchilik faqat sug‘orish bilan amalga oshiriladi va asosan yirik daryo vodiylarida olib boriladi. Ko‘plab cho‘llar foydali qazilmalarga boy (ayniqsa Osiyoda), neft va gaz qazib olinadi.

Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) mamlakatlarida cho‘llar Qozog‘iston va O‘zbekiston hududining sezilarli qismini, shuningdek Turkmaniston hududining katta qismini egallaydi. Rossiyada cho‘llar Volgograd viloyatida (Qozog‘iston bilan chegarada), Qalmog‘istonning sharqida, Astraxan viloyatining janubiy yarmida, Qalmog‘iston va Qozog‘iston bilan chegaradosh hududlarda, shuningdek Dog‘istonning shimolida mavjud (qarang: Sariqum).

Cho‘llarni kesib o‘tadigan yirik daryolarning qayirlari va deltalarida (Volga, Axtuba, Sirdaryo, Amudaryo) sug‘orma dehqonchilik keng rivojlangan (sabzavotchilik, sholichilik, paxtachilik, ayrim joylarda esa uzumchilik).

Qumli cho‘llarda yaylov chorvachiligi (qo‘ychilik, tuyachilik) uchun qulay sharoit mavjud (Qoraqum, Qizilqum, Orolbo‘yi Qoraqumi, Sariyesik-Atirau va boshqalar). Yerosti suvlari yuza joylashgani (yog‘in suvlari bug‘lanishga ulgurmay tuproqqa singadi) tufayli bu cho‘llarning o‘simlik qoplami yon-atrofdagi gilli cho‘llarga qaraganda boyroq. Chorva sug‘orish uchun ko‘plab quduqlar va artezian quduqlari bor, ular yaqinida ko‘plab qishlov joylari tashkil etilgan, barxanlar orasidagi pastliklar esa kuchli shamol, chang bo‘ronlari va qor bo‘ronlaridan pana bo‘ladi. Shu tariqa qumli cho‘llardan yil davomida chorva boqish uchun faol foydalaniladi.

Yaylov chorvachiligi gilli cho‘llarda ham amalga oshiriladi, biroq bu yerda sharoit umuman olganda unchalik qulay emas: yerosti suvlari chuqurroq joylashgan, quduqlar kam, ammo bahorda suvga to‘ladigan vaqtinchalik oqimlar va qurib qoluvchi daryolar mavjud.

Eng og‘ir tabiiy sharoit toshli va chaqiq toshli cho‘llarda (masalan, Ustyurt platosi, Mang‘ishloq yarimoroli, Turkmanistonning g‘arbiy qismi) kuzatiladi: bu yerda yerosti suvlaridan foydalanish deyarli imkonsiz, quduqlar juda kam, daryo tarmog‘i ham yo‘q. Shu sababli bunday hududlarda qishloq xo‘jaligi deyarli rivojlanmagan, aholi zichligi esa MDHning boshqa turdagi cho‘llariga nisbatan eng pastdir.

Ekologik xususiyatlar

Shimoliy Sahroi Kabir, Tunis: qamishdan yasalgan qum ko‘chishiga qarshi to‘siqlar

Sivilizatsiya ta’siridan uzoqligi va iqlimning barqarorligi tufayli cho‘llarda noyob ekologik tizimlar saqlanib qolgan. Ayrim mamlakatlarda cho‘l hududlarining bir qismi milliy qo‘riqxonalarga kiritilgan. Boshqa tomondan, cho‘llar yaqinidagi inson faoliyati (o‘rmonlarning kesilishi, daryolarning to‘sib qo‘yilishi) cho‘llar kengayishiga olib kelgan. Cho‘llanish — zamonaviy davrning eng xavfli, global va tez kechadigan jarayonlaridan biridir. 1990-yillarda cho‘llanish 3,6 mln ga eng qurg‘oqchil yerlarga xavf sola boshlagan. Cho‘llanish turli iqlim sharoitlarida sodir bo‘lishi mumkin, biroq issiq va qurg‘oqchil hududlarda ayniqsa tez kechadi. XX asrda cho‘llanishni to‘xtatish uchun ko‘kalamzorlashtirish, suv quvurlari va kanallar qurish choralari ko‘rila boshlandi. Shunga qaramay, cho‘llanish dunyodagi eng dolzarb ekologik muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.

Adabiyotlar

Havolalar