Iqlim o‘zgarishi haqida

So‘nggi 0,5 mln yil davomida global iqlim o‘zgarishlari.
Iqlim ko‘rsatkichlari: okean sathining o‘zgarishi (ko‘k), dengiz suvidagi 18O konsentratsiyasi, CO2 ning Antarktika muzidagi konsentratsiyasi. Vaqt shkalasidagi bo‘linmalar — 20 000 yil. Dengiz sathi va CO2 konsentratsiyasining eng yuqori qiymatlari hamda 18O ning eng past qiymatlari muzliklararo davrlardagi harorat maksimumlariga mos keladi

Iqlim o‘zgarishi — iqlimning Yer miqyosida yoki uning alohida hududlarida vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi bo‘lib, bu ob-havo ko‘rsatkichlarining ko‘p yillik qiymatlardan statistik jihatdan ishonchli og‘ishlarida namoyon bo‘ladi. Bunday o‘zgarishlar o‘n yilliklardan millionlab yillargacha bo‘lgan davrlarni qamrab oladi. Bunda ob-havo ko‘rsatkichlarining o‘rtacha qiymatlaridagi o‘zgarishlar ham, ekstremal ob-havo hodisalarining takrorlanish chastotasidagi o‘zgarishlar ham hisobga olinadi. Iqlim o‘zgarishiga Yerdagi dinamik jarayonlar, Quyosh nurlanishi intensivligining tebranishi kabi tashqi ta’sirlar va so‘nggi davrlarda inson faoliyati sabab bo‘lmoqda. Zamonaviy iqlimdagi isish tomon yo‘nalgan o‘zgarishlar global isish deb ataladi. Iqlim o‘zgarishlarini o‘rganadigan fan — paleoklimatologiya.

Iqlim o‘zgarishlarining namoyon bo‘lishi

Ob-havo — muayyan vaqt va joydagi atmosferaning quyi qatlamlari holati; ob-havo xaotik, chiziqli bo‘lmagan dinamik tizimdir. Iqlim esa ob-havoning o‘rtacha holati bo‘lib, uni oldindan prognoz qilish mumkin. Iqlim muayyan joyda o‘lchanadigan o‘rtacha harorat, yog‘in miqdori, quyoshli kunlar soni va boshqa ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Biroq Yerda iqlimga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan boshqa jarayonlar ham sodir bo‘ladi.

Muzliklar hosil bo‘lishi

Muzliklar iqlim o‘zgarishining eng sezgir ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Iqlim soviganda ular ancha kattalashadi (bunday davrlar «kichik muzlik davrlari» deb ataladi), iqlim isiganda esa kichrayadi. Muzliklar tabiiy o‘zgarishlar va tashqi ta’sirlar sababli kattalashadi hamda eriydi. XX asrda muzliklar yoz oylaridagi muz yo‘qotishlarini qoplash uchun qishda yetarli miqdorda muz hosil qila olmadi.

So‘nggi bir necha million yildagi eng muhim iqlim jarayonlari — hozirgi muzlik davridagi glyatsial (muzlik epoxalari) va interglyatsial (muzliklararo davrlar) bosqichlarning almashinishidir. Bu almashinish muzlik davri davomida Yer orbitasi va o‘qi o‘zgarishi bilan bog‘liq. Materik muzliklari holatining o‘zgarishi va dengiz sathining 130 metr doirasida tebranishi ko‘pgina hududlarda iqlim o‘zgarishining asosiy oqibatlaridir.

Jahon okeanining o‘zgaruvchanligi

O‘n yilliklar miqyosidagi iqlim o‘zgarishlari atmosfera va Jahon okeanining o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga kelishi mumkin. Ko‘plab iqlim tebranishlari, jumladan, janubiy El-Ninyo tebranishi, shuningdek, Shimoliy Atlantika va Arktika tebranishlari qisman Jahon okeanining issiqlik energiyasini to‘plashi va uni okeanning turli qismlariga uzatishi bilan bog‘liq. Uzoqroq vaqt oralig‘ida okeanlarda termohalin sirkulyatsiya sodir bo‘ladi; u issiqlikning qayta taqsimlanishida muhim rol o‘ynaydi va iqlimga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Iqlim xotirasi

Kengroq ma’noda iqlim tizimining o‘zgaruvchanligi gisterezis shakllaridan biridir. Ya’ni iqlimning hozirgi holati nafaqat ma’lum omillarning ta’siriga, balki uning o‘tgan davrlardagi barcha holatlariga ham bog‘liq. Masalan, o‘n yil davom etgan qurg‘oqchilikda ko‘llar qisman quriydi, o‘simliklar nobud bo‘ladi va cho‘llar maydoni kengayadi. Bu sharoitlar, o‘z navbatida, qurg‘oqchilikdan keyingi yillarda yog‘ingarchilikning kamayishiga olib keladi. Shunday qilib, iqlim o‘zgarishi o‘zini o‘zi tartibga soladigan jarayondir: atrof-muhit tashqi ta’sirlarga muayyan tarzda javob beradi va o‘zi o‘zgargan holda iqlimga ham ta’sir ko‘rsata oladi.

Iqlim o‘zgarishi omillari

Iqlim o‘zgarishi Yer atmosferasidagi o‘zgarishlar, Yerning boshqa qismlarida, masalan, okeanlarda, muzliklarda sodir bo‘ladigan jarayonlar, shuningdek, hozirgi davrda inson faoliyati bilan bog‘liq ta’sirlar tufayli yuzaga keladi. Iqlimni shakllantiruvchi tashqi jarayonlar qatoriga Quyosh radiatsiyasining o‘zgarishi va Yer orbitasining o‘zgarishi kiradi.

  • materiklar va okeanlar relyefi o‘lchamlari hamda ularning o‘zaro joylashuvining o‘zgarishi,
  • Quyosh yorqinligining o‘zgarishi,
  • Yer orbitasi va o‘qi parametrlarining o‘zgarishi;
  • atmosferaning shaffofligi va tarkibi, jumladan, issiqxona gazlari (CO2 va CH4),
  • Yer yuzasining qaytarish qobiliyati (albedo)ning o‘zgarishi;
  • okean qa’rida mavjud issiqlik miqdorining o‘zgarishi;[manba 4565 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Antropogen bo‘lmagan omillar va ularning iqlim o‘zgarishiga ta’siri

Litosfera tektonikasi

Uzoq vaqt davomida tektonik plitalarning harakati materiklarni siljitadi, okeanlarni shakllantiradi, tog‘ tizmalarini hosil qiladi va yemiradi, ya’ni iqlim shakllanadigan Yer yuzasini o‘zgartiradi. Yaqinda o‘tkazilgan tadqiqotlar tektonik harakatlar so‘nggi muzlik davridagi sharoitlarni yanada kuchaytirganini ko‘rsatadi: taxminan 3 mln yil avval Shimoliy va Janubiy Amerika plitalari tutashib, Panama bo‘ynini hosil qilgan va Atlantika hamda Tinch okeanlari suvlarining bevosita aralashish yo‘llarini yopgan.

Quyosh nurlanishi

So‘nggi bir necha asr davomida Quyosh faolligining o‘zgarishi

Quyosh iqlim tizimidagi asosiy issiqlik manbaidir. Yer yuzasida issiqlikka aylangan Quyosh energiyasi Yer iqlimini shakllantiruvchi ajralmas tarkibiy qismdir. Uzoq vaqt oralig‘ida Quyosh asta-sekin yorqinlashib, ko‘proq energiya chiqaradi, chunki u bosh ketma-ketlik bo‘yicha rivojlanadi. Bu sekin evolyutsiya Yer atmosferasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Yer tarixining dastlabki bosqichlarida Quyosh juda sovuq bo‘lgani uchun Yer yuzasidagi suv suyuq holatda bo‘lishi mumkin emas edi. Bu esa quyidagi paradoksni yuzaga keltirgan: «xira yosh Quyosh paradoksi».

Qisqaroq vaqt oralig‘ida ham Quyosh faolligining o‘zgarishi kuzatiladi: 11 yillik Quyosh sikli va uzoqroq davom etadigan asrlik hamda ming yillik o‘zgarishlar. Biroq 11 yillik siklda Quyosh dog‘larining paydo bo‘lishi va yo‘qolishi iqlimshunoslik ma’lumotlarida yaqqol aks etmaydi. Quyosh faolligining o‘zgarishi kichik muzlik davri boshlanishida, shuningdek, 1900–1950 yillar orasida kuzatilgan ayrim isishlarda muhim omil bo‘lgan deb hisoblanadi. Quyosh faolligining siklik tabiati hali to‘liq o‘rganilmagan; u Quyoshning rivojlanishi va qarishi bilan bog‘liq sekin o‘zgarishlardan farq qiladi.

Milankovich sikllari

O‘z tarixi davomida Yer muntazam ravishda o‘z orbitasining ekssentrisitetini o‘zgartiradi, shuningdek, o‘z o‘qining yo‘nalishi va og‘ish burchagini ham o‘zgartiradi. Bu Yer yuzasiga tushadigan Quyosh nurlanishining qayta taqsimlanishiga olib keladi. Bunday o‘zgarishlar «Milankovich sikllari» deb ataladi va ularni yuqori aniqlikda oldindan hisoblash mumkin. Milankovichning 4 ta sikli farqlanadi:

  1. Pretsessiya — Yer o‘qining Oy hamda (kamroq darajada) Quyosh tortishish kuchi ta’sirida burilishi. Nyuton o‘zining «Asoslar» asarida aniqlaganidek, Yerning qutblarda yassilanganligi sababli tashqi jismlarning tortishish kuchi Yer o‘qini buradi. Natijada Yer o‘qi (zamonaviy ma’lumotlarga ko‘ra) taxminan 25 776 yillik davr bilan konus chizadi va Yerning Shimoliy hamda Janubiy yarimsharlarida Quyosh nurlari oqimi intensivligining mavsumiy amplitudasi o‘zgaradi;
  2. Nutatsiya — Yer o‘qining uning orbita tekisligiga nisbatan og‘ish burchagi taxminan 41 000 yillik davr bilan uzoq muddatli (asrlik deb ataladigan) tebranishi;
  3. Yer orbitasi ekssentrisitetining taxminan 93 000 yillik davr bilan uzoq muddatli tebranishlari;
  4. Yer orbitasining perigeliyi va orbita ko‘tariluvchi tugunining mos ravishda 10 va 26 ming yillik davrlar bilan siljishi.

Ta’riflangan hodisalar davriy bo‘lib, ularning davrlari bir-biriga butun son nisbatida mos kelmaydi. Shu sababli ular o‘zaro kuchayib, yig‘ma ta’sir ko‘rsatadigan nisbatan uzoq davrlar muntazam yuzaga keladi. Bu hodisalar so‘nggi muzlik davridagi muzlik va muzliklararo sikllar almashinuvining asosiy sabablari hisoblanadi; jumladan, ular Golotsen iqlim optimumini ham tushuntiradi. Yer orbitasining pretsessiyasi tufayli kichikroq ko‘lamdagi o‘zgarishlar ham yuz beradi. Masalan, ayrim cho‘llarning maydoni vaqti-vaqti bilan kengayib, keyin qisqarib turadi; bunga misol — Sahroi Kabir.

Vulkanizm

Bitta kuchli vulqon otilishi bir necha yil davom etadigan sovishni keltirib chiqarib, iqlimga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, 1991 yilda Pinatubo vulqonining otilishi iqlimga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Ulkan vulqon otilishlari eng yirik magmatik provinsiyalarni hosil qiladi. Bunday otilishlar yuz million yilda atigi bir necha marta sodir bo‘ladi, ammo ular iqlimga millionlab yillar davomida ta’sir etib, turlarning qirilib ketishiga olib keladi. Dastlab sovishga atmosferaga chiqarilgan vulqon changi sabab bo‘ladi, deb taxmin qilingan, chunki u Quyosh nurlarining Yer yuzasiga yetib kelishiga to‘sqinlik qiladi. Biroq o‘lchovlar changning katta qismi olti oy ichida Yer yuzasiga cho‘kishini ko‘rsatgan.

Vulqonlar, shuningdek, uglerodning geokimyoviy aylanishining bir qismidir. Ko‘plab geologik davrlarda Yer qa’ridan atmosferaga karbonat angidrid ajralib chiqqan. Bu jarayon atmosferadan chiqarilgan CO2 miqdorini muvozanatlashtirgan, jumladan, cho‘kindi jinslar va boshqa geologik yutuvchilar bog‘lagan CO2.

Inson faoliyatining iqlim o‘zgarishiga ta’siri

Antropogen omillar atrof-muhitni o‘zgartirib, iqlimga ta’sir ko‘rsatadigan inson faoliyatini o‘z ichiga oladi. Ayrim hollarda sabab-oqibat bog‘liqligi bevosita va yaqqol bo‘ladi, masalan, sug‘orishning harorat va namlikka ta’sirida; boshqa hollarda esa bu bog‘liqlik unchalik ravshan emas. Insonning iqlimga ta’siri haqidagi turli farazlar ko‘p yillar davomida muhokama qilingan. Masalan, XIX asr oxirida AQSHning g‘arbiy qismida va Avstraliyada «yomg‘ir omoch ortidan keladi» degan nazariya mashhur edi (ingl. rain follows the plow).

Hozirgi kundagi asosiy muammolar quyidagilar: yoqilg‘ining yonishi tufayli atmosferada CO2 konsentratsiyasining ortishi, aerozollarning atmosferani sovitishga ta’siri va sement sanoati[manba 1306 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Yer resurslaridan foydalanish, ozon qatlamining yupqalashishi, chorvachilik va o‘rmonlarning kesilishi kabi boshqa omillar ham iqlimga ta’sir qiladi.

Rossiyada o‘rtacha yillik harorat butun sayyoradagi o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan 2,5-2,8 baravar tezroq oshmoqda. Eng tez «isiyotgan» hudud — Uzoq Shimol, xususan, Taymir yarimorolidir. 2020 yilda Rossiya karbonat angidrid chiqarishning umumiy hajmi bo‘yicha uchinchi o‘ringa chiqqan.

Omillarning o‘zaro ta’siri

Vulqon otilishlari, muzliklanish, materiklar siljishi va Yer qutblarining joy o‘zgartirishi — Yer iqlimiga ta’sir qiladigan kuchli tabiiy jarayonlardir. Bir necha yillik vaqt oralig‘ida vulqonlar asosiy rol o‘ynashi mumkin. Pinatubo vulqonining 1991 yilda Filippinda otilishi natijasida 35 km balandlikka shunchalik ko‘p kul ko‘tarilganki, Quyosh radiatsiyasining o‘rtacha darajasi 2,5 Вт/м² ga pasaygan. Biroq bu o‘zgarishlar uzoq muddatli emas: zarrachalar nisbatan tez cho‘kadi. Ming yilliklar miqyosida esa iqlimni belgilovchi jarayon, ehtimol, bir muzlik davridan keyingisiga sekin o‘tish bo‘ladi.

Bir necha asrlik miqyosda, 2005 yilni 1750 yil bilan solishtirganda, turli yo‘nalishda ta’sir qiluvchi omillar uyg‘unligi kuzatiladi. Ularning har birining ta’siri atmosferadagi issiqxona gazlari konsentratsiyasining ortishi natijasida yuzaga keladigan, 2,4-3,0 Вт/м² deb baholangan isituvchi ta’sirdan ancha zaif. Inson ta’siri umumiy radiatsiya balansining 1 % dan kamini, tabiiy issiqxona effektining antropogen kuchayishi esa taxminan 2 % ni tashkil etib, 33 dan 33,7 daraja Selsiygacha oshgan. Shunday qilib, Yer yuzasi yaqinidagi havoning o‘rtacha harorati sanoatlashuvdan oldingi davrdan (taxminan 1750 yildan) buyon 0,7 °С ga ko‘tarilgan.

Iqlim o‘zgarishlarining davriyligi

Iqlim o‘zgarishining 35-45 yillik sikllari

35-45 yillik oraliqda salqin-nam va iliq-quruq davrlarning almashinishi haqidagi farazni XIX asr oxirida nemis olimi E. A. Bryukner va rus olimi A. I. Voyeykov ilgari surgan. Keyinchalik ushbu ilmiy qarashlarni A. V. Shnitnikov Shimoliy yarimshar materiklari iqlimi va umumiy namlanishining asr ichidagi hamda ko‘p asrlik o‘zgaruvchanligi haqidagi izchil nazariya shaklida sezilarli darajada rivojlantirgan. Dalillar tizimiga Yevrosiyo va Shimoliy Amerikadagi tog‘ muzliklarining o‘zgarishi, ichki suv havzalari, jumladan, Kaspiy dengizi suv sathlari, Jahon okeani sathi, Arktikadagi muz sharoitining o‘zgaruvchanligi va iqlim haqidagi tarixiy ma’lumotlar asos bo‘lgan.[manba 4572 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Iqlim o‘zgarishining biota va ekotizimlarga ta’siri

Iqlim o‘zgarishi biotaga va ekotizimlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bunday ta’sirlarga hayvonlar tarqalish hududlarining siljishi, o‘rmon o‘simliklari chegaralarining geografik kenglik bo‘ylab va tog‘larda balandlik bo‘yicha o‘zgarishi kiradi. Bundan tashqari, iqlim o‘zgarishi doimo muzlab yotadigan yerlarning maydonini ham o‘zgartiradi. Bunday yerlar — doimiy muzloq.

Iqlim o‘zgarishi yirik daryo tizimlarida baliqlar tarqalish hududlarining notekis siljishiga olib keladi. Masalan, Volga va Kama havzalarida bir vaqtning o‘zida ikki jarayon kuzatiladi: «janubiy» Ponto-Kaspiy turlari shimolga faol tarqalib, yangi suv omborlarini o‘zlashtirmoqda, «shimoliy» sovuqsevar turlar (masalan, Yevropa koryushkasi va ryapushka) esa suv haroratining ko‘tarilishi tufayli tarqalish hududi va soni jihatidan kamaymoqda.

Amerikalik biolog Rob Dann fikricha, 2080 yilga borib yuz millionlab tur yashab qolish uchun yangi hududlarga, hatto boshqa materiklarga ko‘chishga majbur bo‘ladi.

Adabiyotlar

  • Krivenko V. G. Asr ichidagi va ko‘p asrlik iqlim o‘zgaruvchanligi konsepsiyasi prognozlashning asosi sifatida // O‘tmish iqlimlari va iqlim prognozi. M., 1992. 39-40-betlar. Arxiv nusxasi 22-dekabr 2012-yildagi, Wayback Machine
  • Shnitnikov A. V. Umumiy namlanish tarkibiy qismlarining asr ichidagi o‘zgaruvchanligi. — L. Nauka, 1969. — 244 bet.
  • Monin A. S., Shishkov Yu. A. Iqlim tarixi. L., Gidrometeoizdat, 1979. 408 bet.
  • Rob Dann. Biz bilan yoki bizsiz. Kelajakning tabiiy tarixi = Rob Dann. Kelajakning tabiiy tarixi: biologiya qonunlari insoniyatning taqdiri haqida nimalarni aytadi (A Natural History of the Future: What the Laws of Biology Tell Us about the Destiny of the Human Species). — M.: Alpina non-fikshn, 2024. — B. 332. — ISBN 978-5-00139-870-7.

Havolalar