Anqara haqida

Poytaxt ( Turkiya)
Anqara
turkcha Ankara
Сверху вниз, слева направо: Район Söğütözü, Атакуле, Аныткабир, Мечеть Коджатепе, Генчлик парк, Площадь Кызылай
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: So‘g‘uto‘zu tumani, Atakule, Anitkabir, Ko‘jatepa masjidi, Genchlik bog‘i, Qiziloy maydoni
39°52′ shim. keng. 32°52′ sharq. uz.ShGJO
Mamlakat  Turkiya
Maqomi poytaxt
Viloyat Anqara
Shahar hokimi Mansur Yavash
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan miloddan avvalgi VII asr
Avvalgi nomlari Ansira
Maydoni 4130 km²
Dengiz sathidan balandligi 938 m
Iqlim turi sovuq dasht iqlimiVikima’lumotlar va yozi quruq va iliq bo‘lgan kontinental iqlimVikima’lumotlar
Vaqt mintaqasi UTC+3:00
Aholi
Aholi viloyat — ▲ 5 864 049
shahar — 5 290 822 kishi (2024)
Aholi zichligi 2164 kishi/km²
Aholining nomlanishi anqaralik erkak, anqaralik ayol, anqaraliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +90 312
Pochta indeksi 06x xx
Avtomobil raqam kodi 06

ankara.bel.tr
 (turkcha) (inglizcha)
Анкара на карте
Анкара
Anqara
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Anqara (turkcha Ankara Xalqaro fonetik alifbo: [ˈaŋkaɾa]audiofayl haqida) — Turkiyaning poytaxti. Anqara viloyatining 2024-yildagi aholisi 5 864 049 kishini, shaharning o‘z aholisi esa 5 290 822 kishini tashkil etgan. Aholi soni bo‘yicha u mamlakatda ikkinchi o‘rinda, faqat Istanbuldan keyin turadi.

Etimologiyasi

Shaharga miloddan avvalgi VII asrda asos solingan. Uning ilk nomi — Ankira (yunoncha Ἄγκυρα, lotincha Ancyra, ruscha langar). Xuddi shu ma’nodagi «langar» yoki «langar» so‘zlari joy nomlarida Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq hududlarida ko‘p uchraydi. Bir qarashga ko‘ra, shahar ko‘chib kelgan kelt qabilasi — galatlar to‘xtagan joyda paydo bo‘lgan. Shahar nomi uzoq vaqt Angora shaklida ishlatilgan. Rus tilida saqlanib qolgan quyidagi atamalar ham shu nomdan kelib chiqqan: angora echkilari, mushuklari, angora juni va hokazo. 1923-yilda davlat poytaxti shu shaharga ko‘chirilgach, uning nomi rasman hozirgi talaffuz shaklida mustahkamlandi: Anqara.

Geografiyasi

Shahar Anadolu yassitog‘ligida , Anqara va Chubuk daryolari qo‘shilgan joyda, mamlakatning markaziy qismida dengiz sathidan taxminan 938 m balandlikda joylashgan. Qora dengizgacha bo‘lgan masofa taxminan 400 km, O‘rta yer dengizigacha esa 500 km.

Iqlimi

Shahar iqlimi mo‘tadil kontinental (Kyoppen iqlim tasnifi: Dsa) iqlimidan chala qurg‘oqchil (Kyoppen iqlim tasnifi: BSk) iqlimiga o‘tish xususiyatiga ega. Yilning 4 fasli aniq ajralib turadi. Yoz issiq va uzoq davom etadi, sutkalik haroratda katta tafovut kuzatiladi. Qish nisbatan sovuq va qorli. Bahor nisbatan kech keladi, yoz esa faqat may o‘rtalarida boshlanib, sentabr oxirida tugaydi. Kuz uzoq davom etadi, ob-havo asta-sekin o‘zgaradi. Yog‘inning katta qismi bahor va kuzda tushadi. Yozda yomg‘ir kam yog‘adi. Qishda yog‘in ko‘pincha qor shaklida tushadi. Qor qoplamining o‘rtacha davomiyligi 45 kun (eng kami 15 kun, eng ko‘pi 75 kun).

Yanvarning o‘rtacha harorati +0,3 °C, iyulniki 23 °C. O‘rtacha yillik harorat 12,1 °C. Anqarada yiliga o‘rtacha 402 mm yog‘in tushadi, bu taxminan 104 yog‘inli kunga to‘g‘ri keladi (qishda asosan qor shaklida).

Harorat +35 °C dan yuqori yoki −15 °C dan past bo‘lishi kamdan-kam va qisqa muddatda kuzatiladi.

Eng yuqori harorat — +41,2 °C (30-iyul 2000-yil).

Anqara iqlimi (1927—2024-yillar me’yori)
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv. Fev. Mart Apr. May Iyun Iyul Avg. Sent. Okt. Noy. Dek. Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 18,4 21,3 27,8 31,6 34,4 37,0 41,0 40,5 39,1 33,3 24,7 20,4 41,0
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C 4,3 6,7 11,9 17,2 22,2 26,6 30,2 30,2 26,0 19,6 12,3 6,1 17,8
O‘rtacha harorat, °C 0,3 1,8 5,8 11,3 16,1 20,0 23,4 23,5 19,0 13,2 7,3 2,6 12,0
O‘rtacha eng past harorat, °C −3,1 −2,2 0,7 5,5 9,7 13,0 15,9 16,1 11,9 7,2 2,6 −0,7 6,4
Mutlaq eng past harorat, °C −24,9 −24,2 −19,2 −7,2 −1,6 3,8 4,5 5,5 −1,5 −9,8 −17,5 −24,2 −24,9
Yog‘in miqdori, mm 40,0 34,9 39,6 41,7 52,0 36,9 14,1 12,6 17,8 26,8 31,6 44,3 392,3

Tarixi

Anqara, XVIII asrga oid rasm

Anqara — Kichik Osiyoning eng qadimgi shaharlaridan biri. Shahar miloddan avvalgi VII asrdan boshlab yunoncha Angora yoki Ankira (Ἄγκυρα, «langar») nomi bilan ma’lum. U Yevropa va Osiyoni bog‘lagan gavjum savdo yo‘llari chorrahasida joylashgan. Vizantiya davrining oxirlarida shaharda ko‘plab badavlat yunon oilalari yashagan.

1071-yilda Vizantiya qo‘shini Mansikert jangida mag‘lub bo‘lganidan keyin Anqara saljuqiylar nazoratiga o‘tdi.

1098-yilda shaharni turklardan 1-salib yurishi qatnashchilari bo‘lgan ritsarlar hujum bilan qaytarib olishdi, ammo ular ketganidan so‘ng shaharni turklar yana egallashdi.

1118-yilda vizantiyaliklar Ankirani vaqtincha o‘z nazoratiga qaytarishga muvaffaq bo‘ldilar. Turklarga qarshi Miriokefalon jangida 1176-yilda mag‘lub bo‘lishlari, shuningdek Kotieyni boy berishlari oqibatida 1182-yilga kelib Ankirani himoya qilish yunonlar uchun logistika nuqtayi nazaridan imkonsiz bo‘lib qoldi. 1183-yilda ular shaharni yana va bu safar butunlay yo‘qotishdi. XII asr oxiriga kelib shaharda pravoslavlik tez sur’atda tanazzulga yuz tutdi.

1402-yilda Anqara yaqinida Markaziy Osiyo amiri Temur va turk sultoni Boyazid I o‘rtasida tarixga Anqara jangi nomi bilan kirgan jang bo‘lib o‘tdi. Sultonning qo‘shini tor-mor etildi, uning o‘zi esa Temurga asir tushdi. Bu voqealarda shahar va uning atrofidagi hududlar ham zarar ko‘rdi, biroq Murod II hukmronligi davrida shahar asta-sekin tiklanib, rivojlana boshladi.

1912-yilda bu yerda quyidagilar yashagan: turklar — 32 692 kishi, armanlar — 12 019 kishi, yunonlar — 3 154 kishi.

1919-yil oxiridan boshlab shaharda bosh qarorgohi joylashgan turk milliy-ozodlik harakatining yetakchisi — Kamol Otaturk.

1920-yil aprelida Anqarada Turkiya Buyuk Millat Majlisi yig‘ilib, unda milliy hukumat tuzildi. Anqara 1922-yilgacha viloyat shahri bo‘lib qoldi.

13-oktabr 1923-yilda Anqara poytaxt deb e’lon qilindi.

Aholisi

2024-yilda shahar aholisi 5 290 822 kishini tashkil etgan.

Anqaraning 2022-yildagi demografik piramidasi
Anqara aholisi
2025 5 550 000
2020 5 118 000
2015 4 633 000
2010 4 166 000
2005 3 638 000
2000 3 179 000
1995 2 842 000
1990 2 561 000
1985 2 213 000
1980 1 891 000
1975 1 709 000
1970 1 341 000
1965 954 000
1960 635 000
1955 439 000
1950 281 000
1945 226 712
1940 157 242
1935 122 720
1927 74 553
(2008)
0—4331 158
ErkaklarAyollar
5—9345 329


10—14357 559


15—19354 576


20—24419 914


25—29431 961


30—34398 132


35—39373 252


40—44342 467


45—49310 850


50—54257 265


55—59195 040


60—64140 901


65—69104 618


70—7474 064


75—7962 950


80+48 894


Boshqaruv

Shahar hokimiyati hukumat tomonidan tayinlangan gubernator boshchiligidagi viloyat ma’muriyatiga bo‘ysunadi. Shaharni saylov orqali shakllantiriladigan shahar kengashi va uning oldida mas’ul bo‘lgan mer boshqaradi. Katta Anqara 17 ta munitsipalitet, 422 ta mahalla (mahalle) va 82 ta qishloqqa bo‘lingan.

Iqtisodiyoti

Anqara — Turkiyaning ikkinchi eng muhim iqtisodiy markazi (birinchi o‘rinda Istanbul turadi). Uning rivojlanishiga transport yo‘llari ustidagi qulay joylashuvi, davlat xizmatchilari va talabalarning ko‘pligi, sanoat korxonalari, banklar va savdo kompaniyalarining mavjudligi ta’sir ko‘rsatadi. Shaharning Karabyukdagi metallurgiya bazasi, Zonguldakdagi toshko‘mir konlari va yirik qishloq xo‘jaligi xomashyosi manbalariga yaqinligi uning o‘zida va chekka hududlarida qayta ishlash sanoatining rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Sanoat obyektlarining shahar bo‘ylab tartibsiz joylashuvini bartaraf etish maqsadida 1990-yilda birinchi sanoat zonasi tashkil etilgan. Unda Anqara sanoatining 80 % gacha qismi jamlangan.

Asosan o‘rta va kichik korxonalar to‘plangan «Ostim» va «Ivedik» sanoat zonalari mavjud. Katta Anqara hududida 2-, 3- va 5-raqamli sanoat zonalarini tashkil etish ishlari boshlangan. Anqara sanoat palatasida 3000 ga yaqin korxona ro‘yxatdan o‘tgan. Umuman olganda, shaharda taxminan 53 ming sanoat obyekti bo‘lib, ularda 380 mingdan ortiq kishi ishlaydi. Ularning 19 % avtomobilsozlik va avtomobillarni ta’mirlash, 14 % elektrotexnika, 10 % esa oziq-ovqat sanoatiga to‘g‘ri keladi. Rasmiy ro‘yxatda 45 ming ishsiz kishi bo‘lgan.

Turkiya poytaxtida kichik va o‘rta korxonalar hamda firmalar ustunlik qiladi. 25 nafardan ortiq xodimi bor zavod va fabrikalar orasida metall buyumlar va uskunalar ishlab chiqaruvchi, shuningdek mashinasozlik korxonalari eng ko‘p. Ular poytaxt va uning atroflaridagi barcha sanoat korxonalarining 40 % gacha qismini tashkil qiladi. Bu sohada harbiy zavodlar, avvalo, 1984-yilda boshlangan qo‘shma turk-amerika aerokosmik loyihasi doirasida tashkil etilgan korxonalar, shuningdek harbiy-sanoat yo‘nalishidagi «FMS-Nurol», elektr mashinasozligi bilan shug‘ullanuvchi «Aremsan», elektrotexnikaga ixtisoslashgan «Barish», «Roketsan», «Markoni» kabi yirik kompaniyalar muhim rol o‘ynaydi.

Oziq-ovqat sanoatida 10—14 nafar ishchisi bo‘lgan kichik firmalar keng tarqalgan. Shakar, sut va go‘sht mahsulotlari, gullar ishlab chiqaruvchi korxonalar, sement zavodlari hamda yuk avtomobillari ishlab chiqaradigan zavod mavjud. Anqarada kiyim-kechak, dori vositalari va tibbiy uskunalar ishlab chiqaruvchi korxonalar ham bor. To‘qimachilik va mebel sanoati tez rivojlanmoqda.

Anqara Istanbuldan keyin Turkiyaning ikkinchi yirik moliya-kredit markazidir. 2002-yilda poytaxtda qariyb 600 ta bo‘limga ega 3 ta davlat va 30 ta xususiy bank faoliyat yuritgan. Shahar mamlakat savdosida ham katta ahamiyatga ega.

Transport

Mamlakat markazida joylashgan Anqara Turkiyaning eng muhim shaharlari — g‘arbdagi Istanbul, Izmir va Balikesir, janubi-g‘arbdagi Isparta va Burdur, shimoldagi Zonguldak, janubdagi Adana va sharqdagi Diyorbakir bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri temiryo‘l orqali bog‘langan. Shahar muhim avtomobil yo‘llari kesishgan joyda joylashgan. Shaharlararo avtobuslar Turkiyaning turli hududlariga, ular orqali xorijga ham qatnaydi. Anqara orqali xalqaro avtomobil qatnovida 3,3 mingta avtomobil (100 dan ortiq kompaniyaga tegishli) va 161 ta avtobus (110 ta firmaga tegishli) ishlaydi. Kuniga taxminan 100 ta avtobusni qabul qiladigan asosiy avtovokzal Anqaraning g‘arbida, Qiziloy hududida joylashgan va shahar markazi bilan avtobus qatnovi orqali bog‘langan. Poytaxtdan 30 km shimolda Esenbo‘g‘a xalqaro aeroporti joylashgan bo‘lib, u Turkiya ichidagi reyslarga ham xizmat ko‘rsatadi.

Anqaraning shahar jamoat transporti avtobuslar, Ankaray yengil relsli transport liniyasi, metroning to‘rtta liniyasi va osma yo‘ldan iborat. Anqaradagi shahar jamoat transporti operatori — EGO kompaniyasi.

Ta’lim va fan

Anqarada boshlang‘ich, o‘rta, litsey va kasb-hunar maktablari tarmog‘i faoliyat yuritadi. Bu yerda ko‘plab yetakchi ta’lim va ilmiy muassasalar, jumladan, ko‘p tarmoqli Anqara universiteti, Yaqin Sharq texnika universiteti, Hajettepe tibbiyot universiteti (umumiy yo‘nalishdagi shifokorlar, o‘rta tibbiyot xodimlari, tibbiy jihozlar muhandislari va texnologlari hamda sanitariya-epidemiologiya xizmati xodimlarini tayyorlaydi), pedagogika yo‘nalishidagi Gazi universiteti, Bilkent universiteti va boshqalar joylashgan.

Ilmiy-tadqiqot markazlari universitetlarda jamlangan. Anqara universitetida bir qator doimiy ilmiy-tadqiqot institutlari faoliyat yuritadi. Ular asosan tilshunoslik, adabiyotshunoslik, san’atshunoslik, falsafa, psixologiya va tarix masalalarini o‘rganadi (Turk inqilobi tarixi instituti, Ijtimoiy tadqiqotlar instituti). Hajettepe universiteti tarkibiga ilmiy institutlar hamda davolash-tashxislash markazlari, jumladan, eksperimental va sud tibbiyoti, fiziologiya, embriologiya, pediatriya, yadro fizikasi va kimyo, jarrohlik, anesteziologiya, onkologiya, psixiatriya, klinik patologiya hamda farmakologiya muassasalari kiradi. Shuningdek, Turkiya atom tadqiqotlari jamiyati tarkibidagi Anqara tadqiqot markazi, Madaniyat, tilshunoslik va tarix jamiyati, Davlat gidravlika markazi va boshqa muassasalar faoliyat ko‘rsatadi.

Tibbiyot

Turkiyada tibbiy muassasalar juda notekis joylashgan: shifoxona va poliklinikalarning qariyb to‘rtdan bir qismi Anqara, Istanbul va Izmirda joylashgan. Shifoxonalarning asosiy qismini umumiy turdagi davolash muassasalari tashkil qiladi. Turkiya poytaxtida 900 ga yaqin dorixona ishlaydi. Malakali mutaxassislar hamda davolash va ilmiy-tadqiqot bazasi mavjudligi tufayli Hajettepe universiteti oliy malakali tibbiyot xodimlarini tayyorlaydi. Bu yerda klinik laboratoriyalar hamda ilmiy-tashxislash markazlari ham faoliyat yuritadi.

Anqara Bilkent shahar shifoxonasi 3704 ta o‘ringa ega bo‘lib, 2019-yil holatiga ko‘ra mamlakat va Yevropadagi eng yirik, dunyodagi esa hajmi bo‘yicha uchinchi shifoxona hisoblanadi.

Madaniyati

Anqarada bir necha o‘nlab muzey bor. Ularning eng mashhuri — Anadolu sivilizatsiyalari muzeyi. Unda neolit davriga oid Chatalho‘yuk shahridan topilgan devoriy rasmlar, xett haykallari, xettlar, frigiyaliklar, ossuriyaliklar va urartuliklarning turmush buyumlari, Gordiyondan topilgan ashyolar va boshqalar saqlanadi. Ular orasida oltin, kumush va bronzadan yasalgan buyumlar hamda noyob tangalar to‘plami bor. Etnografiya muzeyida (1930) saljuqiylar davridan hozirgi kungacha bo‘lgan turk san’ati namunalari jamlangan. Muzey frigiyaliklarning poytaxti Gordiyon xarobalari ustida tashkil etilgan. Anitkabir maqbarasi, Mustaqillik urushi muzeyi (parlamentning birinchi binosi), Respublika muzeyi (parlamentning ikkinchi binosi), Respublika inqilobi muzeyi, 1920—1922-yillardagi turk armiyasi shtab-kvartirasi va Otaturkning bir nechta uy-muzeyi ekspozitsiyalari Turkiyaning eng yangi tarixiga bag‘ishlangan. Ixtisoslashgan muzeylar orasida Rassomlik va haykaltaroshlik muzeyi, sanoat, temiryo‘l, tabiiy tarix, meteorologiya xizmati, ta’lim, o‘yinchoqlar, aerokosmik, harbiy kartografiya, sport, pochta markalari muzeylari, universitet muzeylari, memorial muzeylar va boshqalarni qayd etish mumkin.

Turkiya poytaxtida boy fondga ega Milliy kutubxona joylashgan. Universitetlar va muzeylarning ham o‘z kutubxonalari bor. Anqara shahri va viloyatida jami 43 ta ommaviy kutubxona, ko‘chma va bolalar kutubxonalari, 418 ta nashriyot, 32 ta kinoteatr, 8 ta davlat teatri (jumladan, Katta, Kichik va Kamera teatrlari) va 21 ta xususiy teatr, mashhur filarmoniya orkestri, balet, raqs, opera hamda tasviriy san’at jamoalari mavjud.

Muzeylar

Simfonik orkestrlar

Turizm

Bu yerda Turkiya Respublikasining asoschisi va birinchi prezidenti Mustafo Kamol Otaturkning «Anitkabir» maqbarasi joylashgan. Anqaraga har yili Turkiyaning boshqa hududlaridan va xorijdan yuz minglab sayyohlar keladi. 2002-yilda faqat xalqaro aeroport orqali shaharga qariyb 500 ming Turkiya fuqarosi va 210 mingdan ortiq xorijlik kirib kelgan. Anqaraning tarixiy yodgorliklari, Gordiyon xarobalari va shahardagi ko‘plab muzeylar tashrif buyuruvchilarni qiziqtiradi. 2001-yilda faqat Gordiyon va Rim termalarini 52 ming kishi tomosha qilgan. Anqarada jami 250 ta mehmonxona va boshqa turar joy bo‘lib, ular 22 ming kishiga mo‘ljallangan. Bundan tashqari, 2045 ta ovqatlanish va dam olish maskani 109 ming kishiga xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega.

Mashhur sayyohlik obyektlaridan biri — Atakule teleminorasi bo‘lib, unda restoranlar va tomosha maydonchalari joylashgan.

Shaharning Anqara qal’asidan[inglizcha] va sitadeldan ko‘rinadigan panoramasi

Ommaviy axborot vositalari

Anqarada Turkiyaning «Jumhuriyat», «Milliyat», «Hurriyat», «Radikal», «Gazete Ankara», «Gunesh» va boshqa gazetalari, shuningdek ingliz tilidagi «Daily News» nashr etiladi. Anqara axborot agentligi (ANKA) faoliyat yuritadi. Shaharda radiostansiyalar va 13 ta telekanal efirga uzatiladi.

Sport

Turkiya poytaxtida futbol (eng qadimiy klub — «Anqaragyuchyu», shuningdek «Anqaraspor» va «Genchlerbirligi» klublari), kurash, voleybol («Ermanbank» klubi), chang‘i sporti va suv sporti turlari («Sakarya», «Qizilirmoq» basseynlari) rivojlangan. Anqaraning eng yirik stadioni — «19-may».

Anqarada tug‘ilgan mashhur kishilar

Birodarlashgan shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar