| Yevrosiyo | |
|---|---|
Yevrosiyo | |
| Maydoni | 53,6 mln km² |
| Aholisi | 5,349 mlrd (1-iyul 2019-yil holatiga) kishi |
| Aholi zichligi | 99,79 kishi/km² |
| Aholisining nomlanishi | Yevrosiyoliklar, yevrosiyolik erkak, yevrosiyolik ayol |
| O‘z ichiga oladi | 94 davlat |
| Tan olinmagan hududlar | 11 |
| Tillar | Yevrosiyo tillari |
| Vaqt mintaqalari | UTC±0 dan UTC+12 gacha |
| Eng yirik shaharlar | |


Yevrosiyo — Yer yuzidagi oltita materik ichida eng kattasi. Maydoni — 53,6 mln km², bu barcha quruqlik maydonining 36 % ini tashkil etadigan hudud. 2025-yilda Yevrosiyo aholisi 5,722 mlrd kishidan oshgan bo‘lib, bu sayyora aholisining 70 % dan ortig‘iga teng.
Etimologiyasi
Dastlab eng katta materikka jahondagi turli nomlar berilgan. Aleksandr Gumboldt, mustaqil fan sifatida geografiyaning asoschisi, butun Yevrosiyoni «Osiyo» deb atagan. Karl Gustav Royshle 1858-yilda «Geografiya bo‘yicha qo‘llanma» (nem. Handbuch der Geographie) kitobida «Osiyo–Yevropa qo‘sh materigi» (nem. Doppelerdtheil Asien-Europa) atamasini qo‘llagan. «Yevrosiyo» atamasini ilk bor geolog Eduard Zyuss 1880-yillarda ishlatgan.
Geografik o‘rni
Materik Shimoliy yarimsharda taxminan 9° g‘. u. va 169° g‘. u. oralig‘ida joylashgan, shu bilan birga Yevrosiyoning ayrim orollari Janubiy yarimshardajoylashgan. Materik Yevrosiyoning katta qismi Sharqiy yarimsharda, materikning eng g‘arbiy va sharqiy chekkalari esa G‘arbiy yarimsharda.
Materik ikki dunyo qismini: Yevropani va Osiyonio‘z ichiga oladi. Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi chegara odatda Ural tog‘larining sharqiy yonbag‘irlari, so‘ng Ural, undan keyin Emba, shuningdek Kaspiy dengizining shimoli-g‘arbiy qirg‘og‘i, keyin Kuma daryosi, Kuma–Manich botig‘i, so‘ng Manich daryosi, undan keyin Qora dengizning sharqiy qirg‘og‘i, Qora dengizning janubiy sohili va Bosfor bo‘g‘ozi, Marmar dengizi, shuningdek Dardanell bo‘g‘ozi, Egey va O‘rta yer dengizlari orqali o‘tkaziladi. Ushbu shartli bo‘linish tarixan shakllangan. Shu sababli Yevropa va Osiyo chegaralari turlicha belgilanadi; ayrim talqinlarda butun Kaspiy dengizi havzasi, Kichik Osiyo, Levant, shuningdek Janubiy Eron, shuningdek daryo havzalari — Dajla va Furot, Arabiston va Sinay, holbuki ikkinchisi siyosiy sabablarga ko‘ra baʼzan Afrika tarkibiga kiritilishi mumkin.
Yevropa bilan Osiyo o‘rtasida tabiiy jihatdan keskin chegara yo‘q. Materik uzluksiz quruqlik orqali birlashgan (Yevrosiyo Afrika bilan ham quruqlik orqali tutashadi, Suvaysh kanali — materiklarni ajratib turuvchi sunʼiy chegara); hozirgi tektonik tuzilmaning yaxlitligi va ko‘plab iqlimiy jarayonlarning mushtarakligi ham uning birligini taʼminlaydi.
Bu Yer yuzidagi to‘rtta okean suvlari yuvib turadigan yagona materikdir: janubda — Hind okeani, shimolda — Shimoliy Muz okeani, g‘arbda — Atlantika okeani, sharqda — Tinch okeani.
Yevrosiyo g‘arbdan sharqqa 16 ming km gacha, shimoldan janubga esa 8 ming km ga cho‘zilgan, uning maydoni ≈53,6 mln km². Bu sayyoramizdagi jami quruqlikning uchdan bir qismidan ko‘prog‘idir. Yevrosiyo orollarining maydoni qariyb 3,45 mln km².
Yevrosiyoning chekka nuqtalari
- Materikdagi nuqtalar
- Chelyuskin burni (Rossiya), 77°43′00″ sh. k.; 104°18′00″ shq. u. — eng shimoliy materik nuqtasi.
- Piyai burni (Malayziya), 1°15′58″ sh. k.; 103°30′39″ shq. u. — eng janubiy materik nuqtasi.
- Roka burni (Portugaliya), 38°47' sh. k.; 9°30' g‘. u. — eng g‘arbiy materik nuqtasi.
- Dejnyov burni (Rossiya), 66°05′ sh. k.; 169°40′ g‘. u. — eng sharqiy materik nuqtasi.
Yevrosiyoning geografik markazi 40 km g‘arbda, Semey shahridan (sobiq Semipalatinsk shahri), Qozog‘iston.
- Orollardagi nuqtalar
- Burun Fligeli (Rossiya), 81°51’13" sh. k.; 104°18' shq. u. — eng shimoliy orol nuqtasi (ammo Rudolf oroliningtopografik xaritasiga ko‘ra, Fligeli burnidan g‘arbga cho‘zilgan qirg‘oq burundan bir necha yuz metr shimolroqda, quyidagi koordinatalarda joylashgan: 81°51′28″ sh. k. 58°52′00″ shq. u.HGYaO).
- Janubiy orol (Kokos orollari) 12°4' j. k. — eng janubiy orol nuqtasi.
- Monshiki qoyasi (Azor orollari) 31°16' g‘. u. — eng g‘arbiy orol nuqtasi.
- Ratmanov oroli (Rossiya) 169°0' g‘. u. — eng sharqiy orol nuqtasi.
Eng yirik yarimorollar
- Arabiston yarimoroli (3 mln km²);
- Hindixitoy (2 mln km²);
- Hindiston yarimoroli (2 mln km²);
- Skandinaviya yarimoroli (800 ming km²);
- Pireney yarimoroli (583 ming km²);
- Kichik Osiyo (506 ming km²);
- Bolqon yarimoroli (466 ming km²);
- Taymir (400 ming km²);
- Kamchatka (270 ming km²);
- Koreya yarimoroli (220 ming km²);
- Malakka (190 ming km²);
- Apennin yarimoroli (149 ming km²);
- Yamal (111 ming km²);
- Kola yarimoroli (100 ming km²);
- Sinay yarimoroli (60 ming km²);
- Chukotka yarimoroli (49 ming km²);
- Yutlandiya (40 ming km²);
- Shandun yarimoroli (35 ming km²);
- Lyaodun yarimoroli (29 ming km²);
- Bretan yarimoroli (27 ming km²);
- Qrim (27 ming km²);
- Peloponnes yarimoroli (21 ming km²).
Eng yirik orollar
- Borneo (Kalimantan) (748 ming km²);
- Sumatra (473 ming km²);
- Xonsyu (227 ming km²);
- Buyuk Britaniya (209 ming km²);
- Sulavesi (174 ming km²);
- Yava (132 ming km²);
- Luson (110 ming km²);
- Islandiya (103 ming km²);
- Mindanao (97 ming km²);
- Irlandiya (84 ming km²);
- Xokkaydo (83 ming km²);
- Saxalin (72 ming km²);
- Shri-Lanka (65 ming km²);
- Shimoliy orol (48 ming km²);
- G‘arbiy Shpitsbergen (39 ming km²);
- Kyusyu (36 ming km²);
- Tayvan (36 ming km²);
- Janubiy orol (33 ming km²);
- Xaynan (33 ming km²);
- Sitsiliya (25 ming km²);
- Sardiniya (24 ming km²);
- Kotelniy oroli (23 ming km²);
- Sikoku (18 ming km²);
- Shimoli-sharqiy yer (14 ming km²);
- Oktabr inqilobi oroli (14 ming km²);
- Samar (13 ming km²);
- Negros (13 ming km²);
- Palavan (12 ming km²);
- Panay (12 ming km²);
- Bolshevik oroli (11 ming km²);
- Mindoro (10 ming km²);
- Kipr (9 ming km²);
- Komsomolets oroli (9 ming km²);
- Korsika (8 ming km²);
- Krit oroli (8 ming km²);
- Leyte (7 ming km²);
- Vrangel oroli (7 ming km²);
- Zelandiya (7 ming km²);
- Ej oroli (5 ming km²);
- Muqaddas Lavrentiy oroli (4 ming km²);
- Sebu (4 ming km²);
- Mayorka (Malyorka) (3 ming km²);
- Kolguyev oroli (3 ming km²);
- Vaygach oroli (3 ming km²);
- Boxol (3 ming km²);
- Iturup (3 ming km²);
- Gotland (3 ming km²);
- Fyun oroli (3 ming km²);
- Georg yeri (2 ming km²);
- Saaremaa (2 ming km²);
- Chejudo oroli (1 ming km²);
- Beliy oroli (1 ming km²);
- Pioner oroli (1 ming km²);
- Urup (1 430 ming km²);
- Eland (1 342 ming km²);
- Men oroli (572 km²);
- Malta oroli (246 km²);
- Jersi oroli (119 km²);
- Gernsi oroli (65 km²).
Eng yirik arxipelaglar
- Malay arxipelagi (2 mln km²);
- Yapon orollari (377 ming km²);
- Arxipelag Yangi Yer (90 ming km²);
- Shpitsbergen (61 ming km²);
- Arxipelag Shimoliy Yer (37 ming km²);
- Yangi Sibir orollari (29 ming km²);
- Egey orollari (20 ming km²);
- Frans-Iosif yeri (16 ming km²);
- Kuril orollari (10 ming km²);
- Parasel orollari (7 ming km²);
- Mentavay orollari (6 ming km²);
- Balear orollari (5 ming km²);
- Moonzund arxipelagi (3 ming km²);
- Farer orollari (1 ming km²);
- Orkney orollari (990 km²).
Geologik xususiyatlari
Tuzilishi

Yevrosiyoning geologik tuzilishi boshqa materiklarnikidan tubdan farq qiladi. Yevrosiyo bir necha platforma va plitalardantashkil topgan. Materik mezozoy va kaynozoy eralarida shakllangan va geologik jihatdan eng yosh materik hisoblanadi. Shu jihati bilan u milliardlab yillar avval hosil bo‘lgan qadimgi platformalarning ko‘tarilgan qismlaridan tashkil topgan boshqa materiklardan farq qiladi.
Yevrosiyoning shimoliy qismini bir qator plita va platformalar tashkil etadi. Ular quyidagi davrlarda shakllangan: arxey, , proterozoy va paleozoy. Jumladan,: Sharqiy Yevropa platformasi , uning Boltiq va Ukraina qalqonlari, Sibir platformasi , uning Aldan qalqoni, G‘arbiy Sibir plitasi. Materikning sharqiy qismi ikkita platformani (Xitoy–Koreya va Janubiy Xitoy), ayrim plitalarni, shuningdek mezozoy va alp burmalanishi hududlarini o‘z ichiga oladi. Janubi-sharqiy qismi mezozoy va kaynozoy burmalanishi hududlaridan tashkil topgan. Materikning janubiy hududlarida Hindiston va Arabiston platformalari, Eron plitasi, shuningdek janubiy Yevropada ham keng tarqalgan alp va mezozoy burmalanishi mintaqalari joylashgan. G‘arbiy Yevropa hududlari asosan gersin burmalanishi mintaqalarini va paleozoy platformalariplitalarini o‘z ichiga oladi. Materikning markaziy hududlarida paleozoy burmalanishi mintaqalari hamda paleozoy platformasining plitalari mavjud.
Yevrosiyoda ko‘plab yirik yer yoriqlari va uzilmalar bor. Ular Sibirda (G‘arbiy va Baykal), Tibetda hamda boshqa ayrim hududlarda uchraydi.
Tarixi
Materikning shakllanishi nihoyatda uzoq geologik davrni qamrab oladi va hozir ham davom etmoqda. Yevrosiyoni tashkil etuvchi qadimgi platformalarning paydo bo‘lishi dokembriy davrida boshlangan. O‘sha paytda uchta qadimgi platforma shakllangan: Xitoy, Sibir va Sharqiy Yevropaplatformalari. Ular bir-biridan qadimgi dengizlar va okeanlar bilan ajralib turgan. Proterozoy oxiri va paleozoyda quruqlik massivlarini ajratib turgan okeanlar yopilib borgan. Shu davrda ushbu va boshqa platformalar atrofida quruqlik maydoni kengayib, ular birlashgan. Natijada Pangeya supermaterigi mezozoy erasi boshlarida shakllangan..
Proterozoyda Yevrosiyoning qadimgi Sibir, Xitoy va Sharqiy Yevropa platformalari vujudga kelgan. Era oxiriga kelib Sibir platformasining janubidagi quruqlik kengaygan. Silur davrida Yevropa va Shimoliy Amerika platformalarining birlashishi natijasida katta tog‘ hosil bo‘lish jarayoni sodir bo‘lgan va ulkan Shimoliy Atlantika materigishakllangan. Sharqda Sibir platformasi va bir qator tog‘ tizmalari qo‘shilib, yangi materik — Angaridavujudga kelgan. Shu davrda ruda konlari ham shakllangan.
Bu Toshko‘mir davrida yangi tektonik sikl boshlangan. Kuchli tektonik harakatlar Sibir va Yevropanibog‘lagan tog‘li hududlarni vujudga keltirgan. Hozirgi Yevrosiyoning janubiy hududlarida ham shunga o‘xshash tog‘li mintaqalar paydo bo‘lgan. Trias davri boshlanguniga qadar barcha qadimgi platformalar birlashib, Pangeyamaterigini hosil qilgan. Bu sikl uzoq davom etib, bir necha bosqichga bo‘lingan. Dastlabki bosqichda hozirgi G‘arbiy Yevropaning janubida va Markaziy Osiyoda tog‘lar hosil bo‘lgan. Perm davrida quruqlikning umumiy ko‘tarilishi bilan bir vaqtda yana yirik tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari kechgan. Natijada davr oxirida Pangeyaning Yevrosiyo qismi kuchli burmalangan mintaqaga aylangan. Bu vaqtda qadimgi tog‘lar yemirilib, qalin cho‘kindi qatlamlari to‘plangan. Trias davrida geologik faollik sust bo‘lgan. Biroq shu davrda Pangeyaning sharqida asta-sekin Tetis okeaniochila boshlagan. Keyinchalik, yura davrida u Pangeyani ikki qismga — Lavraziya va Gondvanagaajratgan. Yura davrida tog‘ hosil bo‘lish (orogenez)jarayoni boshlangan, ammo uning eng kuchli bosqichi kaynozoy erasiga to‘g‘ri kelgan..
Materik shakllanishining keyingi bosqichi bo‘r davrida, yaʼni Atlantika okeaniochila boshlagan vaqtda boshlangan. Lavraziya materigi esa kaynozoyda batamom bo‘linib ketgan.
Kaynozoy erasi boshida Yevrosiyoning shimoli qadimgi platformalardan iborat ulkan quruqlik massivi bo‘lgan. Bu platformalarni Baykal, Gersin va Kaledon burmalanishi mintaqalari o‘zaro bog‘lagan. Sharq va janubi-sharqda bu massivga mezozoy burmalanishihududlari qo‘shilgan. Yevrosiyo g‘arbda Shimoliy Amerikadan hali uncha keng bo‘lmagan Atlantika okeani bilan ajralgan edi. Janubda ulkan quruqlik massivini hajmi kichrayib borayotgan Tetis okeani o‘rab turgan. Kaynozoyda Tetis okeanining maydoni qisqargan va materik janubida kuchli tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari kechgan. Uchlamchi davr oxirida materik hozirgi qiyofasiga ega bo‘lgan.
Tabiiy-geografik xususiyatlari
Relyefi
Yevrosiyo relyefi nihoyatda xilma-xil. Unda dunyodagi eng yirik tekisliklar va tog‘ tizimlarining ayrimlari, jumladan, Sharqiy Yevropa tekisligi, G‘arbiy Sibir tekisligi, Tibet yassitog‘ligi. Yevrosiyo Yer yuzidagi eng baland materik bo‘lib, uning o‘rtacha balandligi 830 metrga yaqin ( Antarktidaning o‘rtacha balandligi muz qalqoni hisobiga kattaroq, biroq faqat tub jinslarning balandligi hisobga olinsa, u eng past materik bo‘ladi). Yer yuzidagi eng baland tog‘lar — Himolay (sanskritcha हिमालयः, IAST: himālayaḥ («qorlar maskani») shu yerda joylashgan. Himolay, Tibet, Hindikush, Pomir, Tyanshan va boshqa Yevrosiyo tog‘ tizmalari Yer yuzidagi eng katta tog‘li hududni hosil qiladi.
Materikning hozirgi relyefi asosan neogen va antropogendavrlaridagi kuchli tektonik harakatlar taʼsirida shakllangan. Eng faol hududlar Sharqiy Osiyo va Alp–Himolay geosinklinal mintaqalaridir. Neotektonik harakatlar, shuningdek, turli yoshdagi geologik tuzilmalar joylashgan keng mintaqada, Hisor–Oloy tog‘laridan Chukotkagacha. Yuqori seysmik faollik O‘rta, Markaziy va Sharqiy Osiyoning ko‘plab hududlariga,, Malay arxipelagigaxos. Yevrosiyodagi faol vulkanlar asosan Kamchatkada, Sharqiy va Janubi-sharqiy Osiyoorollarida, Islandiyada va O‘rta yer dengizi mintaqasida.
joylashgan. Materikning o‘rtacha balandligi 830 m, tog‘lar va yassitog‘liklar hududining qariyb 65 % ini egallaydi.
Yevrosiyoning asosiy tog‘ tizimlari quyidagilar:
|
Yevrosiyoning asosiy tekisliklari va pasttekisliklari quyidagilar:
Materikning shimoliy va ayrim tog‘li hududlari relyefiga qadimgi muzlanish taʼsir ko‘rsatgan. Hozirgi muzliklar asosan Arktikaorollarida, Islandiyada va baland tog‘larda saqlanib qolgan. Taxminan 11 mln km² (asosan Sibirhududida) doimiy muzlagan tog‘ jinslari bilan qoplangan..
Materikning geografik rekordlari
Yer yuzidagi eng baland tog‘ — Jomolungma (Everest), maydoni eng katta ko‘l (Kaspiy dengizi) va eng chuqur ko‘l (Baykal), maydon jihatidan eng katta tog‘ tizimi — Tibet, eng katta yarimorol — Arabiston, eng katta geografik hudud — Sibir, quruqlikning eng past nuqtasi — O‘lik dengizbotig‘i Yevrosiyoda joylashgan. Shimoliy yarimsharning sovuqlik qutbi ham shu materikda: Oymyakon.
Tarixiy-geografik rayonlashtirish
Yevrosiyo eng qadimgi sivilizatsiyalar — Shumer va Xitoy sivilizatsiyalarining vatani bo‘lib, Yer yuzidagi deyarli barcha qadimgi sivilizatsiyalar shu yerda shakllangan. Yevrosiyo shartli ravishda ikki dunyo qismiga — Yevropa va Osiyogaajratiladi. Osiyo nihoyatda katta bo‘lgani sababli bir necha kichikroq hududlarga bo‘linadi: Sibir, Uzoq Sharq, Amurbo‘yi, Primorye, Manjuriya, Xitoy, Hindiston, Tibet, Uyg‘uriya (Sharqiy Turkiston, hozir Shinjon Xitoy Xalq Respublikasi tarkibida XXR), O‘rta Osiyo, Yaqin Sharq, Fors, Hindixitoy, Arabiston va ayrim boshqa hududlar. Ural va Kavkaz ikki dunyo qismi orasidagi oraliq o‘rinni egallaydi.
Iqlimi
Yevrosiyoda barcha iqlim mintaqalari va iqlim zonalarimavjud. Shimolda arktika va subarktika iqlim mintaqalari ustun. Undan janubroqda keng moʻtadil mintaqa butun Yevrosiyoni kesib o‘tadi, keyin subtropik mintaqa keladi. Materikdagi tropik mintaqa uzilib-uzilib davom etib, O‘rta yer va Qizil dengizlardan Hindistongacha cho‘ziladi. Subekvatorial mintaqa shimolga kirib borib, Hindiston, Hindixitoy va Xitoyning eng janubiy hududlarini qamrab oladi. Ekvatorial mintaqa esa asosan Janubi-sharqiy Osiyo orollarida joylashgan. Dengiz iqlimiga xos zonalar ko‘proq materikning g‘arbida — Yevropa va orollarda tarqalgan. Musson iqlimi sharqiy va janubiy hududlarda ustun. Quruqlik ichkarisiga kirib borgan sari iqlimning kontinentalligi kuchayadi; bu ayniqsa moʻtadil mintaqada g‘arbdan sharqqa qarab seziladi. Eng keskin kontinental iqlimli hududlar Sharqiy Sibirda joylashgan (qarang: Keskin kontinental iqlim).
Hindistonning Cherrapunji shahri yaqinida Yer yuzidagi eng seryog‘in hududlardan biri joylashgan.
Tabiati
Tabiat zonalari
| Arktika cho‘li Tundra Tayga Aralash o‘rmon Dasht va o‘rmon-dasht Subtropik o‘rmon O‘rta yer dengizi iqlimi Musson o‘rmoni Qurg‘oqchil cho‘l | Chalacho‘l Qurg‘oqchil dasht Yarim qurg‘oqchil cho‘l O‘tloqli savanna Daraxtli savanna Quruq tropik o‘rmonlar Nam tropik o‘rmonlar Alp tundrasi Tog‘ o‘rmoni |
Yevrosiyoda barcha tabiat zonalarimavjud. Bunga materikning kattaligi va shimoldan janubga uzoq cho‘zilgani sababdir.
Shimoliy orollar va baland tog‘lar qisman muzliklar bilan qoplangan. Qutbiy cho‘llar zonasi asosan shimoliy qirg‘oq bo‘ylab va Taymir yarimorolining katta qismida tarqalgan. Undan janubda keng tundra va o‘rmon-tundra mintaqasi keladi; ularning eng katta maydonlari Sharqiy Sibirda (Yoqutiston) va Uzoq Sharqda.
joylashgan. Deyarli butun Sibirni, katta qismi Uzoq Sharqning va Yevropaning (shimoliy va shimoli-sharqiy hududlarining) ignabargli o‘rmonlari — taygaqoplagan. G‘arbiy Sibirning janubida va Rossiya tekisligining markaziy hamda g‘arbiy qismlarida, shuningdek Skandinaviya va Shotlandiyada aralash o‘rmonlar mavjud. Bunday o‘rmonlar Uzoq Sharqda ham, Manjuriyada, Primoryeda, Shimoliy Xitoyda, Koreya va Yapon orollarida uchraydi. Barg to‘kuvchi o‘rmonlar asosan materikning g‘arbida — Yevropada tarqalgan. Sharqiy Osiyoda (Xitoyda) ularning kichik maydonlari bor. Yevrosiyoning janubi-sharqida nam ekvatorial o‘rmonlar massivlari joylashgan..
Materikning markaziy va janubi-g‘arbiy hududlarini asosan chalacho‘llar va cho‘llaregallagan. Hindiston yarimorolida va Janubi-sharqiy Osiyoda siyrak o‘rmonlar, mavsumiy nam va musson o‘rmonlari uchraydi. Subtropik hamda tropik musson o‘rmonlari Sharqiy Xitoyda ham keng tarqalgan; ularning moʻtadil mintaqadagi turlari esa Manjuriya, Amurbo‘yi va Primoryedauchraydi. Materikning g‘arbiy qismining janubida (asosan O‘rta yer dengizi va Qora dengiz sohillarida) qattiq bargli doimiy yashil o‘rmonlar hamda butazorlar (O‘rta yer dengizi tipidagi o‘rmonlar) tarqalgan. Rossiya tekisligining janubi va G‘arbiy Sibirning janubini egallagan dashtlar hamda o‘rmon-dashtlar katta maydonni qamrab oladi. Dasht va o‘rmon-dashtlar Baykalorti, Amurbo‘yi, shuningdek Mo‘g‘uliston, Shimoliy va Shimoli-sharqiy Xitoy hamda Manjuriyada ham uchraydi.
Yevrosiyoda tog‘larda balandlik mintaqalanishi keng tarqalgan..
Hayvonot dunyosi
Hind–Malay zoogeografik hududiga Hindiston va Hindixitoy yarimorollari, materikning tutash qismlari, Tayvan, Filippin va Zond orollari kiradi. Arabistonning janubi va Afrikaning katta qismi Efiopiya zoogeografik hududiga kiradi. Malay arxipelagining janubi-sharqiy ayrim orollarini aksariyat zoogeograflar Avstraliya zoogeografik hududiga kiritadi. Bunday ajratish mezozoy oxiri va butun kaynozoydavomida tabiiy sharoitlar o‘zgarishi, shuningdek boshqa materiklar bilan aloqalar natijasida Yevrosiyo hayvonot dunyosining rivojlanish xususiyatlarini aks ettiradi. Hozirgi tabiiy sharoitni tavsiflashda faqat qazilma qoldiqlardan maʼlum bo‘lgan qadimgi yo‘qolib ketgan fauna, inson faoliyati tufayli tarixiy davrda yo‘qolgan fauna va hozirgi hayvonot dunyosi ahamiyatga ega.
Mezozoy oxirida Yevrosiyo hududida tuxum qo‘yuvchi va xaltali sutemizuvchilar, ilonlar, toshbaqalar va boshqalardan iborat xilma-xil fauna shakllangan. Yo‘ldoshli sutemizuvchilar, ayniqsa yirtqichlar paydo bo‘lgach, tuban sutemizuvchilar janubga — Afrika va Avstraliyagachekingan. Ularning o‘rnini xartumlilar, tuyalar, otlar, karkidonlarkaynozoyda Yevrosiyoning katta qismida yashagan. Kaynozoy oxirida iqlimning sovishi ularning ko‘pchiligi qirilib ketishiga yoki janubga chekinishiga sabab bo‘lgan. Xartumlilar, karkidonlar va shu kabi hayvonlar Yevrosiyoning shimolida faqat qazilma qoldiqlari orqali maʼlum; hozir ular Janubiy va Janubi-sharqiy Osiyodagina yashaydi. Tuyalar va yovvoyi otlar yaqin vaqtlargacha Yevrosiyoning ichki qurg‘oqchil hududlarida keng tarqalgan.
Iqlimning sovishi Yevrosiyoga qattiq iqlim sharoitiga moslashgan hayvonlarning kelib joylashishiga sabab bo‘lgan (mamont, tur va boshqalar). Shakllanish markazi Bering dengizi atrofida joylashgan hamda Shimoliy Amerikabilan umumiy bo‘lgan bu shimoliy fauna issiqsevar hayvonlarni asta-sekin janubga siqib chiqargan. Uning ko‘plab vakillari qirilib ketgan, ayrimlari esa hozirgi tundra va tayga o‘rmonlari faunasi tarkibida saqlangan. Materik ichki hududlari iqlimining qurg‘oqchillashishi dasht va cho‘l faunasining yoyilishiga olib kelgan. Ular asosan Osiyo dashtlari va cho‘llarida saqlanib qolgan, Yevropada esa qisman yo‘qolib ketgan.
Osiyoning sharqiy qismidakaynozoy davomida iqlim sharoiti sezilarli o‘zgarmagani uchun muzlik davridan oldingi ko‘plab hayvonlar boshpana topgan. Bundan tashqari, Sharqiy Osiyo orqali Golarktika va Hind–Malay hududlari o‘rtasida hayvon turlarining almashinuvi yuz bergan. Bu hududda tropik turlar, masalan, yo‘lbars, yapon makakasi va boshqalar ancha shimolgacha tarqalgan.
Yevrosiyoda hozirgi yovvoyi hayvonlarning tarqalishi ularning rivojlanish tarixini, tabiiy sharoitlarning xususiyatlarini hamda inson faoliyati oqibatlarini aks ettiradi.
Shimoliy orollarda va materikning eng shimolida hayvonot dunyosi tarkibi g‘arbdan sharqqa deyarli o‘zgarmaydi. Tundra va tayga o‘rmonlari faunasining ichki tafovutlari uncha katta emas. Janubga tomon siljigan sari Golarktika doirasida geografik kenglik bo‘yicha farqlar tobora kuchayadi. Yevrosiyoning eng janubiy hududlari faunasi shu qadar o‘ziga xoski, u Afrika va hatto Arabiston tropik faunasidan ham keskin farqlanadi. Shuning uchun ular turli zoogeografik hududlarga kiritiladi.
Tundra faunasi butun Yevrosiyo bo‘ylab (Shimoliy Amerikadagi kabi) ayniqsa bir xil xususiyatga ega.
Tundraning eng keng tarqalgan yirik sutemizuvchisi — shimol bug‘usi (Rangifer tarandus). U Yevropada yovvoyi holda deyarli uchramaydi; Yevrosiyo shimolida eng keng tarqalgan va eng qimmatli uy hayvonlaridan biridir. Tundra uchun qutb tulkisi, lemming va oq quyon kabi hayvonlar xos.
Ekologiyasi
Yevrosiyo mamlakatlari
Quyidagi ro‘yxat nafaqat Yevrosiyo materigida joylashgan davlatlarni, balki Yevropa yoki Osiyoga kiruvchi orollardagi davlatlarni ham (masalan, Yaponiya) qamrab oladi. Yevrosiyodagi davlatlar va qaram hududlarning umumiy soni 116 ta (jahon rekordi), shundan 57 tasi Yevropa davlatlaridir. Kursiv bilan huquqiy maqomi aniq bo‘lmagan davlatlar ko‘rsatilgan (qarang: tan olinmagan va qisman tan olingan davlatlar).
Gibraltar (Buyuk Britaniya)
Men oroli (Buyuk Britaniya)
Kokos orollari (Avstraliya)
Farer orollari (Daniya)
Hind okeanidagi Britaniya hududi (Buyuk Britaniya)
Rojdestvo oroli (Avstraliya)
Akrotiri va Dekeliya (Buyuk Britaniya)
Gernsi (Buyuk Britaniya)
Jersi (Buyuk Britaniya)
Aland orollari (Finlyandiya)
Gonkong (Xitoy)
Makao (Xitoy)
Ichki suvlar
Materik yer usti va yer osti suvlariga boy. Uning hududidan oqib chiqadigan yirik daryolar Janubiyokeandan tashqari barcha okeanlarga quyiladi. Materik ko‘llari kattaligi va chuqurligi bilan ajralib turadi. Daryolarning materik bo‘ylab taqsimlanishi relyef va iqlimga bog‘liq; eng zich daryo tarmog‘i chekka hududlarda joylashgan. Yevrosiyoning ichki suvlari notekis taqsimlangan.
Okeanlardan uzoq va ajralgan, suvi kam hududlar katta maydonni egallaydi. Ichki oqim havzalari materik maydonining salmoqli qismini tashkil qiladi. Katta yer osti suv zaxiralari G‘arbiy Sibir tekisligiostida aniqlangan. Botiqlar bilan yonma-yon joylashgan baland tog‘lar yaqinida, qurg‘oqchil hududlarda sizot suvlari buloqlar shaklida yer yuzasiga chiqadi. O‘rta va Markaziy Osiyoda bunday joylarda vohalar vujudga kelgan. Materik muzlarida katta miqdorda chuchuk suv to‘plangan (qoplama muzlar — Arktika orollarida, tog‘ muzlari — muzliklarda). Shimoliy Muz okeani havzasidagi daryolar ( (Pechora, Ob, Yenisey, Lena va boshqalar) asosan qor suvlari bilan oziqlanadigan aralash manbalarga ega va uzoq muddat muzlab yotadi. Atlantika okeanigaquyiladigan ko‘plab daryolar muzlamaydi; ular asosan yomg‘ir, tog‘larda esa muzlik suvlari bilan oziqlanadi va yil bo‘yi sersuv bo‘ladi. Bu havzaning eng yirik daryolari: Dunay, Reyn, Elba, Neman va boshqalar. Tinch okeani havzasidagi daryolar aralash manbalardan oziqlanadi, yozgi mussonlar okeandan olib keladigan yomg‘irlar katta ahamiyatga ega. Bu yerda Yevrosiyoning eng yirik daryosi — Yanszi va quyidagi daryolar oqadi: Amur, Xuanxe, Mekong. Hind okeaniga quyiladigan daryolar: Gang va Brahmaputra, Hind, Dajla va Furot. Dastlabki uch daryo Himolaydaboshlanib, keyin tekisliklardan oqib o‘tadi va ularni sug‘oradi. Daryolar rejimi tog‘lardagi qor va muzlarning erishi hamda mussonlar bilan bog‘liq.
Adabiyotlar
- Yevrosiyo // Katta sovet ensiklopediyasi
- Jahon sivilizatsiyalari tarixi, 2006-y.
- Tabiiy geografiya, 2005-y.
- Dimov, G. Yevrosiyo makoni doirasida o‘rta asr Bolqonlari. Bolqon yerlarining Yevrosiyoga oid g‘oyalar va madaniyatning chekkasi yoki markazi sifatidagi ikkiyoqlama mavqeyi. — «Tarix» jurnalida, XXI yil, 3-son, 2012, 207—218.
- Vinokurov Y., Libman A. Yevrosiyoning kontinental integratsiyasi. — Sankt-Peterburg: YeOTB, 2012. — B. 80—96. — 224 b. — ISBN 978-5-9903368-4-1.
- Vinokurov Y., Libman A. Ikki Yevrosiyo integratsiyasi // Iqtisodiyot masalalari. — 2013. — № 2. — B. 47—72. — ISSN 0042-8736.
Havolalar
- Yevrosiyo haqida maʼlumot
- Yevrosiyo materigi — umumiy sharh
- Yevrosiyo. Murojaat qilingan sana: 28-dekabr 2010-yil. Asl nusxadan arxivlangan sana: asl nusxa 5-sentabr 2011-yilda.
- Yevrosiyo mintaqalari
- Yevrosiyo — geologik tuzilmalar
- Yevrosiyo iqlimi
- Yevrosiyo tektonikasi
- Shimoliy Yevrosiyoda plitalar tektonikasi rivojlanishi va neft-gazli havzalarning shakllanishi
- Yevrosiyo — relyef