Tornado nima

F5 toifasidagi quyun (bu Fudzita shkalasi bo‘yicha eng yuqori daraja), 22-iyun 2007-yilda Eli, Manitoba, Kanada yaqinida.

Quyun yoki tornado (boshqa nomlar bilan ham tanilgan, quyiga qarang) — juda katta tezlikda aylanadigan havo ustuni bo‘lib, u to‘p-to‘p yomg‘ir bulutidan Yer yuzasigacha cho‘ziladi. Quyunlar shakli va o‘lchami jihatidan xilma-xil bo‘ladi. Ular ko‘pincha (lekin har doim ham emas) kondensatsiya voronkasi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi, uning atrofida parchalar va chang aylanadi. Aksariyat quyunlarda shamol tezligi soatiga 180 kilometrdan (soatiga 110 mil, sekundiga 50 metr) kam, diametri taxminan 80 metr bo‘ladi va ular tarqalib ketguncha bir necha kilometr yo‘l bosadi. Eng kuchli quyunlarda shamol tezligi soatiga 480 kilometrdan (soatiga 300 mil, sekundiga 133 metrdan) oshishi, diametri 3 km dan katta bo‘lishi va yer yuzasi bo‘ylab 100 km dan ortiq masofaga cho‘zilishi mumkin.

Quyunlarning turli xillari mavjud, jumladan, bir nechta girdobli tornado, ponasimon tornado, shuningdek, odatda kamroq xavfli bo‘lgan quyidagi turlar: suv quyuni, mikroshkval, chang girdobi, olov girdobi, qor quyuni, gastnado va bug‘ girdobi.

Quyunlar eng ko‘p Shimoliy Amerikada (ayniqsa, markaziy, janubiy va janubi-sharqiy hududlarda joylashgan Amerika Qo‘shma Shtatlarining «tornadolar yo‘lagi» deb ataluvchi mintaqasida) uchraydi. AQShda dunyoning boshqa har qanday davlatiga qaraganda ko‘proq tornado kuzatiladi. Ular, shuningdek, Janubiy Afrika Respublikasida, Yevropaning katta qismida (aksariyat Alp tog‘lari hududlaridan tashqari), g‘arbiy va sharqiy Avstraliya, Yangi Zelandiya, Bangladesh, Sharqiy Hindiston, Yaponiyada hamda Janubiy Amerikaning janubi-sharqida (Argentina va Urugvayda) paydo bo‘ladi. Tornadoni uning yuzaga kelishidan avval yoki paydo bo‘layotgan vaqtda impulsli Dopler radari yordamida aniqlash mumkin. Bu radar bulutlarning harakat tezligi va aylanishini qayd etadi. Bundan tashqari, bo‘ron kuzatuvchilari ham tornadolarni aniqlaydi.

Etimologiyasi

Meteorologiyada quyun atamasi suv yuzasida hosil bo‘lgan girdoblarga nisbatan ishlatiladi, quruqlik ustida yuzaga kelganlari esa tromb yoki tornado deb ataladi. Biroq maxsus bo‘lmagan adabiyotlarda bu atamalar ko‘pincha to‘liq sinonim sifatida ishlatiladi.

Quyun

«Quyun» deb tarjima qilinadigan ruscha «smerch» so‘zi qadimgi rus tilidagi «smьrchь», «smъrchь» so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, dastlab «bulut, qora bulut» ma’nosini bildirgan. U «merk» o‘zakli so‘zlar (masalan, «smerkatsya» — qorong‘ilashmoq) va «mrak» — zulmat so‘zi bilan qarindosh. Quyun ba’zan tromb (aslida italyancha tromba — «quvur») va mezouragan deb ham ataladi.

Tornado

«Tornado» so‘zi (inglizcha tornado) ispancha tronada («momaqaldiroqli bo‘ron»), shuningdek, lotincha tonāre («momaqaldiroq gumburlamoq») va ispancha tornar («aylantirmoq, buramoq») so‘zlari bilan bog‘liq. AQShda ular norasmiy ravishda ko‘pincha «tvisterlar» (inglizcha twister — «aylangan, burama») yoki eskirgan «siklon» (inglizcha cyclone).

Tavsifi

Quyun — yer yuzasi bilan tutashib turadigan va tez aylanadigan havo ustuni. U to‘p-to‘p yomg‘ir bulutidan pastga osilib tushadi yoki shunday bulut ostida joylashadi hamda ko‘pincha (lekin har doim ham emas) voronkasimon bulutga o‘xshaydi. Biror girdob quyun deb tasniflanishi uchun u ham yer yuzasiga, ham bulut asosiga tutashishi kerak. Biroq bu atamaning aniq va umumiy qabul qilingan ta’rifi yo‘q. Masalan, bir voronkaning yerga alohida tegishlari mustaqil tornadolar hisoblanadimi, degan masalada turlicha fikrlar mavjud.

Voronka

1999-yilda Oklaxoma shtatining Anadarko shahri yaqinidagi tornado. Voronka — bulutdan yerga qarab cho‘zilgan ingichka nayga o‘xshash tuzilma. Tornadoning quyi qismi yer yuzasiga yaqin joyda kuchli shamol ko‘targan yarim shaffof chang buluti bilan o‘ralgan. Tornadodagi shamol ta’sir doirasi radiusi voronkaning o‘z radiusidan ancha katta.

Quyun har doim ham ko‘zga ko‘rinavermaydi. Biroq shamolning yuqori tezligi (Bernulli prinsipiga ko‘ra) tufayli yuzaga keladigan juda past bosim va tez aylanish (siklostrofik muvozanat tufayli) odatda havodagi suv bug‘ining adiabatik sovish natijasida tomchilarga kondensatsiyalanishiga olib keladi. Natijada ko‘rinadigan voronkasimon bulut yoki kondensatsiya voronkasi paydo bo‘ladi.

Voronkasimon bulut va kondensatsiya voronkasi ta’riflari borasida ayrim kelishmovchiliklar mavjud. Meteorologiya atamalari lug‘atiga ko‘ra, voronkasimon bulut — to‘p-to‘p yoki to‘p-to‘p yomg‘ir bulutidan pastga cho‘zilgan har qanday aylanma bulut. Shunday qilib, tornadolarning aksariyati ushbu ta’rifga mos keladi. Ko‘plab meteorologlar esa «voronkasimon bulut» deganda yer yuzasidagi kuchli shamollar bilan bog‘lanmagan aylanma bulutni qat’iy tushunadi, «kondensatsiya voronkasi» atamasi esa to‘p-to‘p yomg‘ir buluti ostidagi har qanday aylanuvchi bulutning umumiy nomidir.

Quyunlar ko‘pincha dastlab yer yuzasida kuchli shamol kuzatilmaydigan voronkasimon bulut sifatida paydo bo‘ladi va bunday bulutlarning barchasi ham tornadoga aylanmaydi. Tornadolarning ko‘pchiligi ko‘rinadigan voronka hali yerga yetmagan paytdayoq yer yuzasida kuchli shamol hosil qiladi. Shu sababli uzoqdan voronkasimon bulutni tornadodan ajratish qiyin.

Tornadolar to‘lqini

2011-yilgi «superto‘lqin»ning sun’iy yo‘ldoshdan ko‘rinishi.

Tornadolar to‘lqini (inglizcha tornado outbreak), norasmiy ravishda «tornadolar seriyasi» (inglizcha tornado series) — bir xil konvektiv bo‘ron tizimi keltirib chiqaradigan bir nechta tornadoning yuzaga kelishi. Bir hodisani rasman tornadolar to‘lqini deb atash uchun nechta tornado bo‘lishi lozimligi aniq belgilanmagan. Odatda oltitadan o‘ntagacha tornado kuzatilishi va ular kamida ikkita turli joyda yoki kamida ikkita supereyacheykadan (supercell) paydo bo‘lishi.

Odatda olti soatdan ortiq vaqt davomida yangi quyun kuzatilmasa, to‘lqin tugagan deb hisoblanadi. Shunday sokin davrdan keyin tornado faolligi qayta boshlansa, bu yangi to‘lqin deb qaraladi. Tornadolar to‘lqini bir necha kun uzluksiz yoki deyarli uzluksiz kuzatilsa, u «tornadolar to‘lqinlari ketma-ketligi» (inglizcha tornado outbreak sequence) deb ataladi. Bunday to‘lqinlar odatda martdan iyungacha AQSh va Kanadaning Buyuk tekisliklaridagi «tornadolar yo‘lagi» (inglizcha Tornado Alley» hududida ro‘y beradi. Tornadolar yilning boshqa fasllarida va dunyoning boshqa hududlarida ham paydo bo‘lishi mumkin.

AQShda 3–4-aprel 1974-yilgi «superto‘lqin» vaqtida tornadolar bosib o‘tgan yo‘llar xaritasi.

Tornadolarning nihoyatda keng ko‘lamli to‘lqini «superto‘lqin» (inglizcha Super Outbreak) deb ataladi. Qayd etilgan eng yirik tornado superto‘lqini 2011-yilgi superto‘lqin bo‘lib, unda 362 ta tornado kuzatilgan va bevosita zarar qariyb 10 milliard AQSh dollariga yetgan. U 1974-yilgi superto‘lqindan ham katta bo‘lgan: o‘sha hodisada 148 ta tornado qayd etilgan.

Tornadolar oilasi

10-may 1991-yilda bitta supereyacheykadan paydo bo‘lgan egizak quyunlar, Texasda.

Bir xil supereyacheykali momaqaldiroqli bo‘ron keltirib chiqargan bir nechta bir vaqtdagi quyun ba’zan «tornadolar oilasi» (inglizcha tornado family) deb ataladi. Bunday tornadolar bir-birining ortidan yoki yonma-yon harakatlanishi va qisqa yoki juda uzoq masofalarni bosib o‘tishi mumkin. Tornadolar oilasini ba’zan bitta uzluksiz tornado bilan adashtirishgan, ayniqsa 1970-yillargacha. Ayrim hollarda tornadolarning yo‘llari kesishadi; zarar bitta tornadomi yoki butun oilami tomonidan yetkazilganini aniqlash uchun mutaxassis tahlili zarur bo‘ladi. Ba’zan, masalan, 1990-yil mart oyida Kanzasdagi tornado hodisasida, bitta oilaga mansub alohida tornadolar bir-biriga qo‘shilib ketgan, bu esa ularning sonini aniqlashni qiyinlashtirgan. Dalillar yetishmasligi sababli tornadolar oilasi keltirib chiqargan ayrim vayronagarchiliklar sababi, ehtimol, abadiy noma’lum bo‘lib qoladi. Shunday hodisalardan biri — uch shtat tornadosi bo‘lib, 1925-yil mart oyida sodir bo‘lgan. U tarixdagi eng uzoq davom etgan bitta tornado yoki tornadolar oilasi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Juda uzoq davom etgan deb qayd etilgan boshqa ko‘plab tornadolar ham keyinchalik aslida tornadolar oilasi ekani ma’lum bo‘lgan.

Tashqi ko‘rinishi

30-may 1976-yilda (Uoerika shahri, Oklaxoma shtati, AQSh) turli fotograflar deyarli bir vaqtda olgan tornado suratlari: yuqoridagi rasmda tornado kamera tomondan yoritilgan va voronka ko‘kimtir tus olgan, pastdagi suratda esa Quyosh tornado ortida joylashgani uchun u qoramtir ko‘rinadi.

Paydo bo‘lish sharoitiga qarab, quyunlar turli rangda bo‘lishi mumkin. Quruq muhitda yuzaga kelgan quyunlar deyarli ko‘rinmaydi; ularni faqat voronka tagida aylanayotgan chiqindilardan sezish mumkin. Chiqindini juda oz ko‘taradigan yoki umuman ko‘tarmaydigan kondensatsiya voronkalari kulrangdan oq ranggacha bo‘lishi mumkin. Voronka orqali suv aylanganda quyun oq yoki hatto to‘q ko‘k tusga kirishi mumkin. Sekin siljiydigan, ko‘p miqdordagi chiqindi va loyni yutib oladigan voronkalar odatda to‘qroq tusda bo‘lib, yig‘ilgan moddalarning rangini oladi. Buyuk tekisliklar hududidan o‘tgan tornado tuproqning qizg‘ish rangi tufayli qizil tus olishi mumkin. Tog‘li hududlarda paydo bo‘lgan quyunlar qor bilan qoplangan joylardan o‘tganda oqarib ketishi mumkin.

Quyunning rangini belgilovchi asosiy omil — yoritilish sharoitidir. Orqa tomonidan Quyosh nuri tushgan tornado juda qoramtir ko‘rinadi. Kuzatuvchining orqasidan Quyosh yoritayotgan tornado esa kulrang, oq yoki yarqiroq ko‘rinishi mumkin. Quyosh botishi paytida yuzaga kelgan quyunlar sariq, to‘q sariq va pushti ranglarning turli tuslariga kiradi.

Momaqaldiroqli bo‘ron shamoli ko‘targan chang, jala, do‘l va tun qorong‘iligi tornadoni ko‘rishni qiyinlashtiradi. Bunday sharoitda yuzaga kelgan quyunlar ayniqsa xavfli: ularni faqat meteorologik radiolokatorlar yordamida aniqlash mumkin (yoki noqulay ob-havoda qolgan kishilar yaqinlashayotgan tornadoning tovushidan xavfni sezishi mumkin). Eng kuchli tornadolar ko‘pincha tarkibida yomg‘ir suvi bo‘lgan bo‘ronning yuqoriga ko‘tariluvchi havo oqimlarida hosil bo‘ladi va shu sababli ko‘rinadi. Bundan tashqari, tornadolarning aksariyati kunning ikkinchi yarmida, yorqin Quyosh nurlari eng qalin bulutlardan ham o‘ta oladigan paytda sodir bo‘ladi. Kechasi esa tornadolar tez-tez chaqnaydigan chaqmoq.

Aylanish

Aylanish havoning quyunlar ichidagi harakati xuddi siklondagi kabi kechadi: Shimoliy yarimsharda soat miliga teskari, Janubiy yarimsharda esa soat mili yo‘nalishida. Bu quyun hosil bo‘ladigan atmosfera frontining ikki tomonidagi havo massalarining o‘zaro harakat yo‘nalishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Teskari aylanish hollari ham ma’lum. Quyun yonidagi hududlarda havo pastga tushadi va natijada girdobning aylanish tizimi yopiladi.

Quyun turlari

Ipsimon (arqonsimon)

Ipsimon tornado Koloradoda 8-avgust 2023-yilda

Voronka silliq va ingichka ko‘rinadi; uning balandligi har doim radiusidan katta bo‘ladi. Bunday quyunlar ba’zan juda egri-bugri shaklga kirishi mumkin. Ular odatda uncha xavfli emas va ko‘pi bilan tomni uchiradi yoki shikastlaydi. EF0–EF2 toifasiga kiradi.

Voronkasimon

Quyun Kaliforniyadagi EF1 toifali.

Bu quyunlarning eng keng tarqalgan turidir. Voronka silliq va ingichka bo‘lib, juda egri-bugri shaklga ham kirishi mumkin. Uning uzunligi radiusidan ancha katta bo‘ladi. Quyun odatda ilk paydo bo‘lganida yoki tarqalayotganida shunday ko‘rinadi.

Ponasimon

EF4 toifali ponasimon tornado namunasi, Nebraskada, 2024-yil aprel oyida.

Eni bulut asosidan yergacha bo‘lgan masofadan katta bo‘lgan yirik tornadolar yerga sanchilgan ulkan ponalarga o‘xshab ko‘rinadi. Shu sababli ular «ponasimon tornado» yoki «pona» deb ataladi. Ponasimon tornado shu qadar keng bo‘lishi mumkinki, u bulut asosidan yergacha bo‘lgan masofadan ham kengroq bo‘lgan qoramtir bulutlar devoriga o‘xshaydi. Hatto tajribali bo‘ron kuzatuvchilari ham uzoqdan past osilib turgan bulut bilan ponasimon tornadoni ajrata olmasligi mumkin. Katta tornadolarning ko‘pchiligi, lekin hammasi emas, ponasimon shaklga ega.

Bir nechta voronkali

Bir nechta voronkali tornado namunalari: F3 toifali quyun Dallasda, 1957-yilda (chapda) va F4 toifali quyun Indianada, 1965-yilda (o‘ngda).

Bunday tornadolar asosiy markaziy quyun atrofida aylanadigan ikki yoki undan ortiq alohida girdobdan tashkil topishi mumkin. Ularning kuchi deyarli har qanday darajada bo‘lishi mumkin, biroq ko‘pincha juda kuchli bo‘ladi. Bir nechta girdob odatda tornado endigina shakllanayotganida yoki asosiy voronka yonidagi girdoblarni hali yutib yubormaganida ko‘rinadi. Ular katta hududlarga sezilarli zarar yetkazadi. Ayrim girdoblar shamol tezligini soatiga 160 km dan ham ko‘proqqa oshirishi mumkin. Tornadoning yo‘lida kuchli vayronagarchiliklarning tor yo‘laklari nisbatan yengil shikastlangan keng hududlar bilan almashinib kelishiga ko‘pincha aynan shular sabab bo‘ladi.

Olovli quyunlar

Olovli quyun namunasi

Bular kuchli yong‘in yoki vulqon otilishi oqibatida hosil bo‘lgan bulutdan paydo bo‘ladigan oddiy quyunlardir. Inson ilk bor sun’iy ravishda aynan shunday quyunlarni yaratgan (J. Dessenning Sahroi Kabirdagi 1960–1962-yillarda davom etgan tajribalari). Ular alanga tillarini o‘ziga tortadi va alanga yuqoridagi bulut tomon cho‘zilib, olovli quyunni hosil qiladi. Bunday quyun yong‘inni o‘nlab kilometrga tarqatishi mumkin. Ushbu hodisaning eng dahshatli misollaridan biri 1923-yilgi Buyuk Kanto zilzilasidan keyin Yaponiyada yuz bergan. O‘sha vaqtda Tokiodagi yong‘in butun shaharni qamrab olib, ulkan olov girdobi paydo bo‘lishiga sharoit yaratgan; u keng hududni kuydirib, bilvosita 38 000 kishining o‘limiga sabab bo‘lgan.

Suv quyunlari

Suv quyuni, Malyorka yaqinida 11-sentabr 2005-yilda.

Suv quyuni — suv havzasi ustida paydo bo‘ladigan aylanuvchi havo ustuni. U odatda suv hamda to‘p-to‘p bulut bilan tutashgan voronkasimon bulut ko‘rinishida bo‘ladi. Suv quyunlari ikki xil bo‘ladi: eng keng tarqalgan turi «tornadoga xos bo‘lmagan suv quyuni» deb ataluvchi kuchsiz girdobdir. Ikkinchi, kamroq uchraydigan turi esa quruqlikda emas, suv ustida yuzaga keladigan klassik tornado bo‘lib, «tornadoli suv quyuni» deyiladi. Suv quyunlarining aksariyati suvni ichiga tortmaydi. Suv quyuni quruqlikka chiqsa, u oddiy tornado deb tasniflanadi.

Lendspautlar

6-iyun 2021-yildagi lendspaut

Lendspautlar mezosiklon va kuchli momaqaldiroqli bo‘ronlar bilan bog‘liq emas. Ular to‘p-to‘p yomg‘ir bulutidan paydo bo‘ladi. Bunday quyun juda kuchsiz bo‘lib, odatda EF0–EF2 toifasiga kiradi.

Mikroshkvallar

Mikroshkvallar — momaqaldiroqli bo‘ron bilan bog‘liq bo‘lgan, qisqa muddatli va kuchli pastga yo‘nalgan havo oqimlaridir. Odatda mikroshkvallar tornadolardan kuchsizroq bo‘ladi, ammo ba’zan shamol tezligi soatiga 240 km dan oshib, katta zarar yetkazishi mumkin. Bu atamani xavfli ob-havo hodisalari tadqiqotchisi Ted Fudzita pastga yo‘nalgan kuchli havo zarbasi (inglizcha downburst) turlaridan biri sifatida kiritgan. Agar hodisa 4 km dan katta hududni qamrab olsa, u makroshkval (inglizcha macroburst).

Qor quyunlari

Qor quyuni kuchli qor bo‘roni vaqtida paydo bo‘ladi. Juda kam uchraydi, odatda bir necha soniya davom etadi va vayronkor kuchga ega bo‘lmaydi. Supereyacheykali qorli momaqaldiroqlar paytida havo harorati yer yuzasida manfiy bo‘lganda tornado rivojlanishi mumkin. Ushbu turdagi girdobning Fudzita shkalasi bo‘yicha qayd etilgan eng yuqori kuchi EF1 bo‘lgan.

Gastnado

Gastnado (inglizcha gustnado, «kuchli shamol girdobi») — ichida keskin shamol zarbalari kuzatiladigan, mezosiklonga bog‘liq bo‘lmagan, qisqa muddatli yer yuzasi girdobidir. U frontlar chizig‘i yaqinida, momaqaldiroqli bo‘ron hosil qilgan pastga yo‘naluvchi oqim ichida yuzaga keladi. Gastnadoning uni keltirib chiqargan bo‘ron bilan bog‘liqligi juda kam. Bo‘ron girdobning shakli va dinamikasini belgilamaydi, faqat termodinamik jarayonlarga qisman ta’sir qiladi. Bunday girdoblarning o‘rtacha vayronkorligi (shuningdek, ichidagi shamol tezligi) EF0–EF1 darajalariga mos keladi. Bu Fudzita shkalasi bo‘yicha baholanadi. Gastnadolar tornado turiga kirmagani va kam uchragani sababli yetarlicha o‘rganilmagan.

Bug‘ girdoblari

Michigan ko‘lida 31-yanvar 1971-yilda kuzatilgan bug‘ girdoblari. Tasvir hodisaga birinchi bo‘lib nom bergan va u haqida xabar qilgan gazetadan olingan.

Bug‘ girdobi — suv (ba’zan nam tuproq) ustida paydo bo‘ladigan kichik va kuchsiz girdob. U tumanni aylantiradi, shu sababli ko‘zga ko‘rinadi. Bunday girdoblar sovuq tushganda, suv hali nisbatan iliq bo‘lgan yirik ko‘llar va okeanlar ustida hosil bo‘ladi. Ular namlikni yuqoriga tashishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Bug‘ girdoblari dengiz yuzasidan bug‘ ko‘tarilishi jarayoniga mansub bo‘lib, odatda suv quyunlaridan kuchsizroq bo‘ladi.

Qum girdoblari

Qum girdoblari

Qum girdobi yoki chang girdobi — atmosfera hodisasi bo‘lib, kunduzi bulut kam bo‘lgan (odatda issiq) havoda Quyosh nurlari yer yuzasini kuchli qizdirganida uning yaqinida havo girdoblanishi natijasida paydo bo‘ladi. Girdobning aylanish o‘qi tik (yoki ufqqa nisbatan biroz qiya) bo‘ladi. Balandligi odatda 10–20 m (ba’zan bir necha o‘n metr), diametri 1–5 m bo‘lib, ko‘pincha bir necha daqiqadan ortiq davom etmaydi. Qum girdoblari odatda quyoshli ob-havoda yuzaga keladi va odamlar uchun katta xavf tug‘dirmaydi.

Quyunlar hosil bo‘ladigan hududlar

Momaqaldiroqli bo‘ronlar dunyoning ko‘p qismida, subarktika yoki arktika iqlimi hukmron hududlardan tashqari, kuzatiladi. Biroq quyunlar faqat atmosfera frontlari tutashgan joylardagi momaqaldiroqli bo‘ronlar bilan birga yuzaga kelishi mumkin.

Eng ko‘p quyun Shimoliy Amerika qitasida, xususan, AQShning markaziy shtatlarida («tornadolar yo‘lagi») qayd etiladi; AQShning sharqiy shtatlarida ular kamroq. Janubdagi Florida shtatining Florida-Kis orollari yaqinida maydan oktabr o‘rtalarigacha deyarli har kuni dengizdan quyunlar keladi. Shu bois bu hudud «suv quyunlari o‘lkasi» deb atalgan. 1969-yilda bu yerda 395 ta shunday girdob qayd etilgan.

Quyunlar shakllanishi uchun sharoit mavjud bo‘lgan dunyoning ikkinchi yirik hududi — Yevropa (Pireney yarimorolidan tashqari), shu jumladan, Rossiyaning Yevropa qismi, ammo shimoliy hududlar bundan mustasno.

Shunday qilib, quyunlar asosan Shimoliy yarimsharning mo‘tadil mintaqasida, taxminan Yevropaning 60- va 45-parallellari orasida, AQSh va Meksikada esa 30-parallel atrofida kuzatiladi.

Quyunlar Sharqiy Argentina, Janubiy Afrika Respublikasi, g‘arbiy va sharqiy Avstraliya hududlarida hamda atmosfera frontlari to‘qnashishi mumkin bo‘lgan boshqa hududlarda ham qayd etiladi.

Rossiyadagi quyunlar

Rossiyada yiliga taxminan 100–300 ta quyun (suv quyunlaridan tashqari) hosil bo‘ladi. Ulardan 10–50 tasida shamol tezligi 50 m/s dan oshadi (ya’ni F1 darajasidan yuqori, Fudzita shkalasi bo‘yicha); 1–3 tasida esa tezlik 70 m/s dan oshadi (Fudzita shkalasi bo‘yicha F2 dan yuqori). Quruqlikdagi quyunlar (ayniqsa kuchlilari) odatda yoz boshida, vaqt jihatidan esa kechki soat 5–6 atrofida paydo bo‘ladi.

Eng ko‘p quyun Rossiyaning Yevropa qismida qayd etiladi. Moskva viloyatida, masalan, bir yilda o‘rtacha 7,5 ta quyun (shundan 1,9 tasida shamol tezligi 50 m/s dan yuqori) hosil bo‘ladi. Ba’zan quyunlar aholi punktlari, jumladan, Moskva (1904) va viloyat markazlari: Nijniy Novgorod (1974), Ivanovo (1984), Vladivostok (1997), Blagoveshchensk (2011), Xanti-Mansiysk (2012) hududlaridan ham o‘tadi. Ayniqsa 1984-yilda Ivanovo va qo‘shni viloyatlardagi quyunlar katta vayronagarchilik keltirgan. O‘shanda turli ma’lumotlarga ko‘ra, 69 dan 400 nafargacha odam halok bo‘lgan.

Tornadolar tasnifi

«Kanzas uzra tornado»[inglizcha]
(rassom Jon Styuart Karri[inglizcha])

Tornadolarni tasniflash uchun bir nechta shkala ishlatiladi. Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida (shuningdek, AQShda 1-fevral 2007-yildan boshlab) Fudzita shkalasi ishlatiladi, 1-aprel 2013-yilda esa Kanadada takomillashtirilgan Fudzita shkalasi joriy etildi. F0 va EF0 toifali tornado eng kuchsizi bo‘lib, daraxtlarni shikastlashi mumkin, ammo binolarga zarar yetkazmaydi. F5 va EF5 toifali tornado esa eng kuchlisi bo‘lib, uyni poydevoridan butunlay uzib tashlaydi va vayron qiladi, hatto baland osmono‘par binolarni ham deformatsiyalashi mumkin.

Shunga o‘xshash TORRO shkalasi Yevropa mamlakatlarida tornadolarning kuchini T0 (nihoyatda kuchsiz) dan T11 (ma’lum bo‘lgan eng kuchli tornadolar) gacha baholaydi. Vayronagarchilik kuzatilgan joyda meteorologik radar va fotogrammetriya yordamida tornado yetkazgan zararni o‘lchash va unga toifa berish mumkin.

Fudzita (takomillashtirilgan) va TORRO shkalalari bo‘yicha

  • Tornado toifasi EF0 (T0–T1) — kuchsiz. Mo‘rilar, yo‘l belgilari va televizion minoralarni shikastlaydi; qari daraxtlarni sindiradi, peshlavhalarni uchiradi, oynalarni sindiradi.
  • Toifa EF1 (T2–T3) — o‘rtacha kuchli. Uylarning tomini uchiradi, ko‘chma va yog‘och uylarni jiddiy shikastlaydi yoki ag‘daradi, oynalarni sindiradi, avtomobillarni siljitadi, katta daraxtlarni ildizi bilan qo‘poradi, yengil inshootlar va garajlarni vayron qiladi.
  • Toifa EF2 (T4–T5) — sezilarli kuchli. Uylarning tomlarini uchiradi, ko‘chma va yog‘och uylarni vayron qiladi, daraxtlarni ildizi bilan qo‘poradi, avtomobillarni shamol bilan surib ketadi.
  • Toifa EF3 (T6–T7) — kuchli. Uylarning tomlarini uchiradi va devorlarini vayron qiladi, poyezdlarni ag‘daradi, ko‘plab daraxtlarni ildizi bilan qo‘poradi, avtomobillarni havoga ko‘taradi, yengil uylarni vayron qiladi, osmono‘par binolarni qiyshaytiradi, yo‘lning yengil qoplamasini ko‘chirib tashlaydi.
  • Toifa EF4 (T8–T9) — vayronkor. Puxta qurilgan uylarni vayron qiladi, yengil uylarni havoga ko‘taradi, osmono‘par binolarni buzishi, katta daraxtlar va avtomobillarni ma’lum masofaga ko‘chirib yuborishi mumkin.
  • Toifa EF5 (T10–T11) — nihoyatda kuchli. Puxta qurilgan uylarni poydevoridan uzib vayron qiladi, avtomobillarni 100 metrdan uzoqqa uchiradi, barcha daraxtlarni ildizi bilan to‘liq qo‘porib, po‘stlog‘ini shilib tashlaydi, asfaltni ko‘chiradi, ko‘priklarni buzishi mumkin, osmono‘par binolarni vayron qiladi, po‘lat va temir-beton konstruksiyalar hamda baland binolarga katta zarar yetkazadi.

Kuchiga ko‘ra

  • Tornado toifalari F0 va EF0, F1 va EF1 (T0 dan T3) — kuchsiz.
  • Toifalar F2 va EF2, F3 va EF3 (T4 dan T7) — kuchli.
  • Toifalar F4 va EF4, F5 va EF5 (T8 dan T11) — vayronkor.

Zarar yetkazuvchi omillar

  • Juda katta balandlikka ko‘tarib yuborishi (bunday balandlikdan yiqilish odam uchun halokatli bo‘lishi mumkin);
  • Yuqori tezlikda uchayotgan, quyun o‘ziga tortib olgan buyumlar (jumladan, o‘tkir qirrali narsalar);
  • Binolar va kommunikatsiyalarning vayron bo‘lishi, elektr uzatish liniyalarining uzilishi (tez havo oqimi va bosim farqi tufayli);
  • Yuzaga keladigan yong‘inlar.

Quyunlar tarixidagi qiziqarli faktlar va rekordlar

  • Rossiyada quyun haqida ilk ma’lumot 1406-yilga tegishli. Troitsa yilnomasida qayd etilishicha, Nijniy Novgorod yaqinida quyun ot, arava va odamni birga havoga ko‘tarib, olib ketgan. Ertasi kuni Volga daryosining narigi tomonida arava va o‘lik ot daraxtga osilib qolgan holda topilgan, odam esa bedarak yo‘qolgan.
  • 23-aprel 1800-yilda Arnsdorf, Dittersdorf va Etsdorfdan, Saksoniya hududidan F5 toifali quyun o‘tgan. Bunday kuch uchun g‘ayrioddiy darajada tor[manbada ko‘rsatilmagan] voronka (diametri 50 metrgacha) uylarni butunlay vayron qilgan va daraxtlarning po‘stlog‘ini shilib tashlagan. 5 kishi jarohatlangan.
  • 30-may 1879-yilda «Irving quyuni» ibodat vaqtida ichida dindorlar bo‘lgan yog‘och cherkovni havoga ko‘tarib, to‘rt metr yon tomonga ko‘chirgan va keyin uzoqlashgan. Qattiq qo‘rqib ketgan dindorlarga jiddiy zarar yetmagan, faqat shiftdan tushgan suvoq va yog‘och bo‘laklaridan ayrimlari jarohat olgan.
  • 29-iyun 1904-yil soat 17 da Moskvada ikki (ehtimol, uch) quyun Annenhof bog‘idagi barcha daraxtlarni (ayrimlarining aylanasi bir metrgacha) ildizi bilan qo‘porib, burab tashlagan; Lefortovo, Sokolniki, Basmannaya ko‘chasi va Mitishchi hududlariga zarar yetkazgan. Asosiy voronka Moskva daryosidagi suvni tortib olib, tubini ochib qo‘ygan.
  • 1923-yilda Tennessi (AQSh) shtatida quyun qishloq uyining devorlari, shifti va tomini bir zumda vayron qilib, uchirib ketgan. Stol atrofida o‘tirgan uy egalari esa faqat yengil qo‘rquv bilan qutulgan.
  • 1940-yilda Meshchery qishlog‘ida, Gorkiy viloyatida kumush tangalar yomg‘iri kuzatilgan. Ma’lum bo‘lishicha, momaqaldiroqli yomg‘ir vaqtida viloyat hududidagi tangalar xazinasi suv bilan yuvilib ochilgan. Yaqindan o‘tgan quyun tangalarni havoga ko‘tarib, Meshchery qishlog‘i yaqiniga sochib yuborgan.
  • 1965-yil aprel oyida AQShda bir vaqtning o‘zida kuchi turlicha bo‘lgan 37 ta tornado paydo bo‘lgan. Ularning diametri 2 km gacha, voronkalar balandligi 10 km gacha, shamol tezligi soatiga 300 km gacha yetgan. Bu girdoblar oltita shtatda juda katta vayronagarchilik keltirgan. 266 kishi halok bo‘lgan, 3662 kishi jarohatlangan.
  • 9-iyun 1984-yilda RSFSRning markaziy viloyatlaridan kamida 8 ta quyun o‘tgan; ularning kuchi F0 dan F4 gacha bo‘lgan. Ularning eng kuchlisi — F4 — Ivanovo shahri yaqinida kuzatilgan.
  • Insoniyatning yozma tarixidagi eng ko‘p qurbon keltirgan hodisa quyun bo‘lib, u 26-aprel 1989-yilda Bangladeshning aholi zich joylashgan hududlaridan o‘tgan va qariyb 1300 kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Girdob diametri 1,5 kilometr, shamol tezligi esa soatiga 180–350 km deb baholangan. Quyun eng katta zararni Daulatpur va Saturiya.
  • Yer yuzasiga yaqin eng yuqori shamol tezligi AQShdagi F5 toifali quyun paytida qayd etilgan. Bu quyun Oklaxomadan 3-may 1999-yilda o‘tgan — 484 ± 32 km/soat.
  • Hujjatlarda qayd etilgan eng yirik quyun Oklaxoma shtatida, El-Rino shahri yaqinida, 31-may 2013-yilda yuz bergan. Uning voronkasi eng katta holatda qariyb 4,2 km diametrga yetgan. RaXPol mobil radari ma’lumotiga ko‘ra, yer yuzasidagi eng yuqori shamol tezligi Oklaxoma universiteti tomonidan kamida 474 km/soat bo‘lgan. Bunday tezlik tornado aylanishining asosiy hududi ichidagi juda kichik girdoblarda kuzatilgan. Ular quyun bosib o‘tgan qishloq joylarda hech qanday obyektga tegmagan, shu sababli uning vayronagarchiligi EF3 toifasiga mos deb baholangan. Bu takomillashtirilgan Fudzita shkalasi bo‘yicha aniqlangan. Ushbu tornado oqibatida 8 kishi, jumladan, AQShda mashhur «quyun ovchisi» Tim Samaras[inglizcha], uning o‘g‘li Pol hamda hamkasbi Karl Yong halok bo‘lgan.

Hozirgi tadqiqotlar

Tornadolarni kuzatuvchi mobil punkt[inglizcha] Attika[inglizcha], Kanzas

Meteorologiya nisbatan yosh fan bo‘lib, quyunlarni tizimli o‘rganish nisbatan yaqinda boshlangan. Bu hodisa bir asrdan ortiq vaqtdan beri tadqiq qilinayotganiga qaramay, quyunlarning yuzaga kelishidagi ayrim jihatlar hanuz noaniq.

Olimlar momaqaldiroqli bo‘ronlar va mezosiklonlarning rivojlanishini, shuningdek, ular hosil bo‘lishiga yordam beradigan meteorologik sharoitlarni ancha yaxshi tushunadi. Zamonaviy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlari tornadogenez jarayonlari, quyunlar dinamikasi, ularni aniqlash va bashorat qilish usullarini o‘rganishdan iborat.

So‘nggi yillardagi eng yirik dala tadqiqotlaridan biri — 2019, 2022 va 2023-yillarda o‘tkazilgan TORUS (Targeted Observation by Radars and UAS of Supercells) loyihasidir. Unda 50 dan ortiq tadqiqotchi va talaba supereyacheykali momaqaldiroqli bo‘ronlar haqida ma’lumot to‘plash uchun Buyuk tekisliklar hududida, AQShda turli asbob-uskunalarni ishga tushirgan. Loyihada uchuvchisiz uchish apparatlari, ko‘chma radiolokatsion stansiyalar, ko‘chma meteorologik stansiyalar, lidarlar va NOAA P-3 boshqariladigan samolyoti qo‘llangan. Maqsad — momaqaldiroqli bo‘ronlar ichidagi quyunlar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan kichik tuzilmalarni o‘rganish.

Quyunlarni aniqlash texnologiyalarida katta yutuqlarga erishildi. Milliy meteorologik radarlar tarmog‘ida Dopler radarlarining ikki qutblanishli texnologiyasidan foydalaniladi. Uni NOAA Kuchli bo‘ronlar laboratoriyasi deyarli 30 yil davomida ishlab chiqqan. Radarlar quyun havoga ko‘targan parcha va chiqindilarni aniqlay oladi. Bu meteorologlarga uning joylashuvini hatto tunda yoki yomg‘ir ortiga yashiringanida ham aniqlash imkonini beradi.

Istiqbolli yo‘nalishlardan biri — ob-havoni sonli prognozlash modellaridan foydalanib, quyun haqida ogohlantirish muddatini uzaytirishga mo‘ljallangan Warn-on-Forecast tizimidir. 2024-yil may oyida ushbu tajriba tizimi Ayova shtatining Grinfild shahri yaqinida kuchli quyun hosil bo‘lish ehtimoli yuqoriligini u paydo bo‘lishidan 75 daqiqa oldin ko‘rsatgan.

Shunga qaramay, supereyacheykalar va boshqa atmosfera jarayonlaridan quyun hosil bo‘lishiga o‘tish bosqichi hali ham faol tadqiq qilinmoqda. Olimlar quyun paydo bo‘lishi uchun aynan qanday sharoitlar zarurligi, nega ayrim aylanma momaqaldiroqli bo‘ronlar quyun keltirib chiqarib, boshqalari keltirib chiqarmasligi hamda quyunlarning so‘nishiga nima sabab bo‘lishini o‘rganishda davom etmoqda.

Filmlar

Adabiyotlar

  • Varaksin A. Yu., Romash M. E., Kopeytsev V. N. Tornado. Moskva: Fizmatlit, 2011. 344 bet. — 300 nusxa. ISBN 978-5-9221-1249-9
  • Arsenyev S. A., Babkin V. A., Gubar A. Yu., Nikolayevskiy V. N. Mezomasshtabli turbulentlik nazariyasi. Atmosfera va okean girdoblari. Moskva–Ijevsk: Kompyuter tadqiqotlari instituti. «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-tadqiqot markazi. 2010. 308 bet.
  • Arsenyev S. A. Tornadolarning kuchli shamolli bo‘ron ta’sirida yuzaga kelishi // Moskva universiteti xabarnomasi. 3-seriya: fizika va astronomiya. 2011. № 5. 70–74-betlar.
  • Arsenyev S. A. Tornado va quyunlarda elektromagnit maydonlar // Moskva universiteti xabarnomasi. 3-seriya: fizika va astronomiya. 2012. № 3. 51–55-betlar.
  • Lemmlin G. G. Boltiqbo‘yida quyunlarni dastlabki kuzatishlar // Tabiat. 1935. № 2. 51-bet.
  • Nalivkin D. V. Quyunlar / Mas’ul muharrir: M. I. Budiko. — Moskva: Nauka, 1984. — 112 bet — (Inson va atrof-muhit). — 69 000 nusxa
  • Xromov S. P., Petrosyans M. A. 38. Kichik ko‘lamli girdoblar // Meteorologiya va iqlimshunoslik : darslik. — 7-nashr. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti : Nauka, 2006. — B. 448—450. — 582 bet — (Klassik universitet darsligi). — ISBN 5-211-05207-2. — ISBN 5-02-035762-6.
  • Arsenyev S. A. Tornadolar va kuchli shamolli bo‘ronlarni matematik modellashtirish // Geoscience Frontiers. 2011. 2-jild. № 2. 412–416-betlar.

Havolalar