

Ozon tuynugi — bu ozon konsentratsiyasining ozon qatlamida, Yeryuzasining muayyan hududlari ustida mahalliy pasayishidir. Ilmiy hamjamiyatda keng qabul qilingan nazariyaga ko‘ra, XX asrning ikkinchi yarmida inson faoliyati bilan bog‘liq omilning ta’siri tobora kuchayib, xlor va brom saqlovchi freonlar atmosferaga chiqarilishi ozon qatlamining sezilarli darajada yupqalashishiga olib kelgan. Masalan, Jahon meteorologiya tashkilotining hisobotiga qarang:
Ushbu va boshqa so‘nggi ilmiy natijalar avvalgi baholashlarning xulosasini yanada mustahkamlaydi: ilmiy dalillar majmui o‘rta va yuqori kengliklarda kuzatilayotgan ozon yo‘qolishi asosan inson faoliyati natijasida hosil bo‘lgan xlor va brom birikmalari tufayli yuz berayotganini ko‘rsatadi
Asl matn (inglizcha)Ushbu va boshqa so‘nggi ilmiy kashfiyotlar oldingi baholash xulosasini mustahkamlaydi: ilmiy dalillarning umumiy salmog‘i o‘rta va yuqori geografik kengliklarda kuzatilayotgan ozon kamayishi asosan antropogen xlor va brom birikmalari bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi
Ozon tuynugining chegaralarini belgilashda atmosferadagi ozon miqdori uchun minimal mezon sifatida 220 Dobson birligi qabul qilingan.
Antarktika ustidagi ozon tuynugining maydoni 2018-yilda o‘rtacha 22,8 mln kvadrat kilometrni tashkil qilgan (2010—2017-yillarda yillik o‘rtacha qiymatlar 17,4 dan 25,6 mln kvadrat kilometrgacha, 2000—2009-yillarda 12,0 dan 26,6 mln kvadrat kilometrgacha, 1990—1999-yillarda esa 18,8 dan 25,9 mln kvadrat kilometrgacha o‘zgargan).
Tarixi
Diametri 1000 km dan ortiq bo‘lgan ozon tuynugini ilk bor 1985-yilda Antarktidaustida britaniyalik olimlar guruhi — J. Shanklin[inglizcha], J. Farman[inglizcha], B. Gardiner[inglizcha]— aniqlagan. U har yili avgustda paydo bo‘lib, dekabr—yanvar oylarida yo‘qolgan. Shimoliy yarimsharda , Arktikada esa kuz va qish fasllarida ko‘plab kichik ozon tuynuklari paydo bo‘ladi. Bunday tuynukning maydoni 2 mln km² dan oshmaydi, mavjud bo‘lish muddati esa 7 kungacha davom etadi.
Ozon qatlami tirik hujayralar uchun zararli bo‘lgan Quyosh ultrabinafsha nurlanishining bir qismini yutadi. Shu sababli 1985-yilda Ozon qatlamini muhofaza qilish to‘g‘risidagi Vena konvensiyasiqabul qilingan. 1987-yil sentabrda Monreal shahrida ozon qatlamini yemiruvchi moddalar to‘g‘risidagi protokol (Monreal protokoli) imzolangan. 2016-yilga kelib uni 197 ta davlat imzolagan. Protokol bir necha toifadagi qariyb 100 ta kimyoviy moddani nazorat qiladi. Ozon qatlamini yemiruvchi moddalarning har bir guruhi uchun ishlab chiqarish va iste’moldan bosqichma-bosqich voz kechish, oxir-oqibat ularni butunlay tugatish jadvali belgilangan. 1996-yilda xlorftoruglerodlarishlab chiqarilishi butunlay to‘xtatilgan, hozirda esa muomaladan bosqichma-bosqich chiqarilayotgan moddalar — gidroftoruglerodlar.
Hozir ozon qatlami asta-sekin tiklanmoqda. Antarktika ustidagi ozon tuynugi 2060-yilga borib yo‘qolishi kutilmoqda. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Monreal protokoli to‘g‘ri amalga oshirilsa, 2 millionta teri saratoni holatining 2030-yilgacha oldi olinadi.
Hosil bo‘lish mexanizmi
Qutb tunlari davomida ozon hosil bo‘lmaydi, chunki ultrabinafsha nurlar kislorod molekulalariga ta’sir ko‘rsatmaydi. Massasi katta bo‘lgan ozon molekulalari Yer yuzasiga tomon pastga tushadi va odatdagi bosimda beqaror bo‘lgani sababli parchalanadi.
Rouland va Molina xlor atomlari stratosferadakatta miqdordagi ozonni parchalashi mumkinligini taxmin qilishgan. Ular bu xulosaga Paul Yozef Krutsen va Garold Jonstounning o‘xshash tadqiqotiga asoslanib kelishgan; mazkur tadqiqot azot(II) oksidi (NO) ozonning parchalanishini tezlashtirishi mumkinligini ko‘rsatgan.

Atmosferadagi ozon konsentratsiyasining kamayishiga bir nechta omil birgalikda ta’sir qiladi. Ularning asosiylari — ozon molekulalarining antropogen va tabiiy kelib chiqishga ega turli moddalar bilan reaksiyalarda parchalanishi, qutb qishi davomida Quyosh nurlarining bo‘lmasligi, ayniqsa barqaror qutb girdobitufayli qutbga yaqin kengliklardan ozon kira olmasligi, shuningdek, qutbiy stratosfera bulutlari (QSB) hosil bo‘lishi ham muhimdir. Bu bulutlar zarrachalarining yuzasi ozonning parchalanish reaksiyalarini katalizlaydi. Mazkur omillar ayniqsa Antarktikaga xos. Arktikada esa qit’a yuzasining yo‘qligi tufayli qutb girdobi ancha zaif, harorat Antarktikadagidan bir necha daraja yuqori, qutbiy stratosfera bulutlari kamroq uchraydi va kuz boshida tarqalishga moyil bo‘ladi. Kimyoviy faol ozon molekulalari ko‘plab anorganik va organik birikmalar bilan reaksiyaga kirishadi. Ozonni yemirishga eng ko‘p hissa qo‘shadigan moddalar: oddiy moddalar (vodorod, kislorod, xlor, bromatomlari), anorganik birikmalar (vodorod xlorid, azot monooksidi) va organik birikmalar (metan, shuningdek, xlorftor- va bromftorfreonlar bo‘lib, ular xlor va bromatomlarini ajratadi). Bundan farqli ravishda, masalan, gidroftorfreonlar parchalanganda ftoratomlari hosil bo‘ladi; ular esa tezda suvbilan reaksiyaga kirishib, barqaror vodorod ftoridhosil qiladi. Shu sababli ftor ozonning parchalanish reaksiyalarida ishtirok etmaydi. Yod ham stratosferadagi ozonni yemirmaydi, chunki yod saqlovchi organik moddalar deyarli butunlay troposferaning o‘zidayoq sarflanadi. Ozonni yemiruvchi asosiy reaksiyalar ozon qatlami haqidagi maqolada keltirilgan.
Oqibatlari
Ozon qatlamining zaiflashishi okean suvlariga yetib boradigan Quyosh ultrabinafsha nurlanishi oqimini kuchaytiradi. Bu esa dengiz hayvonlari va o‘simliklari o‘limining ko‘payishiga olib keladi.
Ozon qatlamining tiklanishi
Insoniyat xlor va brom saqlovchi freonlar chiqarilishini cheklash uchun boshqa moddalar, masalan, ftor saqlovchi freonlardan foydalanishga o‘tgan bo‘lsa-da, ozon qatlamining tiklanishi bir necha o‘n yillikni oladi. Buning asosiy sababi — atmosferada allaqachon juda ko‘p miqdorda freonlarto‘planganidir. Ular o‘nlab, hatto yuzlab yillar davomida saqlanib qoladi. Shu bois ozon tuynugi asr o‘rtalaridan oldin yopilishini kutish kerak emas. 2024-yilda NOAA va NASA olimlari ozon qatlami 2066-yilga kelib to‘liq tiklanishini prognoz qilishgan. Professor Syuzan Solomon ma’lumotlariga ko‘ra, 2000-yildan 2015-yilgacha Antarktika ustidagi ozon tuynugi taxminan Hindiston maydoniga teng miqdorda qisqargan. NASA baholashicha, Antarktika ustidagi ozon tuynugining yillik o‘rtacha maydoni 2000-yilda 24,8 mln km², 2015-yilda 25,6 mln km², 2020-yilda esa 23,5 mln kv. km bo‘lgan.
Ozon tuynugi haqidagi noto‘g‘ri tushunchalar
Ozon tuynuklarining paydo bo‘lishiga doir bir qancha keng tarqalgan afsonalar mavjud. Ular ilmiy asosga ega bo‘lmasa ham, ommaviy axborot vositalarida tez-tez uchraydi[ishonchli bo‘lmagan manba] — ba’zan xabarsizlik, ba’zan esa fitna nazariyalari tarafdorlarining ta’siri sababli.
Antarktika ustidagi ozon tuynugi anchadan beri mavjud
Ozon qatlamining muntazam ilmiy kuzatuvlari Antarktida da XX asrning 20-yillaridan beri olib boriladi. Biroq faqat 70-yillarning ikkinchi yarmida Antarktika ustida «barqaror» ozon tuynugi shakllanayotgani aniqlangan. Uning 80—90-yillarda tez kengayishi — maydoni ortishi va chegaralari ichidagi ozonning o‘rtacha konsentratsiyasi kamayishi — inson faoliyatining ozon qatlamiga yemiruvchi ta’siri allaqachon ortga qaytarib bo‘lmaydigan nuqtadan o‘tgan bo‘lishi mumkinligi haqidagi keskin xavotirlarni tug‘dirgan.
Ozonni yemiruvchi asosiy moddalar — freonlar
Bu fikr o‘rta va yuqori geografik kengliklar uchun to‘g‘ri. Boshqa hududlarda xlor ishtirokidagi reaksiyalar sikli stratosferadagi ozon yo‘qotilishining atigi 15—25 %iga sabab bo‘ladi. Bunda xlorning 80 %i antropogen kelib chiqishga ega (turli reaksiyalar siklining hissasi haqida batafsil ma’lumot uchun ozon qatlamihaqidagi maqolaga qarang). Demak, inson aralashuvi xlor siklining hissasini sezilarli oshiradi. Monreal protokoli kuchga kirishidan avval freonlar ishlab chiqarish yiliga 10 % ga ortib borish tendensiyasi davom etganida, ozonning umumiy yo‘qotilishining 30 dan 50 %igacha qismi 2050-yilda freonlar ta’siri bilan bog‘liq bo‘lardi. Inson aralashuvidan oldin ozonning hosil bo‘lishi va parchalanishi muvozanatda edi. Biroq inson faoliyati natijasida atmosferaga chiqarilgan freonlar bu muvozanatni ozon konsentratsiyasi kamayadigan tomonga siljitdi. Qutbiy ozon tuynuklarida esa vaziyat butunlay boshqacha. Bu yerda ozonning yemirilish mexanizmi yuqoriroq kengliklardagidan tubdan farq qiladi. Asosiy bosqich — galogen saqlovchi moddalarning faol bo‘lmagan shakllari qutbiy stratosfera bulutlari zarrachalari yuzasida oksidlarga aylanishidir. Natijada ozonning deyarli barchasi galogenlar bilan reaksiyalarda yemiriladi: bu jarayonning 40—50 %iga xlor, taxminan 20—40 %iga esa brom sabab bo‘ladi.
«Dyupont» kompaniyasining pozitsiyasi
«Dyupont» («DuPont») kompaniyasi freonlarning stratosfera ozonini yemirishdagi ishtiroki haqidagi ma’lumotlar e’lon qilingach, freonlarni himoya qilishga qaratilgan matbuot kampaniyasiga millionlab dollar sarfladi. Kompaniya raisi Chemical Week jurnalida 16-iyul kuni, 1975-yilda chop etilgan maqolasida «ozon yemirilishi nazariyasi — ilmiy fantastika; hech qanday ma’noga ega bo‘lmagan bema’nilik», deb yozgan. «Dyupont»dan tashqari, dunyoning boshqa ko‘plab kompaniyalari ham litsenziya to‘lovlarisiz turli turdagi freonlarni ishlab chiqargan va ishlab chiqarmoqda. Biroq ushbu freonlar sanoati rivojlangan aksariyat mamlakatlarning rasmiy nazorat organlari ma’qullagan standart sovutish va iqlimlashtirish uskunalarida hamda boshqa asosiy sanoat sohalarida qo‘llanilmaydi. «Dyupont» kompaniyasining R12 va R22 xlorftoruglerodlariga (XFU) patent huquqlari muddati tugagan paytga kelib esa kompaniyaning pozitsiyasi butunlay o‘zgardi: ozonni yemiruvchi XFUlarni taqiqlash uning manfaatiga mos kela boshladi. Kompaniya ozon uchun go‘yoki xavfsiz deb taqdim etilgan R134a xladonini ishlab chiqarish huquqlarini sotishdan katta daromad olgan. Biroq o‘sha vaqtga kelib mazkur modda ham ozon uchun xavfli deb tan olingan edi; hozir uning o‘rniga yonuvchan sovituvchi modda — R600a izobutani qo‘llanmoqda. Taxminan 2000-yildan boshlab bu modda maishiy sovutish texnikasida keng ishlatilmoqda.
Freonlar stratosferaga yetib borish uchun haddan tashqari og‘ir


Ba’zan freon molekulalari azot va kislorod molekulalaridan ancha og‘ir bo‘lgani uchun stratosferaga sezilarli miqdorda yetib bora olmaydi, degan fikr bildiriladi. Aslida esa atmosfera gazlari to‘liq aralashadi, ular qatlamlarga ajralmaydi yoki massasi bo‘yicha saralanmaydi. Atmosferada gazlarning diffuziya tufayli qatlamlarga ajralishi uchun talab qilinadigan vaqt ming yillar bilan o‘lchanadi. Albatta, doimo harakatdagi atmosferada bunday bo‘lishi mumkin emas. Massaning vertikal ko‘chishi, konveksiya va turbulentlik jarayonlari turbopauza dan pastdagi atmosferani ancha tez to‘liq aralashtirib yuboradi. Shu sababli hatto inert gazlar yoki freonlarkabi og‘ir gazlar ham atmosferada bir tekis taqsimlanib, jumladan, stratosferaga yetib boradi. Atmosferadagi ularning konsentratsiyalarini tajriba asosida o‘lchash ham buni tasdiqlaydi. Masalan, o‘ng tomondagi CFC-11 freonining balandlik bo‘yicha taqsimlanish grafigiga qarang. O‘lchovlar Yer yuzasida ajralgan gazlarning stratosferaga yetib borishi uchun taxminan besh yil kerakligini ham ko‘rsatadi; o‘ng tomondagi ikkinchi grafik bunga misoldir. Agar atmosfera gazlari aralashmaganida, uning tarkibidagi argon va karbonat angidridkabi og‘ir gazlar Yer yuzasida qalinligi bir necha o‘n metr bo‘lgan qatlam hosil qilardi va Yer sathida yashash imkonsiz bo‘lib qolardi. Ammo bunday emas. kripton ning atom massasi 84, geliy niki esa 4. Ular Yer yuzasiga yaqin joyda ham, 100 km gacha bo‘lgan balandlikda ham bir xil nisbiy konsentratsiyaga ega. Albatta, yuqoridagi fikrlarning barchasi freonlar yoki inert gazlar kabi nisbatan barqaror gazlarga taalluqli. Reaksiyaga kirishadigan yoki turli fizik ta’sirlarga uchraydigan, masalan, suvda eriydigan moddalar konsentratsiyasi esa balandlikka bog‘liq ravishda o‘zgaradi.
Galogenlarning asosiy manbalari antropogen emas, tabiiydir
Ba’zi fikrlarga ko‘ra, galogenlarning tabiiy manbalari, masalan, vulqonlar yoki okeanlar, ozon yemirilishida inson ishlab chiqargan moddalardan ko‘ra muhimroq rol o‘ynaydi. Biroq tabiiy galogenlar asosan stratosferaga yetib bormaydi: ular suvda eriydigan moddalar (ko‘pincha xlorid ionlari va vodorod xlorid) bo‘lib, yomg‘ir bilan yuvilib, yerga tushadi. Bundan tashqari, tabiiy birikmalar freonlarga qaraganda beqarorroq. Masalan, metilxlorid atmosferada taxminan bir yil saqlanadi, freonlar esa o‘nlab va yuzlab yillar davomida saqlanishi mumkin. Shu sababli tabiiy birikmalarning stratosfera ozonini yemirishga qo‘shadigan hissasi nisbatan kichik. Hatto nihoyatda kuchli, kam uchraydigan Pinatubo vulqonining iyun oyida, 1991-yilda sodir bo‘lgan otilishi ozon miqdorini ajralgan galogenlar tufayli emas, balki juda katta miqdorda sulfat kislota aerozollari paydo bo‘lgani sababli kamaytirgan. Ularning zarrachalari yuzasi ozonni yemiruvchi reaksiyalarni katalizlagan. Atigi uch yildan so‘ng vulqon aerozollarining deyarli butun massasi atmosferadan chiqarilgan. Demak, o‘nlab va yuzlab yillar saqlanadigan freonlardan farqli o‘laroq, vulqon otilishlari ozon qatlamiga nisbatan qisqa muddatli ta’sir ko‘rsatadi.
Ozon tuynugi freonlar chiqadigan manbalar ustida joylashishi kerak
Freonlarning asosiy chiqindilari Shimoliy yarimsharda ajralsa-da, ozon tuynugi nima uchun Antarktikada hosil bo‘lishining izohi bor. Gap shundaki, freonlar troposfera va stratosferada yaxshi aralashadi. Kimyoviy faolligi past bo‘lgani uchun ular atmosferaning quyi qatlamlarida deyarli sarflanmaydi va bir necha yil, hatto o‘nlab yillar saqlanadi. Juda uchuvchan molekulyar birikmalar sifatida ular atmosferaning yuqori qatlamlariga nisbatan oson yetib boradi[manba 1904 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Antarktika ustidagi «ozon tuynugi» yil davomida doimiy mavjud emas. U qishning oxiri — bahorning boshida (avgust—sentabr) paydo bo‘lib, keng geografik hududda ozonning o‘rtacha konsentratsiyasi sezilarli kamayishi bilan namoyon bo‘ladi. Ozon tuynugini aynan Antarktikada yuzaga keltiradigan sabablar mahalliy iqlimning o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq. Antarktika qishining past harorati qutb girdobining hosil bo‘lishiga olib keladi. Ushbu girdob ichidagi havo asosan Janubiy qutb atrofida yopiq trayektoriyalar bo‘ylab harakatlanadi va boshqa kengliklardagi havo bilan sust aralashadi. Bu vaqtda qutbiy hudud Quyosh bilan yoritilmaydi va ultrabinafsha nurlanish bo‘lmagani uchun ozon hosil bo‘lmaydi, ilgari to‘plangan ozon esa parchalanib boradi (boshqa moddalar va zarrachalar bilan o‘zaro ta’sir natijasida ham, ozon molekulalari beqarorligi tufayli o‘z-o‘zidan ham). Qutb kuni boshlangach, ozon miqdori asta-sekin ko‘payib, yana me’yoriy darajaga yetadi. Demak, Antarktika ustidagi ozon konsentratsiyasining tebranishlari mavsumiy xususiyatga ega.
Ammo so‘nggi o‘n yilliklarda har bir yil uchun o‘rtachalashtirilgan ozon konsentratsiyasi va ozon tuynugi o‘lchamining o‘zgarish dinamikasi kuzatilsa, ulkan geografik hudud doirasida ozonning o‘rtacha konsentratsiyasi pasayishi yaqqol namoyon bo‘ladi.
- Stratosferadagi xlor manbalari
- Antarktikada ozon tuynugi maydoni va ozon konsentratsiyasining yillar bo‘yicha o‘zgarish dinamikasi
- Ozon qatlami o‘zgarishining dinamikasi: Aroza, Shveytsariya
Manbalar va izohlar
- ↑ Scientific Assessment of Ozone Depletion: 2006 (англ.). Дата обращения: 13 декабря 2007. Архивировано 16 февраля 2012 года.
- ↑ Изменение озоновой дыры по данным НАСА. Дата обращения: 15 августа 2018. Архивировано 27 июля 2019 года.
- ↑ Озоновая дыра : [арх. 21 октября 2022] / А. М. Звягинцев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
- 1 2 Международный день охраны озонового слоя. Дата обращения: 28 августа 2023. Архивировано 28 августа 2023 года.
- 1 2 Восстановление озонового слоя: как мир объединился для капитального ремонта. Дата обращения: 28 августа 2023. Архивировано 28 августа 2023 года.
- 1 2 Озоновый слой. Дата обращения: 28 августа 2023. Архивировано 28 августа 2023 года.
- ↑ Озоновая дыра влияет на обитателей морей. Архивировано 4 февраля 2013 года.
- ↑ Ozone hole UV impacting marine life: study (англ.). The University of Western Australia (25 июля 2012). Дата обращения: 23 января 2018. Архивировано 23 января 2018 года.
- ↑ Production, Sales, and Atmospheric Release of Fluorocarbons throught 2004 (англ.). Дата обращения: 6 июля 2007. Архивировано из оригинала 16 февраля 2012 года.
- ↑ Paul Newman. Recovery of the Antarctic Ozone Hole (англ.). Дата обращения: 4 июля 2007. Архивировано из оригинала 3 октября 2006 года.
- ↑ 2024 Antarctic ozone hole ranks 7th-smallest since recovery began | National Oceanic and Atmospheric Administration (англ.). www.noaa.gov (30 октября 2024). Архивировано 4 апреля 2025 года.
- ↑ Озоновая дыра над Антарктикой начала затягиваться — BBC Русская служба. Дата обращения: 11 июля 2016. Архивировано 4 июля 2016 года.
- ↑ SH ozone hole area Архивная копия от 30 сентября 2019 на Wayback Machine Данные НАСА
- ↑ И.К.Ларин. Озоновый слой и климат Земли. Ашипки ума и их исправление. Дата обращения: 3 июля 2007. Архивировано из оригинала 6 марта 2001 года.
- ↑ Osterman, G. B.; Salawitch, R. J.; Sen, B.; Toon, G. C.; Stachnik, R. A.; Pickett, H. M.; Margitan, J. J.; Blavier, J.-F.; Peterson, D. B. Balloon-Borne Measurements of Stratospheric Radicals and their Precursors Implications for the Production and Loss of Ozone // Geophys. Res. Lett. — 1997. — Т. 24, № 9. — С. 1107–1110.. Архивировано 23 декабря 2008 года.
- ↑ National Academy of Sciences. Галогенуглеводороды: воздействие на стратосферный озон = Halocarbons: Effects on Stratospheric Ozone. — 1976.
- ↑ Stratospheric Ozone. An Electronic Textbook (англ.). Дата обращения: 4 июля 2007. Архивировано 3 ноября 2003 года.
- ↑ Jeff Masters, Climate of Fear (англ.). Дата обращения: 13 декабря 2007. Архивировано 16 февраля 2012 года.
- ↑ John R. Hess. R-12 Retrofitting: Are we really doing it because DuPont’s patent for Freon® ran out? (англ.). Дата обращения: 6 июля 2007. Архивировано 16 февраля 2012 года.
- ↑ Myth: Volcanoes and the Oceans are Causing Ozone Depletion Архивная копия от 4 октября 2007 на Wayback Machine (англ.)
Havolalar
- Duglass A. R., Nyuman P. A., Solomon S. Antarktika ustidagi ozon tuynugi: yangilangan ma’lumot // Physics Today. — 2014. — Jild. 67, № 7. — Bet. 42—48.