Geyzer nima

Geyzerning otilishi: Strokkur
Islandiyadagi Geysir issiq bulog‘ining ko‘rinishi. Shu buloq nomi boshqa geyzerlarga ham berilgan

Geyzer (islandcha geysir, «Oltin halqa» hududidagi buloqlardan birining nomi, islandcha geysa — «otilib chiqmoq» so‘zidan olingan) — vaqti-vaqti bilan bosim ostida issiq suv va bug‘ni favvora shaklida otilib chiqaradigan issiq buloq. Geyzerlar vulkanizmning so‘nggi bosqichlari namoyon bo‘lishidan biri bo‘lib, hozirgi vulqon faolligi kuzatiladigan hududlarda tarqalgan.

Tavsifi

Geyzerlar yonbag‘irlari ancha tik bo‘lgan kichik kesik konuslar, past va juda yotiq gumbazlar, kosasimon kichik chuqurliklar, botiqlar, notekis shakldagi o‘ralar va boshqa ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Ularning tubi yoki devorlarida lava bilan bog‘langan quvursimon yoki tirqishsimon kanallarning chiqish joylari mavjud[aniqlashtirish kerak]

Geyzer faoliyati tinim davri, botiqning suv bilan to‘lishi, suv va bug‘ aralashmasining favvora bo‘lib otilishi hamda bug‘ning kuchli ajralib chiqishi kabi bosqichlarning davriy takrorlanishi bilan tavsiflanadi. Keyin bug‘ asta-sekin sokin ajralib chiqa boshlaydi, ajralish to‘xtaydi va yana tinim davri boshlanadi. Ayrim geyzerlarda bu siklning ba’zi bosqichlari yaqqol namoyon bo‘lmasligi mumkin, biroq tinim davrining mavjudligi geyzerlarni boshqa pulsatsiyalanuvchi va qaynab turadigan buloqlardan ajratib turadi.

Geyzerlar muntazam va nomuntazam turlarga bo‘linadi. Muntazam geyzerlarda butun sikl va uning alohida bosqichlari davomiyligi deyarli o‘zgarmaydi, nomuntazamlarida esa o‘zgarib turadi. Turli geyzerlarda sikl bir necha daqiqadan bir necha yilgacha davom etishi mumkin. Biroq odatda tinim davri bir necha daqiqadan bir necha kungacha cho‘ziladi, suvning otilishi va bug‘ ajralishi bosqichlari esa bir necha daqiqadan oshmaydi.

Geyzerning ishlash sxemasi

Geyzerlarning davriy faoliyatining sababi olimlar e’tiborini anchadan beri tortib kelgan. Uni tushuntirishga bir necha bor urinilgan, ammo eng asosli izoh Bunzenga va Dekluazoga tegishli. Ular geyzer tubidagi suv o‘ta qizigan holatda bo‘lsa ham, qaynamasligini aniqlaganlar: bunga suv ustunining bosimi qaynashni to‘xtatib turishi sabab bo‘ladi. Pastki suv qatlamlaridagi yuqori harorat yuqori qatlamlarga uzatiladi. Yuqori qatlamlar qaynay boshlashi bilan hosil bo‘lgan muvozanat darhol buziladi va bosim ostidagi suv bir zumda bug‘ga aylanadi. Bug‘ ustidagi suvni tashqariga otib chiqaradi, so‘ng o‘zi ham yuzaga chiqadi. Pastki qatlamlardagi issiqlik yuqoriga yetib borishi uchun turli geyzerlarda turlicha vaqt kerak bo‘ladi. Shu sababli geyzerlarning otilish oraliqlari ham farq qiladi. Agar chuqurlikda suv kelishi qiyinlashsa, qaynash zonasining sathi pasayadi. Geyzer otgan suvning bir qismi pastga qaytib tushib, sovigan suv ustunini hosil qiladi va otilish to‘xtaydi. Tadqiqotchilarning fikricha, har bir geyzerning o‘ziga xos ishlash mexanizmi yer osti kanallari tizimining murakkab tuzilishi bilan belgilanadi.

Otilib chiqadigan suvning kimyoviy tarkibi

Geyzerdan otilib chiqadigan suv nisbatan toza, kam minerallashgan (1—2 g/l) bo‘lib, kimyoviy tarkibiga ko‘ra natriy xloridli yoki natriy xlorid-gidrokarbonatli turga kiradi. Unda nisbatan ko‘p miqdorda kremnezyom bo‘ladi. Shundan kanal chiqishida va yonbag‘irlarda opalga yaqin tarkibli tog‘ jinsi — geyzerit hosil bo‘ladi. Geyzer suvining asosiy qismi atmosferadan kelib chiqqan bo‘lib, unga magmatik suv aralashgan bo‘lishi ham mumkin. Umuman olganda, geyzer faoliyati nisbatan qisqa muddatli bo‘lib, bir qancha sharoitlarga — issiqlik oqimining kamayishi va kanallar yaqinida yer osti suvlari harakatining to‘xtashiga bog‘liq.

Joylashuvi

Yirik geyzer maydonlari quyidagi mamlakatlarda uchraydi:

Kamchatkadagi Geyzerlar vodiysiga sayyohlar faqat vertolyot turlari orqali bora oladi. Boshqa geyzer maydonlariga nisbatan oson yetib borish mumkinligi sababli ularga ko‘proq sayyoh tashrif buyuradi. Ular muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda joylashgan bo‘lib, tegishli infratuzilmaga ega va ularga avtomobilda borish mumkin.

Kichik va yakka geyzerlar quyidagi mamlakatlarda ma’lum:

Mashhur geyzerlar

«Zamok» geyzerining otilishi, Yellouston milliy bog‘i

Yirik geyzerlar Kamchatkada 1941-yilda Geyzernaya daryosi vodiysida (Geyzerlar vodiysi), vulqon Kixpinich yaqinida aniqlangan. Ularni T. I. Ustinova 25-iyul, 1941-yilda kashf etgan. Jahondagi boshqa geyzer maydonlaridan farqli ravishda, Kronotskiy vodiysi eng ixcham maydon hisoblanadi: atigi 4 km² hududda bir necha yuzta pulsatsiyalanuvchi issiq buloq va geyzer mavjud. Kamchatkada sel oqimi 3-iyun 2007-yilda yuz berguniga qadar 100 ga yaqin geyzer bo‘lgan. Ulardan 20 ga yaqini yirik bo‘lib, otilish ko‘lami va kuchi jihatidan Islandiya, Yellouston milliy bog‘i (AQSH) va Yangi Zelandiyadagi faol geyzerlardan qolishmagan. Kamchatkadagi eng yirik geyzer — Velikan bo‘lib, u suvni 40 m balandlikka, bug‘ni esa bir necha yuz metr balandlikka otadi. Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, Kamchatka geyzerlari eng katta hajmda suv otishi bilan ajralib turadi (Velikandan tashqari Grot va Maliy geyzerlari ham tilga olingan).

Islandiyada 30 ga yaqin faol geyzer mavjud. Ular orasida Sakrovchi Jodugar (Grila) ajralib turadi: u suv va bug‘ aralashmasini 15 m balandlikka taxminan har 2 soatda otadi. Orolda, shuningdek, dunyodagi eng faol geyzerlardan biri — Strokkur joylashgan bo‘lib, u har 5—10 daqiqada otiladi. Yana Geysir (Qadimgi Geysir) ham bor; ushbu hodisaga nom bergan eng mashhur geyzer aynan shudir.

Hozirgi davrda ma’lum bo‘lgan geyzerlar orasida eng baland favvorani Yellouston hududidagi Stimbot geyzeri hosil qiladi (90—120 m gacha). Ekselsior geyzeri 1880-yillarda keng front bo‘ylab otilib, suvni 90 m gacha ko‘targan. Yellouston milliy bog‘idagi boshqa yirik geyzerlar (ularning soni 200 ga yaqin) orasida Gigant va Old Feytful («Eski sodiq») ayniqsa ajralib turadi. Birinchisi suv va bug‘ni 40 m gacha balandlikka har 3 kunda otadi, ikkinchisi esa 42 m balandlikka har 53—70 daqiqada otiladi.

Yangi Zelandiyaning qudratli va eng go‘zal geyzeri — Tetarata bo‘lib, u pushti kremniyli tufdan hosil bo‘lgan terrasalangan tepalikda joylashgan edi. U 1886-yilda Taravera vulqoni otilishi paytida yo‘qolgan. Yangi Zelandiyadagi yana bir geyzer — Vaymangu — Yerdagi eng katta va eng qudratli geyzer bo‘lgan. U 5 soatdan 30 soatgacha bo‘lgan o‘zgaruvchan oraliqlarda 1899-yildan 1904-yilgacha nomuntazam otilib turgan. Har bir otilishda u taxminan 800 t suvni 180 m balandlikka otgan, suv oqimi ilib ketgan toshlar esa 457 m balandlikkacha ko‘tarilgan. Qo‘shni Taravera ko‘lida suv sathi 11 m ga pasayishi natijasida geyzer faoliyati to‘xtagan. Yangi Zelandiyaning hozirgi geyzerlari orasida vaqti-vaqti bilan 20 m balandlikka otiladigan Poxutu ajralib turadi.

Adabiyotlar

  • Inostrantsev A. A. Geyzer // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Shvartsbax M. Mashhur geyzerlar // Buyuk tabiat yodgorliklari: (Geologik tadqiqotlarning mashhur joylari) / Martin Shvartsbax; nemis tilidan qisqartirib tarjima qilgan G. I. Denisova. — M.: Mir, 1973. — B. 244—264. — 336 bet. (muqovali, supermuqovali)

Havolalar