Ashxobod zilzilasi

Ashxobod zilzilasi
Ашхабадское землетрясение 1948 года, расположение эпицентра
1948-yilgi Ashxobod zilzilasi: epitsentrning joylashuvi
37°57′00″ sh. k. 58°19′00″ shq. u.HGЯO
Sana va vaqt 6-oktabr 1948-yil, 02:17
Rixter shkalasi bo‘yicha magnituda 7,3
Gipotsentrning chuqurligi 15 dan 18 km gacha
Zarar ko‘rgan mamlakatlar (hududlar) Turkmaniston SSR, Eron
Jabrlanganlar 20 000 — 30 000
Aftershoklar M 5,7
Ашхабадское землетрясение (СССР)
Точка
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Ashxobod zilzilasi (turkmancha 1948-yil Ashxobod zilzilasi; 1948 Aşgabat ýertitremesi) — zilzila bo‘lib, uning magnitudasi 7,3 ni tashkil etgan. U 5-oktabrdan 6-oktabrga o‘tar kechasi 1948-yilda Ashxobod shahri yaqinida (Turkmaniston SSR, SSSR) soat 2:17 da (mahalliy vaqt) sodir bo‘lgan. Zilzila o‘chog‘i 18 km chuqurlikda, deyarli shaharning tagida joylashgan. Ashxoboddan tashqari, atrofdagi tumanlarning ko‘plab aholi punktlari ham zarar ko‘rgan: Ashxobod tumanida — 89 ta, Go‘ktepa tumanida — 55 ta aholi punkti, shuningdek, qo‘shni Eronda ham talafot kuzatilgan. U insoniyat tarixidagi eng vayronkor zilzilalardan biri hisoblanadi; epitsentr hududidagi silkinish kuchi 9—10 ballga yetgan (MSK-64 shkalasi bo‘yicha).

Ashxobodning o‘zida halok bo‘lganlar soni taxminan 36—37 ming kishini tashkil etgan bo‘lishi mumkin. Zilzila tunda, shahar aholisining aksariyati uxlab yotgan paytda yuz bergani vaziyatni yanada og‘irlashtirgan. Binolarning mustahkam emasligi va zilzila yaqinlashayotganini oldindan sezish imkoni bo‘lmagani sabab deyarli hech kim uyidan vaqtida chiqa olmagan. O‘n minglab odamlar nima yuz berayotganini anglashga ham ulgurmay, bir lahzada o‘z uylari vayronalari ostida qolgan. 6-oktabrdan 26-oktabrgacha Ashxoboddan SSSRning boshqa shaharlariga 8799 kishi evakuatsiya qilingan.

1995-yildan buyon 6-oktabr Turkmanistonda Xotira kuni sifatida nishonlanadi.

Zilzilaning tavsifi

Mavjud ma’lumotlar 1948-yilgi Ashxobod falokatiga shahar tektonik jihatdan noqulay hududda barpo etilgani sabab bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu hududda uchta kuchli zilzila sodir bo‘lgani ma’lum. Ulardan biri hozirgi Ashxobod o‘rnidagi qadimiy Oqtepa manzilgohini vayron qilgan. Bu hodisa taxminan miloddan avvalgi 2000-yilda yuz bergan. Kuchli yerosti silkinishi natijasida Ashxobod yaqinida joylashgan Parfiya imperiyasining poytaxti, qadimgi qal’a-shahar Niso (Mitridatkert, Parfavnisa) taxminan milodiy 10-yilda vayron bo‘lgan. Taxminan 951—1000-yillarda Niso yana bir zilzila oqibatida vayron bo‘lgan.

Tektonik jihatdan zilzila yuz bergan hudud ikkita yirik tuzilma majmuasining tutashgan joyida joylashgan: shimolda Qoraqum epigersin platformasi, janubda esa Kopetdog‘ning alp geosinklinal mintaqasi mavjud. Ularning orasida o‘tish zonasi hisoblangan Kopetdog‘oldi bukilmasi joylashgan. Bu janubiy qanoti tik, shimoliy qanoti esa yotiq bo‘lgan nisbatan tor botiqdir. U mezozoy-kaynozoy davriga oid qalin cho‘kindi qatlamlari bilan to‘lgan bo‘lib, ularning ostida 10-12 km chuqurlikda paleozoyning kristalli poydevori joylashgan. Bukilmaning janubiy chekkasi Kopetdog‘ning asosiy chuqur tektonik uzilmasi bilan keskin uzilgan; bu uzilma yer yuzasiga yaqin qismda surilma ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.

Ashxobod zilzilasining seysmotektonik modeli bukilmaning mezozoy-kaynozoy cho‘kindi qoplami paleozoy asosidan nisbatan kichik hududda deyarli gorizontal ravishda uzilib siljiganini ko‘rsatadi (siljigan blok maydoni taxminan 2 ming km²). Bu D. N. Rustanovichning qarashlariga mos keladi: unga ko‘ra, zilzila vaqtida bukilmani to‘ldirib turgan cho‘kindi jinslar alp burmalanishidan oldingi asosdan ajralib, shimolga 1,5 m siljigan.

Bunday tez harakatlar uchun sharoit Ashxobod hududining tektonik joylashuvi bilan bog‘liq: meridian yo‘nalishiga yaqin yo‘nalgan tektonik kuchlar ta’sirida Kopetdog‘oldi bukilmasining mahalliy qismi (bloki) siqib chiqarilishga moyil bo‘lgan. Shu ma’noda, bukilmadagi siqilish deformatsiyasi Keshininbayir va Pervomaysk braxiantiklinalarining sekin o‘sishiga olib kelgan bo‘lsa-da, uni faqat neotektonik harakatlar qoplay olmagan. Muayyan paytda bu deformatsiya cho‘kindi qoplamning kristalli asos bilan birikish mustahkamligidan hamda bukilmaning ko‘tarilgan shimoliy chekkasi qarshiligidan oshib ketgan. Jarayon paleozoy poydevori bo‘ylab seysmik siljish, boshqacha aytganda, vayronkor zilzila bilan kechgan. Tog‘ jinslari massasining muvozanati buzilib, bukilmadagi tayanchning yo‘qolishini qoplaydigan diagonal uzilmalar tizimi bo‘ylab mahalliy siljishlar sodir bo‘lgan. Keyinchalik kuchlanishlarning bo‘shashishi kuzatilgan tarqoq aftershok faolligini yuzaga keltirgan va bukilmadagi ko‘p asrlik tektonik harakatlarning odatiy kechishini tiklagan. Shunday qilib, blokning deyarli gorizontal uzilib siljishi Aselmin diagonal uzilmalar tizimida tektonik siljishlarni keltirib chiqargan.

Zilzilaning namoyon bo‘lish xususiyatlariga hududning gidrologik sharoitlari kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ashxobod atrofida yerosti suvlarining sathi tog‘lardan shimolga qarab yer yuzasiga yaqinlashgan: allyuvial yotqiziq konuslari cho‘qqilarida yerosti suvlari yuzasi taxminan 80—100 m chuqurlikda, shaharning janubiy chekkasida 20 m, shimolroqda 10 m gacha, temiryo‘l hududida esa 1—2 m chuqurlikda bo‘lgan. Eng kuchli makroseysmik ta’sir (9—10 ball) yerosti suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan hududlarda kuzatilgan. Zilzilaning bir-biridan muhim tafsilotlari bilan farqlanadigan bir nechta izoseysta xaritasi mavjud bo‘lsa-da, ularning barchasi makroseysmik ta’sir taqsimotidagi umumiy tendensiyani aks ettiradi. Biroq bu xaritalar zilzilaning mexanizmi va o‘chog‘i haqida bir xil, aniq tasavvur bermaydi. Ashxobod zilzilasi izoseystalari ellips shakliga ega: ellipslarning katta o‘qi janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga cho‘zilgan bo‘lib, Kopetdog‘ tizmasining yo‘nalishiga mos keladi.

Ashxobod falokati Sovet Ittifoqining turli hududlarida seysmik tadqiqotlarni yo‘lga qo‘yishga turtki bo‘ldi. 1960-yillardan boshlab Garm (1941-yil) va Hayit (1949-yil) zilzilalari hududida SSSR Fanlar akademiyasining O. Yu. Shmidt nomidagi Yer fizikasi instituti zilziladan oldingi belgilarni keng ko‘lamda o‘rganish va zilzilalarni prognoz qilish usullarini sinashni boshladi. Noyob ilmiy ma’lumotlar to‘plandi, Yer qa’rining geofizik holatini ko‘p yillar davomida kuzatishga asos solindi. Bu kuzatishlar 1990-yillarning boshida Tojikistonda fuqarolar urushi boshlangani sabab to‘xtatildi. Ashxobod falokati sovet seysmologiyasi tarixida yana shu jihati bilan alohida o‘rin tutadiki, bu zilzila sabablarini geologik va tarixiy tadqiqotlardan tortib vayronagarchilik xususiyatlarini muhandislik nuqtayi nazaridan tahlil qilishgacha bo‘lgan kompleks o‘rganishning ilk tajribasi edi. Bu hududda kuchli zilzilalar tasodifan yuz bermasligi aniq bo‘ldi. Ilgari ular ancha tez-tez, kamida uch marta sodir bo‘lgan. Ashxobod yaqinida xarobalari saqlangan Parfiya davlatining poytaxti — Niso qal’a-shahri ham kuchli zilzila tufayli vayron bo‘lgan.

Ma’lumotlarning katta qismi falokat guvohlarining xotiralaridan iborat; qolgan ma’lumotlar esa zilzilaga tayyorgarlik va uning yuz berish davrida olib borilgan turli kuzatuv natijalarini tahlil qilish orqali olingan. Bir qator tadqiqotchilar 1948-yilgi zilzilaning ko‘plab oldindan ogohlantiruvchi belgilarini keyinchalik o‘tmishga nazar tashlab aniqlagan.

Qurbonlar soni va vayronagarchiliklar

Shaharning deyarli butunlay vayron bo‘lishi, odamlarning (ko‘pincha butun oilalar bilan) ommaviy halok bo‘lishi, shoshilinch sanitariya choralarini ko‘rish zarurati hamda SSSRdagi maxfiylik tartibi sababli bugun zilzila qurbonlari soni haqida bir-biriga zid fikrlar mavjud: o‘n minglab kishidan yuz minglab kishigacha. Biroq shahar aholisi soni va jabrlanganlar miqdori mamlakat rahbariyatiga ancha aniq ma’lum bo‘lgan ko‘rinadi. Chunki zilziladan oldin Ashxobodda Ulug‘ Vatan urushi davrida joriy etilgan oziq-ovqat kartochkalari bekor qilingan edi.

Uydirmalar qatoriga admiral Ellis Mark Zakariasning[ingl.], AQSH Harbiy-dengiz razvedkasi boshqarmasi boshlig‘ining sobiq o‘rinbosari sifatida «Maxfiy missiyalar» (Secret Missions) radioeshittirishida ikki marta (12.12.1948 va 26.09.1949) bildirgan quyidagi taxminini ham kiritish mumkin: 1948-yilgi Ashxobod zilzilasiga ilk sovet atom bombasi sinovi sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Zilziladan oldin Ashxobod taxminan 5000 ga maydonni egallagan va unda 9400 dan ortiq turar joy binosi bo‘lgan. Shundan xususiy sektorda 6719 ta uy mavjud bo‘lib, ularning umumiy yashash maydoni 268 ming m² bo‘lgan. Kommunal uy-joy fondida 2123 ta uy mavjud bo‘lib, ularning umumiy maydoni 172 ming m², tashkilotlar fondi esa 862 ta bino va umumiy maydoni 118 ming m².

bo‘lgan. Binolarning aksariyati bir qavatli edi. 2-3 qavatli binolar soni 227 tani tashkil etgan. Shaharda 240 ta ko‘cha bo‘lgan. Ko‘kalamzorlashtirilgan hududlarning umumiy maydoni 819 ga, suv ta’minoti tarmoqlarining uzunligi esa 117 km edi. Shaharda 15 ta shifoxona, 19 ta poliklinika, 5 ta tug‘ruqxona, 28 ta yasli, 23 ta maktab (15 mingdan ortiq o‘quvchi), 16 ta texnikum, qishloq xo‘jaligi, pedagogika, o‘qituvchilar tayyorlash va tibbiyot institutlari faoliyat yuritgan; 1941-yildan buyon Ashxobodda SSSR Fanlar akademiyasining beshta ilmiy-tadqiqot institutidan iborat Turkmaniston filiali ishlagan.

Shahar 1881-yilda tashkil etilgach, aholisi muntazam ko‘payib borgan: 1881-yil — 1200 kishi; 1891-yil — 17 183; 1903-yil — 36 286; 1915-yil — 45 000; 1939-yil — 126 000 kishi. 1920—1930-yillarda aholi sonining tez o‘sishi Ashxobod (Poltoratsk) 1924-yilda tashkil etilgan Turkmaniston Sovet Respublikasining ma’muriy markaziga aylangani bilan bog‘liq. 1948-yil boshida shahar chekkalarini hisobga olmaganda, Ashxobodning tinch aholi soni 115 673 kishi edi; yil o‘rtalarida esa taxminan 117 ming kishiga, harbiy xizmatchilarni qo‘shganda 132 ming kishiga yetgan.
O‘sha vaqtda respublikadagi ruslarning eng katta qismi (taxminan 2/3 qismi — Turkmanistonda yashovchi ruslar) mamlakat poytaxtida yashagan. Sovet davri davomida ruslar respublika sanoat ishlab chiqarishida band bo‘lgan aholining asosiy qismini tashkil etgan (shu sababli halok bo‘lganlarning yarmidan ko‘pi millatiga ko‘ra ruslar edi).

1948-yilga kelib Ashxobod hissasiga respublikada ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotining qariyb 50 % i to‘g‘ri kelgan. 1941—1944-yillarda shahar sanoati 117 mln rubl qiymatida mahsulot ishlab chiqargan; bu avvalgi ko‘rsatkichdan 5 mln rubl ko‘p bo‘lib, taqqoslanayotgan oldingi davr 13 yilni qamrab olgan. 1949-yilda SSSR Vazirlar Kengashi 6-fevraldagi qarori bilan faqat shu yil uchun Ashxobodni tiklashga mo‘ljallangan kapital ishlar hajmini 316,9 mln rubl etib belgilagan (bu summa 138 % ga teng bo‘lib, taqqoslash uchun Ashxobodning 1928—1944-yillardagi jami sanoat ishlab chiqarishi olingan; shuningdek, u respublika bo‘yicha o‘rtacha yillik hajmdan besh baravar ko‘p edi).

Aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash ustidan nazorat respublika va mamlakat rahbariyatiga oziq-ovqat zaxiralari, mehnat va moddiy resurslar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni muntazam yetkazishga asoslangan. Shuningdek, zilziladan atigi 12 soat o‘tib zarar ko‘rgan shahardagi vaziyat haqida aniq tasavvur mavjud bo‘lganini harbiy qo‘mondonlikning markazga yo‘llagan, bajarilgan ishlar va Ashxoboddagi ahvol bo‘yicha muntazam hisobotlarni o‘z ichiga olgan telegrammalari ko‘rsatadi.

Yo‘qotishlarni baholashda urush yillarida evakuatsiya qilinganlarning katta qismi 1948-yilgacha Ashxobodni tark etganini hamda urush paytida shahardagi 18 yoshga to‘lgan deyarli barcha erkaklar frontga jo‘natilganini hisobga olish zarur (shaharda chaqiruvdan ozod etish uchun alohida ahamiyatga ega mudofaa sanoati korxonalari bo‘lmagan). Ularning ko‘pchiligi urushdan qaytmagan.

Shunday qilib, Ashxobodning o‘zida halok bo‘lganlar soni nihoyatda ko‘p — 36—37 ming kishi bo‘lishi mumkin; ya’ni shaharning deyarli har uch aholisidan biri halok bo‘lgan. Tabiiy ofatlar uchun halok bo‘lganlar sonining og‘ir yaralanganlar sonidan ancha ko‘p bo‘lishi odatiy hol emas. Bunday vaziyat binolarning katta qismi seysmik xavf hisobga olinmasdan, sifatsiz qurilish materiallaridan (sifatsiz sement, xom g‘isht va hokazo) qurilganida yuz berishi mumkin. Bunda zilzila paytida binolar shunchaki shikastlanmaydi, balki birdaniga qulab tushadi; odamlar qutulish imkoniyati deyarli bo‘lmagan zich vayronalar ostida qoladi. Ularni qutqarish uchun ajratilgan vaqt daqiqalar, juda kam hollarda esa soatlar bilan o‘lchanadi. Shunga o‘xshash holat O‘zbekistonning Andijon shahridagi zilzilada (1902-yil) ham kuzatilgan: og‘ir yaralanganlar soni halok bo‘lganlarnikidan ancha kam bo‘lgan. Bu holat Eronning Bam shahrida (2003) va boshqa joylarda ham yuz bergan. Ashxoboddagidek, odamlar somonli loydan tayyorlangan xom g‘ishtlardan qurilgan, tomlari og‘ir loy qatlami bilan yopilgan uylarda yashagan. Bunday binolar qulaganda ichkarida bo‘sh joylar qolmaydi, tirik qolganlar esa chang va havo yetishmasligidan tezda bo‘g‘ilib qoladi.

Zilziladan keyingi Ashxobod shahri

Turar joy binolarining deyarli 100 % i — bir qavatli xom g‘ishtdan qurilgan uylar — qulab vayron bo‘lgan. Pishiq g‘isht devorli barcha bir qavatli binolarning qariyb 95 % i vayron bo‘lgan, qolganlari esa tiklab bo‘lmaydigan darajada shikastlangan. Zilzilabardoshlik elementlari bo‘lgan pishiq g‘ishtli ikki qavatli binolarning taxminan 85 % i vayron bo‘lgan yoki shikastlangan. Falokatdan keyin shaharda kapital ta’mirdan so‘ng foydalanish mumkin bo‘lgan sanoqli binolargina qolgan.

Zilzilaning bevosita zarari quyidagilarni o‘z ichiga olgan: turar joy, sanoat va ma’muriy binolar fondining vayron bo‘lishi; sanoat uskunalarining yo‘q bo‘lishi va shikastlanishi; fuqarolarning shaxsiy va xususiy mulkining nobud bo‘lishi; madaniy, ilmiy va arxiv fondlarining yo‘qotilishi; moddiy ishlab chiqarishning kamayishi yoki to‘xtashi; qutqaruv, vayronalarni tozalash va tiklash ishlari xarajatlari. Bilvosita zarar zilzilaning respublika iqtisodiyoti, demografiyasi va madaniy hayotiga ta’siri bilan belgilangan.

Turar joy va ishlab chiqarish binolari fondining asosiy qismi butunlay vayron bo‘lgan yoki avariya holatiga kelgan. 200 dan ortiq korxona zarar ko‘rgan, vayronalar ostida esa qiymati 600 mln rubldan ortiq xomashyo, tovar va sanoat uskunalari qolgan. Moddiy zarar ko‘lamini shaharni tiklash uchun ajratilgan moliyaviy mablag‘lar miqdoridan bilish mumkin.

1881—1948-yillarda Ashxobod aholisi sonining o‘zgarishi:

Yil 1881 1891 1903 1915 1926 1939 1948
Aholi soni120017 18336 28645 00047 155126 00066 739

1948-yilgi Ashxobod zilzilasi oqibatida jabrlanganlar soniga oid baholar quyidagi jadvalda keltirilgan.

Manba Vayronagarchilik tavsifi Qurbonlar soni (ming kishi)
«Nature», 23.X.19480,4
G. Krumbax, 1949Shahar deyarli butunlay vayron bo‘lgan10
G. Taziev, 19623
J. M. Gere, H. C. Shah, 1984Ashxobodda jiddiy vayronagarchiliklar19,8
A. V. Golovkin, 1973 (ma’ruza)110
A. V. Drumya, N. V. Shebalin, 1985Mamlakatimiz va Eron uchun o‘ta og‘ir oqibatlar110
D. V. Nalivkin, 1989Shahar yer bilan yakson bo‘lgano‘n minglab kishilar halok bo‘lgan
Sh. Qodirov, 1990Turar joylarning 98 % i vayron bo‘lgan (S. V. Medvedev, 1952)35±2
A. A. Nikonov, 1998Turar joylarning 98 % i vayron bo‘lgan, qolganlari yashash uchun yaroqsiz
(S. V. Medvedev ma’lumotiga ko‘ra, 1952)
kamida 70 ming kishi halok bo‘lgan
kamida 25 ming kishi yaralangan

Zilziladan so‘ng, Ashxobod statistika boshqarmasining 28-noyabr 1948-yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, shaharning jami aholisi 66 739 kishini tashkil etgan (shundan 3303 kishi zilziladan keyin kelgan). Bu yil boshidagi ko‘rsatkichning deyarli yarmi edi. Jabrlanganlarga 6 mln rubl miqdorida pul yordami ajratilgan. Shahar kengashi uni 22-oktabrdan tarqata boshlagan. Shuni hisobga olish kerakki, bu vaqtga kelib barcha og‘ir yaralanganlar (taxminan 10 ming kishi) evakuatsiya qilingan, taxminan 23 ming kishi esa shaharni mustaqil ravishda tark etgan edi.

Zilzila qurbonlari asosan Ashxobodning Eski xristian qabristoniga (Xitrovka kichik tumani) dafn etilgan; hozir u yerda xotira lavhasi o‘rnatilgan.

Vayronagarchilik sabablari

Zilzila oqibatlarini SSSR Fanlar akademiyasining maxsus seysmik ekspeditsiyasi, shuningdek, ittifoqdosh respublikalar fanlar akademiyalari filiallari va SSSR davlat muassasalari o‘rgangan. Tadqiqot natijalari SSSR hukumatiga taqdim etilgan ilmiy hisobot va ma’ruzalarda bayon etilgan.

Moddiy zarar va inson talafotining asosiy sabablarini SSSR hukumat komissiyasi aniqlagan. Ko‘p yillar o‘tgach, falokatning sabablari yanada ravshanlashdi. Ular quyidagilardan iborat:

  1. 1881-yilda shahar tashkil etilayotganda seysmik omil hisobga olinmagan. O‘sha davrda Rossiya imperiyasida seysmik faollik bo‘yicha maxsus tadqiqotlar olib borilmagan va bu hududda ilgari kuchli zilzilalar bo‘lgani haqida ma’lumot mavjud emas edi. Sovet davrida ham G. P. Gorshkov 1947-yilda o‘zi to‘plagan ma’lumotlarni e’lon qilguniga qadar bunday ma’lumotlar bo‘lmagan.
  2. Shahar hududining seysmik xavfini baholashdagi xatolar. Respublika hududining seysmik xavfi dastlab Eron va Turkmanistondagi kuchli zilzilalar haqidagi kam sonli ma’lumotlar asosida baholangan. Shu sababli seysmik bardoshlilik me’yorlari ikki-uch ballga pasaytirib belgilangan. Boshqacha aytganda, silkinish kuchini baholashda logarifmik shkala qo‘llanilgani sabab 1948-yilgacha qurilgan binolarning aksariyati bardosh berishi uchun hisoblangan ta’sir Ashxobodda amalda kuzatilgan zarbalardan yuz martadan ham kam bo‘lib chiqqan.
  3. Shahar qurilishida gruntlarning muhandislik xossalari, hududning gidrologik sharoitlari va asosiy zilzila keltirib chiqaruvchi tektonik tuzilmalarning qurilish maydonlariga nisbatan joylashuvi hisobga olinmagan.
  4. Shaharning jadal rivojlanish davri O‘rta Osiyoda hududiy chegaralash amalga oshirilgan va Ashxobod 1925-yilda yangi respublika poytaxtiga aylangan vaqtga to‘g‘ri kelgan. Natijada shahar tez sur’atlarda qurila boshlagan: 1938-yilda 4,5 ming m², ikki yildan so‘ng esa 42,6 ming m² turar joy maydoni foydalanishga topshirilgan. Shu bilan birga, 1934-yilgacha Ashxobodda binolar seysmik xavf hisobga olinmasdan, undan keyingina zilzilabardosh qurilish me’yorlariga muvofiq qurilgan. Biroq mumkin bo‘lgan silkinishlarning o‘rtacha kuchi 1940-yilda VIII ball deb olingan bo‘lsa, 1943-yilda VII ballgacha pasaytirilgan.
  5. Ulug‘ Vatan urushi boshlangach, Ashxobodga ko‘chirib joylashtirilgan Sovet Ittifoqining turli muassasalari sababli shahar haddan tashqari gavjumlashgan. Uni saqlash uchun mablag‘ yetishmagan, turar joy va sanoat qurilishi esa kam hajmda olib borilgan. Urush davrida va 1948-yilgacha shaharni rekonstruksiya qilish ishlari amalga oshirilmagan, chunki asosiy mablag‘ va resurslar SSSR g‘arbidagi urushda vayron bo‘lgan shaharlarni tiklashga yo‘naltirilgan. Uy-joy fondi o‘z vaqtida ta’mirlanmagan, shaharda avariya holatidagi binolar ko‘p bo‘lgan.
  6. Mahalliy hududda sifatli qurilish materiallari — metall, yog‘och, gil va boshqalar manbalari yetarli bo‘lmagani uchun mahalliy materiallardan, jumladan, sifatsiz qum va gildan foydalanilgan; keyinchalik ularning seysmik ta’sirga chidamsizligi aniqlangan. Temirbetondan qurish texnologiyasi endigina joriy etila boshlagan, shaharda armaturalangan temirbeton binolar juda oz edi. Ashxobod uy-joy fondining katta qismini xom g‘ishtdan qurilgan, tekis loy tomli bir qavatli uylar tashkil etgan. Bunday binolar umuman zilzilabardosh emas. Tom yopish materiallari yetishmagani sabab tomlarning suv o‘tkazmasligini oshirish uchun ularga vaqti-vaqti bilan loy surtilgan. Yillar davomida tomda qalinligi yarim metrgacha yetadigan loy qatlami to‘plangan; bunday binolar qulaganda ko‘pincha odamlar halok bo‘lgan.
  7. Pishiq g‘ishtdan qurilgan binolarning aksariyati ham g‘isht terimining yaxlit emasligi va qorishmaning sifatsizligi sabab zilzilaga chidamsiz bo‘lib chiqqan. Devorning yaxlitligiga g‘ishtlarni to‘g‘ri bog‘lab terish va qorishmaning g‘ishtga mustahkam yopishishi orqali erishiladi. Iqlim sharoiti — yuqori harorat va havo namligining pastligi, shuningdek, mahalliy g‘isht gili sho‘r bo‘lgani tufayli namlangan g‘ishtning tutashish yuzasida tuz cho‘kindilarining hosil bo‘lishi — g‘isht bilan qorishma o‘rtasida yaxshi yopishishni ta’minlashga xalaqit bergan. Qorishmada mayda barxan qumlaridan foydalanish ham mustahkamlikni pasaytirgan.

Xotiralar va yodgorliklar

Zilzila qurbonlari xotirasiga o‘rnatilgan yodgorlik

Adabiyotlar

Havolalar