Qalqish tezlanishi — tabiiy yo‘ldosh — markaziy jism tizimidagi gravitatsion-qalqish o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan hodisadir. Uning asosiy oqibatlari yo‘ldosh orbitasining hamda markaziy jismning o‘z o‘qi atrofida aylanishining o‘zgarishidir. Buni Yer — Oy tizimida kuzatish mumkin. Yana bir oqibat — sayyoralar ichki qismining qizishi bo‘lib, bu Io va Yevropada kuzatiladi va, taxminlarga ko‘ra, o‘tmishda Yerga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Oyning massasi Yer massasidan 81,5 marta kichik. Bunday nisbat Quyosh tizimidagi boshqa sayyora yo‘ldoshlariga nisbatan noodatiydir: qolgan yo‘ldoshlarning massasi o‘z sayyoralarining massasidan ancha kichik (faqat Pluton — Xaron tizimi bundan mustasno). Shu sababli Yer va Oyni bitta sayyora va uning yo‘ldoshidan ko‘ra, qo‘sh sayyoralar tizimi deb hisoblash mumkin. Bunga Oy orbitasi tekisligining Yerning Quyosh atrofidagi orbita tekisligiga juda yaqinligi, Yerning ekvatorial tekisligiga esa yaqin emasligi dalil bo‘la oladi. Quyosh tizimidagi deyarli barcha boshqa yo‘ldoshlarning orbitalari o‘z sayyoralarining ekvatorial tekisligida deyarli aniq joylashgan.
Hodisaning izohi

Oyning massasi nisbatan katta, o‘zi esa Yerga ancha yaqin joylashgan. Shu bois u Yerda suv qalqishlarini yuzaga keltiradi. Okeanning Oyga qaragan tomonida qalqish to‘lqini hosil bo‘ladi (xuddi shunday to‘lqin qarama-qarshi tomonda ham paydo bo‘ladi). Agar Yer o‘z o‘qi atrofida aylanmaganida, qalqish to‘lqini uni o‘ziga tortayotgan Oyning bevosita ostida joylashar va Yer yuzasi bo‘ylab g‘arbdan sharqqa harakatlanib, bir marta to‘liq aylanib chiqishi uchun bir siderik Oy oyi (27 kun 7 soat 43,2 daqiqa) kerak bo‘lar edi.
Biroq Yer bu to‘lqin «ostida» siderik sutka (23 soat 56 daqiqa 4,091 soniya) davomida bir marta aylanadi. Natijada qalqish to‘lqini Yer yuzasi bo‘ylab sharqdan g‘arbga tomon harakatlanib, 24 soat 48 daqiqada to‘liq bir marta aylanib chiqadi. Yerning burchak tezligi Oyning Yer atrofidagi aylanish burchak tezligidan katta bo‘lgani sababli, qalqish to‘lqini Yerning aylanish yo‘nalishi bo‘ylab oldinga siljib, Oydan ilgarilab ketadi.
Bunday ilgarilash natijasida okean suvlarining sezilarli massasi (demak, Yer umumiy massasining ham bir qismi) Yer va Oyning massa markazlarini tutashtiruvchi chiziqdan taxminan 2° burchakka oldinga siljiydi. Oldinga siljigan ushbu massa Oyni o‘ziga tortadi va Yer — Oy chizig‘iga perpendikulyar yo‘nalgan kuch hosil qiladi. Natijada Oyga uning Yer atrofidagi orbital harakatini tezlashtiruvchi kuch momenti ta’sir qiladi.
Buning teskari oqibati shuki, materik qirg‘oqlari qalqish to‘lqiniga «urilganda», ularga (Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra) qarama-qarshi yo‘nalgan, ularni «tormozlovchi» kuch ta’sir qiladi. Shunday qilib, Oy sayyoraga ta’sir qiluvchi va Yerning aylanishini sekinlashtiruvchi kuch momentini hosil qiladi.
Barcha fizik jarayonlardagi kabi, bu yerda ham impuls momentining saqlanish qonuni va energiyaning saqlanish qonuni amal qiladi. Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishidagi impuls momenti kamayadi, Oyning orbital impuls momenti esa ortadi. Orbital impuls momenti ortgani sari Oy yuqoriroq orbitaga o‘tadi, uning orbital tezligi esa (Keplerning uchinchi qonuniga ko‘ra) kamayadi. Demak, Oyning qalqish tezlanishi uning orbita bo‘ylab aylanishining sekinlashishiga olib keladi. Oyning kinetik energiyasi kamayib, potensial energiyasi ortadi. Shu bilan birga, Oyning umumiy mexanik energiyasi ham oshadi.
Yerning aylanish impuls momenti kamaygani sari uning aylanishi sekinlashadi va sutkaning davomiyligi ortadi. Aylanishga tegishli kinetik energiya qalqish to‘lqinining materik qirg‘oqlariga ishqalanishi jarayonida issiqlikka aylanib, tarqaladi. Qalqish hodisasi Yer mantiyasiga ham ta’sir qiladi; bunda ajralgan issiqlik Yer qa’rida qoladi. Yirik sayyoralar yaqinidagi kichik jismlarda, masalan, Yupiter yaqinidagi Ioda bu hodisa natijasida ajraladigan issiqlik radioaktiv parchalanish.
natijasidagi issiqlikdan ham ko‘p bo‘ladi. Qalqish kuchlari faqat okean suvlariga ta’sir qilmaydi. Qalqish to‘lqinlari Yer po‘sti va mantiyasida ham yuzaga keladi. Biroq Yer po‘stining qattiqligi tufayli bu «qattiq jism» to‘lqinlarining amplitudasi okeandagi qalqish to‘lqinlari amplitudasidan ancha kichik, to‘lqin uzunligi esa, aksincha, minglab kilometrga yetadi. Shu sababli «qattiq jism» qalqish to‘lqinlari Yer po‘stida deyarli qarshiliksiz tarqaladi; ular hosil qiladigan tormozlovchi kuch momenti (va shundan kelib chiqadigan Yer aylanishining sekinlashishi hamda Oyning tezlanishi) ham ancha kichik bo‘ladi.
Oy Yerdan yiliga taxminan 3,8 santimetr tezlik bilan uzoqlashmoqda, Yerdagi sutkaning davomiyligi esa asta-sekin ortmoqda. Bu mexanizm Yerda okeanlar shakllanganidan buyon, ya’ni 4,5 milliard yil davomida amal qilib kelmoqda. Geologik va paleontologik dalillar uzoq o‘tmishda Yer tezroq aylanganini va Oy oyi qisqaroq bo‘lganini (chunki Oy Yerga yaqinroq joylashganini) ko‘rsatadi.
Bu jarayon Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri Oyning Yer atrofida aylanish davriga tenglashguncha davom etadi. Shundan so‘ng Oy doimo Yer yuzasining bir nuqtasi ustida turadi. Oyning o‘zida esa bu holat allaqachon yuz bergan: Yerning ancha kuchli tortishish ta’siri Oyning qattiq jismida qalqish to‘lqinlarini hosil qilgan, ular Oyning aylanishini sekinlashtirib, uni Yer atrofida aylanish davriga moslashtirgan. Shu sababli Oy Yerga doimo bir tomoni bilan qaragan (ya’ni uning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri Yer atrofida aylanish davriga teng).
Masalan, Pluton — Xaron tizimi orbitalar va tizim jismlarining aylanish davrlari qalqish ta’sirida qanday evolyutsiyalanishiga yaxshi misoldir. Bu tizimning evolyutsiyasi yakunlangan: Pluton ham, Xaron ham bir-biriga doimo bir tomoni bilan qaragan.
Qalqish tezlanishi vaqt o‘tishi bilan kuchayib boradigan va davriy bo‘lmagan qaytmas orbital perturbatsiyalarning (пертурбации) bir misolidir. Quyosh tizimidagi sayyoralar orbitalarining o‘zaro gravitatsion perturbatsiyalari esa davriy bo‘lib, muayyan eng yuqori va eng quyi qiymatlar orasida tebranadi. Qalqish ta’siri harakat tenglamalariga uzluksiz ortib boradigan kvadratik hadni kiritadi.
Miqdoriy baholash
Oyning orbital harakatini lazer yordamida masofani o‘lchash usuli bilan bir necha santimetr aniqlikda kuzatish mumkin. Bunda Oy yuzasida sovet Oy stansiyalari va Amerika ekspeditsiyalari qoldirgan burchakli oynavand qaytargichlardan foydalaniladi. Bu qaytargichlar Yerdan yuborilgan qisqa lazer impulslarini ortga qaytaradi; impulslarning qaytish vaqti masofani juda yuqori aniqlikda hisoblash imkonini beradi. O‘lchash natijalari Oyning harakat tenglamalariga qo‘yiladi. Bu bir qator parametrlarning, jumladan, qaytmas tezlanishning son qiymatlarini aniqlashga yordam beradi. 1969-yildan 2001-yilgacha Oyning harakatidagi o‘zgarishlar haqida quyidagi ma’lumotlar olingan:
−25,858 ± 0,003 "/столетие² — по долготе эклиптики
+3,814 ± 0,07 м/столетие — по радиусу орбиты
Bu natijalar sun’iy yo‘ldoshlarni lazer bilan kuzatish ma’lumotlariga ham yaxshi mos keladi. Mazkur usul Oyni radiolokatsiya qilishga o‘xshaydi. Olingan ma’lumotlar qalqish to‘lqinlarining gravitatsion ta’sirini ham hisobga oladigan Yer gravitatsiya maydonining aniq modelini tuzish imkonini beradi. Ushbu model asosida Oyga gravitatsion ta’sirni hisoblab, bir-biriga juda yaqin natijalar olish mumkin.
Yuqoridagilardan tashqari, qadimgi davrlardagi Quyosh tutilishlarini kuzatish yozuvlari ham Oyning o‘sha davrdagi joylashuvi haqida ancha aniq ma’lumot beradi. Bunday kuzatuvlarni o‘rganish ham yuqoridagi natijalarga o‘xshash xulosalarni beradi.
Oyning qalqish tezlanishining oqibati Yer aylanishining sekinlashishidir. Biroq Yerning aylanish tezligi boshqa ko‘plab sabablar tufayli ham turli davriylikda — bir necha soatdan bir necha asrgacha bo‘lgan oraliqlarda — uzluksiz o‘zgarib turadi. Shu sababli qisqa vaqt ichida qalqishdan kelib chiqadigan kichik tormozlanish ta’sirini aniqlash qiyin. Ammo har kuni millisekundlar hisobida yig‘ilib, bir necha asr davomida ortib boradigan farqni aniq o‘lchanadigan vaqtga (efemerida vaqti, atom vaqti) nisbatan aniqlash mumkin. O‘tmishdagi biror paytdan buyon Yerning to‘liq aylanishlari bilan o‘lchangan kun va soatlar soni (umumjahon vaqti) hozirgi, uzoqroq davom etadigan sutkaga moslab sozlangan barqaror soatlarning ko‘rsatkichlari asosida hisoblangan kun va soatlar sonidan ko‘proq bo‘lgan.
To‘planib boruvchi ushbu farq ΔT (Delta T) deb belgilanadi. ΔT ning zamonaviy qiymatlari va sutkaning haqiqiy davomiyligi Yerning aylanishi va tayanch tizimlar bo‘yicha xalqaro xizmat (IERS, International Earth Rotation and Reference Systems Service (Yer aylanishi va tayanch tizimlar xalqaro xizmati)) tomonidan e’lon qilinadi. Tarixiy davrlar uchun bu qiymatlar Quyosh va Oy tutilishlarini kuzatish haqidagi qaydlarni tahlil qilish orqali aniqlanadi.
Miloddan avval sodir bo‘lgan bir nechta Quyosh tutilishi haqidagi tarixiy guvohliklar atom soatlari ixtiro qilinishidan oldin ham Yer aylanishining asrlar davomida sekinlashishini dastlabki bor baholash imkonini bergan. Usulning mohiyati quyidagicha: Yerning aylanish tezligi o‘zgarmas deb olinib, qadimgi to‘liq Quyosh tutilishlarining sharoitlari hisoblanadi. Shunda hisob-kitoblarga ko‘ra, bu tutilishlar amalda kuzatilgan joylardan bir necha o‘n gradus g‘arbda kuzatilishi kerak bo‘lganligi aniqlanadi.
Oyning kuzatilayotgan tezlanishi asosida sutka davomiyligidagi tegishli o‘zgarish miqdorini hisoblash mumkin:
+2,3 мс/столетие
Biroq so‘nggi 2700 yil davomida Quyosh tutilishlari haqidagi tarixiy qaydlar asosida quyidagi o‘rtacha qiymat kelib chiqadi:
+1,70 ± 0,05 мс/столетие
Yerning aylanishini tezlashtiradigan yana bir hodisa mavjud. Yer shar emas, balki ellipsoid shaklida bo‘lib, qutblardan ekvatorga tomon yassilashgan. Sun’iy yo‘ldoshlardan o‘tkazilgan lazer o‘lchovlari bu ellipsoidlik kamayib, qutblar orasidagi masofa ortayotganini ko‘rsatadi. Buning izohi quyidagicha: so‘nggi muzlik davrida qutblar atrofida katta muz massalari to‘planib, Yer po‘stining pastki qatlamlarini bosib deformatsiyalagan. Taxminan 10000 yil avval muzlik davri tugagach, qutb muz qoplamlari eriy boshlagan. Biroq Yer po‘sti hozirgacha mantiya bilan gidrostatik muvozanatga erishmagan va hanuz «rostlanishda» davom etmoqda — muzlikdan keyingi quruqlik ko‘tarilishi yuz bermoqda (bu jarayon tugashi uchun zarur vaqt 4000 yil deb baholanadi). Natijada Yerning qutblar orasidagi diametri ortadi, ekvatorial diametri esa kamayadi, chunki Yerning zichligi va hajmi o‘zgarmaydi.
Ekvatorial diametr kamayishi natijasida Yerning inertsiya momenti kichrayadi, shu sababli impuls momentining saqlanish qonuniga ko‘ra Yerning aylanish tezligi ortadi. Bu hodisa «figuristka effekti» deb ataladi: muz ustida aylanayotgan figurali konkida uchuvchi sportchi qo‘llarini tanasiga yaqinlashtirganda yanada tezroq aylana boshlaydi.
Yer shakli va uning inertsiya momentidagi kuzatilayotgan o‘zgarishlar asosida Yer aylanishining tegishli tezlanishi hamda sutka davomiyligining o‘zgarishi hisoblangan. Tarixiy davr uchun o‘rtacha qiymat taxminan quyidagicha bo‘lishi kerak:
−0,6 мс/столетие
Bu tarixiy kuzatuvlar ma’lumotlari bilan Yer aylanishining hisoblangan sekinlashish qiymati o‘rtasidagi farqqa taxminan mos keladi.
Adabiyotlar
- Byalko A. V. Bizning sayyoramiz — Yer. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka. Fizika-matematika adabiyotlari bosh tahririyati, 1989. — B. 69—78. — 240 b. — («Kvant» kutubxonachasi. 29-son). — ISBN 5-02-014079-1.
- Jan O. Diki (1995): «Yer aylanishining bir necha soatdan bir necha asrgacha bo‘lgan o‘zgarishlari». I. Appenseller (tahriri ostida): «Astronomiyaning muhim yutuqlari» (Highlights of Astronomy). 10-jild, 17..44-betlar.