
Yulduzlarning hosil bo‘lishi — yulduzlarning yulduzlararo muhitdan galaktikalar miqyosida shakllanish jarayonidir. Yulduzlarning hosil bo‘lishi galaktikadagi eng keng ko‘lamli jarayondir. Bu jarayon va uning tarixi galaktikaning tuzilishi, uning yorqinligi, rangi va spektral xususiyatlarini, shuningdek, yulduzlarning hamda gazning kimyoviy tarkibini belgilaydi.
Galaktikada yulduzlar faol hosil bo‘layotganining belgisi — umr ko‘rish muddati qisqa bo‘lgan katta massali yulduzlar hamda ular bilan bog‘liq obyektlarning mavjudligidir. Bunday obyektlarga H II hududlari, yosh yulduz to‘dalari va yulduz assotsiatsiyalari, shuningdek, o‘ta yangi yulduzlarning Ib, Ic va II turlari kiradi. Agar galaktika juda uzoqda joylashgan bo‘lib, bu obyektlarni alohida ajratib ko‘rish imkoni bo‘lmasa, yulduzlarning hosil bo‘layotganini bilvosita belgilar orqali aniqlash mumkin. Masalan, emissiya chiziqlaridagi, ayniqsa, H-alfa chizig‘idagi kuchli nurlanish bunday belgidir; uni emissiya tumanliklari hosil qiladi.
Yulduzlararo muhitda ulkan molekulyar bulutlar mavjud bo‘lib, ulardagi modda zichligi atrofdagi fazodagidan yuqori bo‘ladi. Massasi yetarlicha katta bo‘lsa, bunday bulutlar siqila boshlashi, bo‘laklarga ajralishi va ularda yulduzlar paydo bo‘lishi mumkin. Har qanday vaqtda yulduz hosil bo‘lish jarayonida yulduzlararo gazning faqat oz qismi qatnashadi. Bu jarayon deyarli doimo galaktikalar disklarida, o‘lchami o‘nlab parsekdan bir necha yuz parsekkacha yetadigan yulduz hosil bo‘lish hududlarida kechadi. Bunday hududda yulduzlarning hosil bo‘lishi ko‘pi bilan bir necha o‘n million yil davom etadi. Shundan so‘ng gazning katta qismi yulduzlar majmuasini tark etadi, eng yorqin yulduzlar o‘z evolyutsiyasini yakunlaydi, beqaror yulduz tizimlari parchalanadi va majmuadagi yulduzlar boshqa yulduzlar orasiga tarqaladi.
Galaktikalarda yulduzlarning hosil bo‘lish faolligi yulduz hosil bo‘lish sur’ati (SFR) bilan ifodalanadi. Bu — vaqt birligida galaktikada hosil bo‘ladigan yulduzlarning umumiy massasi. Masalan, spiralsimon galaktikalarda SFR odatda yiliga 1—10 M⊙, ellipssimon va linzasimon galaktikalarda esa, juda kam uchraydigan istisnolardan tashqari, yiliga 1 M⊙ dan ancha kam bo‘ladi. Bizning Galaktikamizda SFR taxminan yiliga 2 M⊙ ga teng. Yulduzlarning hosil bo‘lishi boshlang‘ich massa funksiyasi (BMF) bilan ham tavsiflanadi. Bu — yulduzlar shakllanayotgan paytda ularning massa bo‘yicha taqsimlanishini ko‘rsatuvchi funksiya. Yulduz massasi qancha kichik bo‘lsa, shuncha ko‘p yulduz hosil bo‘ladi. Massasi 1 M⊙ dan katta yulduzlar soni (massalari dan gacha) quyidagi darajali funksiya orqali ifodalanadi, bunda ning qiymati 2,35 ga teng. Massasi kichikroq yulduzlarda massa kamaygani sari ularning soni buncha tez ortmaydi. Ularning soni eng yuqori bo‘ladigan massa oralig‘i — 0,1—1 M⊙.
Tavsif
Yulduzlarning hosil bo‘lishi — yulduzlarning yulduzlararo muhitdan galaktikalar miqyosida shakllanish jarayonidir. «Yulduzlarning hosil bo‘lishi» atamasi galaktikalar miqyosida yulduzlar paydo bo‘lishini bildiradi, «alohida yulduzning shakllanishi» esa bitta yulduzning vujudga kelishini anglatadi. Shunga qaramay, ba’zan ikkala jarayon ham yulduzlarning hosil bo‘lishi deb ataladi.
Yulduzlarning hosil bo‘lishi galaktikadagi eng keng ko‘lamli jarayondir. Bu jarayon va uning tarixi galaktikaning tuzilishi va uning yorqinligi, rangi va spektral xususiyatlarini, shuningdek, yulduzlarning hamda gazning kimyoviy tarkibini belgilaydi. Galaktikada yulduzlar faol hosil bo‘layotganining belgisi — umr ko‘rish muddati qisqa bo‘lgan katta massali yulduzlar hamda ular bilan bog‘liq obyektlarning mavjudligidir. Bunday obyektlarga H II hududlari, yosh yulduz to‘dalari va yulduz assotsiatsiyalari, shuningdek, o‘ta yangi yulduzlarning Ib, Ic va II turlari kiradi. Masalan, linzasimon va spiralsimon galaktikalar ko‘p jihatdan o‘xshash bo‘lib, ularning farqi yulduz hosil bo‘lish faolligiga bog‘liq. Birinchi turdagi galaktikalarda yulduzlar deyarli hosil bo‘lmaydi, ikkinchi turdagilarida esa bu jarayon davom etib, asosan spiral tarmoqlarda to‘planadi. Bu tarmoqlar ko‘plab yosh yulduzlar va ular bilan bog‘liq obyektlari tufayli galaktikaning boshqa qismlaridan yaqqol ajralib turadi.
Agar galaktika juda uzoqda bo‘lib, bunday obyektlarni alohida ajratib ko‘rish imkoni bo‘lmasa, yulduzlarning hosil bo‘layotganini quyidagi bilvosita belgilardan aniqlash mumkin:
- Kuchli nurlanish emissiya chiziqlarida, ayniqsa, H-alfa chizig‘ida kuzatiladi va uni emissiya tumanliklari hosil qiladi;
- Yosh, katta massali yulduzlar nurlantiradigan ko‘k va ultrabinafsha nurlanishda yorqinlikning ortishi;
- Uzoq to‘lqinli infraqizil diapazonda qizigan chang nurlanishi tufayli yorqinlikning ortishi;
- Katta massali yulduzlarning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’siri natijasida issiqlik va sinxrotron nurlanishining radiodiapazonda kuchli oqimi yuzaga keladi: gaz qizib, ionlashganda issiqlik nurlanishini hosil qiladi, bunday yulduzlar o‘ta yangi yulduz sifatida portlaganda esa yulduzlararo muhitga relyativistik elektronlar tarqalib, sinxrotron nurlanishini yuzaga keltiradi
- Qaynoq gaz tufayli rentgen diapazonida yorqinlikning ortishi.
Jarayon
Yulduzlarning shakllanishi
Yulduzlararo muhitda ulkan molekulyar bulutlar mavjud bo‘lib, ulardagi modda zichligi atrofdagi fazodagidan yuqoridir. Bulut massasi yetarlicha katta bo‘lsa, unda gravitatsion beqarorlik paydo bo‘lib, bulut gravitatsiya ta’sirida siqila boshlaydi. Siqilish boshlanishi uchun zarur bo‘lgan chegaraviy massa Jins massasi deb ataladi; u bulut harorati hamda uning o‘lchami yoki zichligiga bog‘liq. Molekulyar bulutlarda kuzatiladigan sharoitlarda bu massa taxminan 103—105 M⊙.
Dastlab siqilish jarayonida bulutning zichligi ortadi, harorati esa o‘zgarmaydi: bulut nurlanish uchun shaffof bo‘lib turganida siqilish natijasidagi qizish uning o‘z nurlanishi hisobiga qoplanadi. Shu sababli Jins massasi kamayadi va bulut ichida alohida siqila boshlaydigan kichikroq hududlar ajraladi. Bu bo‘laklarga ajralish — fragmentatsiya — massa 0,01 M⊙ ga yetguncha davom etadi. Bu hodisa yulduzlarning massasi nega dastlabki bulutning Jins massasidan ancha kichikligini va nega yulduzlar guruh bo‘lib — yulduz to‘dalarida va assotsiatsiyalarda. Muayyan bosqichda siqilayotgan bo‘laklar nurlanishni o‘tkazmay qo‘yadi va gidrostatik muvozanatga erishib, yulduzlarga aylanadi.
Yulduzlar hosil bo‘ladigan hududlar
Har qanday vaqtda yulduz hosil bo‘lish jarayonida yulduzlararo gazning faqat kichik qismi qatnashadi va bu jarayon deyarli doimo galaktikalar disklarida, o‘lchami o‘nlab parsekdan bir necha yuz parsekkacha bo‘lgan hududlarda kechadi. Ulardagi gaz notekis taqsimlangan va turlicha qizigan bo‘ladi. Zichroq hududlar tezroq soviydi va gravitatsiya ta’sirida bog‘langan tizimga aylanadi; aynan shu yerlarda yulduzlar paydo bo‘ladi. Natijada yulduzlar yoshidagi farq bir necha million yilni tashkil etadigan kichik to‘dalar yoki assotsiatsiyalarda jamlanadi. Bunday tizimning yulduzlardan iborat qismi yulduzlar majmuasi, gazdan iborat qismi esa gaz majmuasi deb ataladi. Bunday hududda yulduzlarning hosil bo‘lishi bir necha o‘n million yildan ortiq davom etmaydi. Keyin gazning katta qismi yulduzlar majmuasidan chiqib ketadi, eng yorqin yulduzlar o‘z evolyutsiyasini tugatadi, beqaror yulduz tizimlari parchalanadi va majmuadagi yulduzlar boshqa yulduzlar orasiga tarqaladi. Gaz majmuasining shakllanishi va yulduzlar paydo bo‘lishiga tayyorgarlik ko‘rish uchun taxminan 108 yil kerak bo‘ladi; yulduzlar majmuasining parchalanishiga ham shuncha vaqt ketadi.
Yulduzlarning hosil bo‘lishiga ta’sir qiluvchi jarayonlar
Yulduzlar bilan gaz o‘rtasida qayta aloqa mavjud: yangi tug‘ilgan yulduzlar o‘zlari hosil bo‘lgan gazga ta’sir ko‘rsatadi. Bu aloqa yulduzlarning hosil bo‘lishini ham kuchaytirishi, ham susaytirishi mumkin. Bular mos ravishda ijobiy va salbiy qayta aloqa deyiladi. Masalan, yosh va katta massali yulduzlar kuchli yulduz shamolini hosil qiladi, ayrimlari esa paydo bo‘lganidan bir necha million yil o‘tib, II turdagi o‘ta yangi yulduz sifatida portlaydi. O‘ta yangi yulduz portlaganda energiyaning katta qismi yulduzlararo muhitga uzatiladi, jumladan, unda zarba to‘lqinlari yuzaga keladi. Bu gazning keskin siqilishiga va yulduzlar tezroq hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Boshqa tomondan, haddan tashqari faol yulduz hosil bo‘lishi gazni kuchli qizdirib, uni gaz majmuasidan, hatto galaktikaning o‘zidan ham chiqarib yuboradi va yulduzlar paydo bo‘lishini to‘xtatadi. Aksincha, yulduzlar tug‘ilishi to‘xtasa, gaz kamroq energiya oladi, undagi turbulent harakatlar susayib, gaz siqiladi va yulduzlarning hosil bo‘lishi yana davom etadi. Shunday qilib, yulduzlarning hosil bo‘lishi o‘zini o‘zi boshqaradigan jarayondir.
Qayta aloqadan tashqari, yulduzlarning hosil bo‘lishiga boshqa jarayon va hodisalar ham ta’sir qiladi. Masalan, gaz bulutlarining aylanishi va ularda magnit maydonining mavjudligi bulutlarni gravitatsion siqilishdan saqlab, yulduzlarning paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. Zichlik to‘lqinlari spiralsimon galaktikalardagi gazning zichlashishiga va ularning spiral tarmoqlarida yulduz hosil bo‘lishining faollashishiga olib keladi. Gazi yetarli bo‘lgan galaktikalar to‘qnashganda gaz markazga to‘planadi va natijada u yerda kuchli, biroq qisqa muddatli yulduz hosil bo‘lish chaqnashi sodir bo‘ladi.
Parametrlar
Yulduz hosil bo‘lish sur’ati

Yulduz hosil bo‘lish sur’ati (SFR, inglizcha star formation rate) — vaqt birligida galaktikada shakllanadigan yulduzlarning umumiy massasi. Masalan, spiralsimon galaktikalarda SFR odatda yiliga 1—10 M⊙, ellipssimon va linzasimon galaktikalarda esa juda kam istisnolardan tashqari, yiliga 1 M⊙ dan ancha past bo‘ladi. Bizning Galaktikamizda SFR taxminan yiliga 2 M⊙ ga teng. Agar galaktikada yulduzlarning hosil bo‘lish sur’ati nihoyatda yuqori bo‘lsa, unda yulduz hosil bo‘lish chaqnashi kuzatilayotgani aytiladi. Bunday holda SFR odatdagi qiymatdan 1000 baravardan ham ortishi mumkin.
Bir galaktikaning yulduz hosil bo‘lish sur’ati bo‘yicha turli baholar 2—3 baravar farq qilishi mumkin. Bunga birinchi navbatda qo‘llaniladigan yulduzlar evolyutsiyasi modellari xususiyatlari va boshlang‘ich massa funksiyasi parametrlarining turlicha tanlanishi sabab bo‘ladi (quyiga qarang). Yana bir sabab shundaki, yulduz hosil bo‘lish sur’atini ayni lahza uchun emas, balki muayyan vaqt oralig‘i bo‘yicha o‘rtacha qiymat sifatida baholash mumkin; bu oraliq har bir ko‘rsatkichda turlicha. Masalan, emissiya chiziqlari va radio nurlanishining intensivligi so‘nggi bir necha million yildagi SFR bilan bog‘liq, ultrabinafsha nurlanishni esa ko‘pi bilan bir necha o‘n million yil yashaydigan katta massali yulduzlar hosil qiladi. Infraqizil nurlanish kamroq massali yulduzlar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli uning quvvati so‘nggi 108 yil davomida yulduz hosil bo‘lish sur’atini aks ettiradi. «Ko‘k» rang ko‘rsatkichlari uchun esa, masalan, B−V, bu muddat 109 yilgacha uzayadi. Demak, yulduz hosil bo‘lishining turli ko‘rsatkichlaridan foydalanish so‘nggi bir milliard yillik tarixni baholash imkonini beradi.
Bundan tashqari, yulduzlarning hosil bo‘lish ko‘rsatkichlari faqat yetarlicha katta massali yulduzlarning tug‘ilishini namoyon etadi; kichik massali yulduzlar esa tug‘ilish vaqtida deyarli sezilmaydi. Demak, qancha katta massali yulduz tug‘ilayotganini bevosita aniqlash mumkin, kichik massali yulduzlarning soni va SFRga qo‘shadigan hissasini esa faqat yulduzlar massasining taqsimlanish funksiyasi — boshlang‘ich massa funksiyasi orqali baholash mumkin.
Bog‘lanishlar
Yulduzlar gazdan hosil bo‘lgani sababli (yuqoriga qarang), galaktikada gaz qancha ko‘p bo‘lsa, yulduz hosil bo‘lish sur’ati ham shuncha yuqori bo‘lishi kerak. Bu bog‘liqlik miqdoriy jihatdan empirik Kennikatt — Shmidt qonuni: sirt bo‘yicha vodorod zichligi (jami atomar va molekulyar shakllardagi) shu hududdagi yulduz hosil bo‘lish sur’ati bilan quyidagi munosabat orqali bog‘lanadi: . Molekulyar vodorodning hajmiy zichligi uchun xuddi shunday bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi: .
SFRni baholashda qo‘llaniladigan yana bir bog‘lanish Kennikatt formulasi deb ataladi. U yulduz hosil bo‘lish sur’atini galaktikaning H-alfa chizig‘idagi, bilan belgilanuvchi yorqinligi bilan bog‘laydi. Bu ikki kattalik o‘rtasidagi bog‘lanish chiziqli bo‘lib, agar SFR M⊙/yil, esa erg/s da ifodalansa, formula quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi: .
Yulduz hosil bo‘lish samaradorligi
Yulduz hosil bo‘lish sur’ati bilan yana bir kattalik — yulduz hosil bo‘lish samaradorligi (SFE, inglizcha star formation efficiency) bog‘liq. U quyidagicha ifodalanadi: , bunda — galaktikadagi gaz massasi. SFEga teskari kattalik o‘lcham jihatidan vaqt birligiga teng bo‘lib, gaz zaxiralari to‘ldirilmasa, galaktikadagi gaz miqdori e marta kamayishi uchun ketadigan vaqtni bildiradi. Bu qiymat galaktika massasiga kuchsiz bog‘liq. Spiralsimon galaktikalarda gazning tugash vaqti 109—1010 yilni tashkil etadi, noto‘g‘ri shaklli galaktikalarda esa bundan bir necha baravar ko‘p. Gazning tugash vaqti eng katta bo‘ladigan hududlar — sirt yorqinligi past galaktikalar va disksimon galaktikalarning chekka qismlaridir; u yerda bu qiymat 1010 yildan oshishi mumkin. Aksincha, yulduz hosil bo‘lish chaqnashi kuzatiladigan galaktikalarda gazning tugash vaqti odatda 108—109 yilni tashkil etadi. Shu sababli yulduz hosil bo‘lish chaqnashlari uzoq davom eta olmaydi.
Boshlang‘ich massa funksiyasi

Boshlang‘ich massa funksiyasi (BMF) — yulduzlar shakllanish vaqtida ularning massa bo‘yicha taqsimlanishini ko‘rsatadigan funksiya. Ma’lumki, har qanday yulduz tizimida kichik massali yulduzlar son jihatidan ko‘proq bo‘ladi va umumiy massaning katta qismi ham aynan shunday yulduzlarga to‘g‘ri keladi. Yulduz hosil bo‘lish ko‘rsatkichlari faqat katta massali yulduzlarning paydo bo‘lishini bildirgani uchun BMFning aniq ko‘rinishini bilish muhim: u katta massali yulduzlar soniga qarab, ular bilan birga qancha kichik massali yulduz tug‘ilishini baholash imkonini beradi.
Keng qo‘llaniladigan boshlang‘ich massa funksiyalaridan birini Edvin Solpiter 1955-yildayoq hisoblab chiqqan; u Solpiter funksiyasi deb ataladi. Yulduzlar soni uchun, massalari dan gacha bo‘lganda, u darajali funksiya ko‘rinishiga ega bo‘lib, bunda 2,35 ga teng. Massasi 1 M⊙ dan katta yulduzlar uchun bu baho hozir ham o‘rinli. Biroq massasi kichikroq yulduzlarda massa kamaygani sari ularning soni Solpiter funksiyasi bashorat qilganidan sekinroq ortishi va 0,1—1 M⊙ oraliqda eng yuqori qiymatga yetishi aniqlangan. BMFning zamonaviy modellari buni hisobga oladi: ularda kichik massalar uchun ning boshqa qiymatlari qo‘llanishi yoki funksiya boshqa ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
Ko‘rinishicha, BMF turli galaktikalar uchun umuman olganda universaldir; faqat ekstremal sharoitlar bundan mustasno bo‘lishi mumkin. Masalan, yulduz to‘dalaridan birida — Galaktikamiz markazida joylashgan to‘dada — katta massali yulduzlar uchun BMF darajali funksiya bilan tavsiflanadi, bunda qiymati taxminan 1,7 ga teng.
Adabiyotlar
- Galaktikalar / muharrir: V. G. Surdin. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Fizmatlit, 2017. — 432 bet — ISBN 978-5-9221-1726-5.
- Zasov A. V., Postnov K. A. Umumiy astrofizika. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Fryazino: Vek 2, 2011. — 576 bet — ISBN 978-5-85099-188-3.
- Kononovich E. V., Moroz V. I. Astronomiyaning umumiy kursi / muharriri: V. V. Ivanov. — 2-nashr, tuzatilgan. — M.: URSS, 2004. — 544 bet — ISBN 5-354-00866-2.
- Salaris M., Cassisi S. Yulduzlar va yulduz populyatsiyalarining evolyutsiyasi. — Chichester: John Wiley & Sons, 2005. — 388 bet — ISBN 978-0-470-09219-X.
- Krumholz M. R. Yulduzlarning hosil bo‘lishidagi asosiy muammolar: yulduz hosil bo‘lish sur’ati, yulduzlar to‘dalari va boshlang‘ich massa funksiyasi (ingliz tilida) // Physics Reports. — Amsterdam: Elsevier, 2014. — 1-iyun (jild 539). — 49–134-betlar. — ISSN 0370-1573. — doi:10.1016/j.physrep.2014.02.001.