Yer orbitasi

Yer orbitasi — Yerning Quyosh atrofida o‘rtacha 149,6 million kilometr masofadagi harakat trayektoriyasidir (152,1 mln km — afeliyda; 147,09 mln km — perigeliyda).

Dastlabki yaqinlashuvda Yer orbitasi ellips shakliga ega bo‘lib, uning harakati Kepler qonunlari bilan tavsiflanadi. Biroq u biroz gravitatsion g‘alayonlarga uchraydi — bunga boshqa sayyoralarning tortishish kuchi sabab bo‘ladi. Shu tufayli ayrim orbita elementlari o‘n minglab yillik davr bilan siklik ravishda o‘zgaradi: ekssentrisitet, orbita og‘ishi, perigeliy holati.

2017 yil holatiga ko‘ra, Yer orbitasining ekssentrisiteti 0,0167 ga teng. Bitta orbital aylanish, ya’ni siderik yil, 365,256 sutka davom etadi. Yerning baritsentri g‘arbdan sharqqa o‘rtacha 29,78 km/s (taxminan 107 200 km/soat) tezlikda harakatlanib, 940 mln km dan ortiq masofani bosib o‘tadi.

Hozirgi davrda Yer 2–5-yanvar kunlari perigeliydan, 1–5-iyul kunlari esa afeliydan o‘tadi. Quyosh tizimining markaziy jismi bo‘lgan Quyoshning ekvatori tekisligiga nisbatan Yer perigeliysi shimoliy yarimsharga, afeliysi esa janubiy yarimsharga to‘g‘ri keladi. 2000—2025-yillarda Yer afeliysining geliosentrik uzunligi taxminan 103,3° bo‘lib, zodiak doirasidagi Buzoq—Egizaklar sektorini ko‘rsatadi. Yer orbitasining katta o‘qi ham Quyosh atrofida aylanadi va Yer orbitasi tekisligida (ekliptikada), ekliptika shimoliy qutbidan qaralganda, soat mili yo‘nalishi bo‘ylab yiliga taxminan 11,45 burchak sekund tezlik bilan siljiydi (to‘liq bir marta aylanishi uchun 112000 yil kerak bo‘ladi). Yerning orbita tugunlari (ekliptika tekisligida) Quyosh tizimining markaziy jismi — Quyosh ekvatori tekisligi bilan kesishgan joylarda ham doimiy ravishda Quyosh atrofida siljiydi, Quyoshning shimoliy qutbidan qaralganda, soat miliga teskari yo‘nalishda (yiliga 3,6 burchak sekund; bu tezlikda to‘liq aylanish uchun 360000 Yer yili kerak bo‘ladi).

Aylanish o‘qining og‘ishi — Yerning ekvatori tekisligi bilan uning orbitasi tekisligi orasidagi burchak — 23,44° ga teng.

Tadqiqotlar tarixi

Orbita mavjudligining kashf etilishi

Geosentrik va geliosentrik tizimlarning sxematik taqqoslanishi

Qadimgi davr olimlarining katta qismi dunyoning geosentrik tizimi tarafdori bo‘lgan. Ularning fikricha, Yer Koinotning markazi bo‘lib, barcha osmon jismlari uning atrofida aylanardi.

Yerning Quyosh atrofidagi orbita bo‘ylab aylanishi haqidagi g‘oyani, ya’ni geliosentrizmni, birinchi bo‘lib qadimgi yunon astronomi Samoslik Aristarx miloddan avvalgi III asrda ilgari surgan. U Oy o‘zidan yorug‘lik chiqarmaydi, balki Quyosh nurlarini aks ettiradi, deb faraz qilgan. Oy tutilishini kuzatib, Quyosh diametri Yer diametridan yigirma marta katta degan xulosaga kelgan (aslida 109 marta katta). Jismlarning o‘lchamlari orasidagi ana shunday nisbatni aniqlagach, u kattaroq Quyosh kichikroq Yer atrofida aylanmasligi kerak, deb hisoblagan.

Uning geliosentrizm haqidagi «Quyosh va Oyning o‘lchamlari hamda masofalari haqida» asarida bildirilgan g‘oyasi keng tarqalmagan. Antik davrda bunga qarshi keltirilgan dalillardan biri yulduzlar parallaksining kuzatilmaganligi edi. Agar Yer shunchalik uzoqdagi Quyosh atrofida aylansa, kuzatuvchining orbitadagi joylashuviga qarab yulduzlar orasidagi burchaklar sezilarli darajada o‘zgarishi kerak edi. Bundan tashqari, geliosentrizm nazariyasi sayyoralarning aniq harakatini oldindan hisoblay olmagan. O‘sha paytda barcha orbitalar doira shaklida deb hisoblangan, bu esa kuzatuvlarga zid edi. Geosentrik nazariyada bunday muammo bir sfera boshqa sfera atrofida harakatlanadigan sferalar modeli bilan hal qilingan (batafsil ma’lumot Epitsikl maqolasida). Ming yillar davomida ushbu dalillar hamda Ptolemey, Platon va Aristotelning nufuzi geliosentrizm g‘oyasining rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan.

Xuddi shu dalil Kopernik davrida ham keltirilgan. Uning «Osmon jismlarining aylanishi haqida» (lotincha De revolutionibus orbium coelestium) asari 1534 yilda nashr etilgach, geliosentrizm nazariyasi qayta jonlandi. Astronomiyada Yerning ham orbitasi borligi haqidagi fikr asta-sekin qaror topa boshladi.

Yerning Quyosh atrofida harakatlanishining oqibatlari

Hozirgi davrda Yerning sutkalik aylanish o‘qi uning orbitasi tekisligiga nisbatan taxminan 66,5° burchak ostida joylashgan bo‘lib, giroskopik effekt tufayli o‘z yo‘nalishini saqlab qoladi. Bu holat Yerning orbital harakati bilan birgalikda kun va tun davomiyligi nisbatining o‘zgarishiga hamda yil fasllarining almashishiga olib keladi.

Manbalar

  • Maykl Zeylik, Stiven A. Gregori Astronomiya va astrofizikaga kirish. — Saunders College Pub. — 1998.