Quyosh radiatsiyasi

Quyosh radiatsiyasining Yer atmosferasida tarqalish sxemasi.

Quyosh radiatsiyasi — elektromagnit va korpuskulyar nurlanishdir, uning manbai esa Quyosh. Ushbu atama kalka bo‘lib, inglizcha Solar radiation («Quyosh nurlanishi»)[manba 238 kundan beri ko‘rsatilmagan] iborasidan olingan. Bu yerda radiatsiya atamasining kundalik tildagi ma’nosi nazarda tutilmaydi (ya’ni ionlashtiruvchi nurlanish).

Quyosh radiatsiyasi yuza birligiga to‘g‘ri keladigan energiya oqimi quvvati bilan o‘lchanadi (Vt/m2) (qarang: Quyosh doimiysi). Umuman olganda, Yerga Quyosh tarqatadigan energiyaning 0,5×10−9 (ikki milliarddan bir qismi)dan ham kamrog‘i yetib keladi.

Quyosh radiatsiyasining elektromagnit tarkibiy qismi yorug‘lik tezligida tarqaladi va Yer atmosferasiga kirib boradi. Yer yuzasiga Quyosh radiatsiyasi to‘g‘ridan to‘g‘ri va sochilgan nurlar shaklida yetib keladi. Spektral jihatdan Quyosh elektromagnit nurlanishining diapazoni juda keng — radioto‘lqinlar (Quyosh radiochaqnashlari)dan tortib rentgen nurlarigacha. Biroq uning intensivligi ko‘rinadigan (sariq-yashil) spektr qismida eng yuqori bo‘ladi.

Quyosh radiatsiyasining, asosan, protonlardan iborat korpuskulyar tarkibiy qismi ham mavjud. Ular Quyoshdan 300—1200 km/s tezlikda harakatlanadi (qarang: Quyosh shamoli). Quyosh chaqnashlari vaqtida yuqori energiyali zarrachalar (asosan protonlar va elektronlar) ham hosil bo‘lib, ular Quyoshga tegishli kosmik nurlar tarkibiy qismini tashkil etadi.

Quyosh radiatsiyasining umumiy intensivligida korpuskulyar tarkibiy qismning energiya ulushi elektromagnit tarkibiy qismnikiga nisbatan kichik. Zarrachalarning aksariyat qismi Yer atmosferasi tomonidan tutib qolinadi yoki atmosferaning yuqori qatlamlarida yutiladi. Shu sababli ayrim sohalarda «Quyosh radiatsiyasi» atamasi tor ma’noda, faqat uning elektromagnit tarkibiy qismiga nisbatan qo‘llanadi.

JSST Quyosh radiatsiyasini kanserogen ekani isbotlangan omil deb tan olgan.

Quyosh radiatsiyasining iqlimga ta’siri

Yer atmosferasidan yuqorida va dengiz sathida kuzatiladigan Quyosh nurlanishi spektri

Quyosh radiatsiyasi — Yer yuzasi va atmosferasida kechadigan barcha fizik-geografik jarayonlar uchun asosiy energiya manbai.

Quyosh radiatsiyasi Yer yuzasining kunduzgi tomoniga tushadi. Xususan, Quyosh radiatsiyasi qutblar yaqinida, Quyosh sutka davomida ufqdan yuqorida turadigan qutb kunlarida juda kuchli bo‘ladi. Biroq qutb tuni vaqtida ayni joylarda Quyosh umuman ufqdan yuqoriga ko‘tarilmaydi. Quyosh radiatsiyasini bulutlilik to‘liq to‘sib qolmaydi va u Yer yuzasiga har qanday ob-havo sharoitida kunduzi qisman yetib keladi. Buning sababi — bulutlarning Quyosh radiatsiyasi spektridagi issiqlik tarkibiy qismi uchun ma’lum darajada shaffofligidir. Quyosh radiatsiyasini o‘lchash uchun piranometrlar va pirgeliometrlar.

Har bir osmon jismi qabul qiladigan radiatsiya miqdori sayyora bilan yulduz orasidagi masofaga bog‘liq: masofa ikki baravar oshsa, yulduzdan sayyoraga yetib keladigan radiatsiya miqdori to‘rt baravar kamayadi (sayyora va yulduz orasidagi masofa kvadratiga teskari mutanosib). Demak, sayyora va yulduz orasidagi masofaning hatto kichik o‘zgarishlari ham (orbita ekssentrisiteti mavjudligi tufayli) sayyoraga yetib keladigan yulduz radiatsiyasi miqdorini sezilarli darajada o‘zgartiradi. Yer orbitasining ekssentrisiteti doimiy emas: ming yillar davomida orbita shakli o‘zgarib, ayrim davrlarda deyarli mukammal aylana shaklini oladi, boshqa davrlarda esa ekssentrisitet 5 % ga yetadi (hozir u 1,67 %). Yer hozir perigeliyda Quyosh radiatsiyasini 1,033 baravar ko‘proq oladi — afeliydagiga nisbatan; ekssentrisitet eng yuqori bo‘lganida bu farq 1,1 baravardan ham oshadi. Quyosh radiatsiyasi miqdoriga fasllar almashinuvi ancha kuchliroq ta’sir qiladi. Hozir Yerga yetib keladigan Quyosh radiatsiyasining umumiy quvvati deyarli o‘zgarmaydi. Biroq 65° shimoliy kenglikda (Rossiya, Kanada shimoliy shaharlarining kengligida) yozda yuza birligiga to‘g‘ri keladigan Quyosh radiatsiyasi quvvati qishdagidan 25 % dan ko‘proq bo‘ladi. Bunga Yer aylanish o‘qining orbita tekisligiga nisbatan 23,3° burchak ostida og‘ganligi sabab bo‘ladi. Yozdagi ortiqcha va qishdagi kam radiatsiya o‘zaro qoplanadi (Yer orbitasining ekssentrisiteti hisobga olinmasa). Ammo kuzatuv joyi qutblarga yaqinlashgan sari qish va yoz o‘rtasidagi farq yanada kuchayadi. Masalan, ekvatorda qish va yoz orasida deyarli farq yo‘q. Qutb doirasidan narida esa yarim yil davomida Quyoshning to‘g‘ri nurlari Yer yuzasiga yetib bormaydi. Shu tarzda Yerning turli hududlaridagi iqlim xususiyatlari shakllanadi. Bundan tashqari, Yer orbitasi ekssentrisitetining davriy o‘zgarishlari turli geologik davrlarning yuzaga kelishiga olib kelishi mumkin: masalan, muzlik davri.

Jadvallar

Quyosh radiatsiyasining o‘rtacha sutkalik yig‘indisi, kVt·soat/m²
Longyir Murmansk Arxangelsk Yakutsk Sankt-Peterburg Moskva Novosibirsk Berlin Ulan-Ude London Xabarovsk Rostov-na-Donu Sochi Naxodka Nyu-York Madrid Asuan
1,67 2,19 2,29 2,96 2,60 2,72 2,91 2,74 3,47 2,73 3,69 3,45 4,00 3,99 3,83 4,57 6,34
Dekabr oyida Quyosh radiatsiyasining o‘rtacha sutkalik yig‘indisi, kVt·soat/m²
Longyir Murmansk Arxangelsk Yakutsk Sankt-Peterburg Moskva Novosibirsk Berlin Ulan-Ude London Xabarovsk Rostov-na-Donu Sochi Naxodka Nyu-York Madrid Asuan
0 0 0,05 0,16 0,17 0,33 0,62 0,61 0,97 0,60 1,29 1,00 1,25 2,04 1,68 1,64 4,30
Iyun oyida Quyosh radiatsiyasining o‘rtacha sutkalik yig‘indisi, kVt·soat/m²
Longyir Murmansk Arxangelsk Yakutsk Sankt-Peterburg Moskva Novosibirsk Berlin Ulan-Ude London Xabarovsk Rostov-na-Donu Sochi Naxodka Nyu-York Madrid Asuan
4,99 5,14 5,51 6,19 5,78 5,56 5,48 4,80 5,72 4,84 5,94 5,76 6,75 5,12 5,84 7,41 8,00
Quyosh radiatsiyasining Yer yuzasidan qaytishi
Toza qor Yashil o‘t Bargli o‘rmon Tuproq Suv
71 % 20-25 % 15-20 % 10-30 % 9 %
Manba:

Havolalar

Quyosh radiatsiyasi. Geografik lug‘at. «Ekotizim» ekologiya markazi. Murojaat qilingan sana: 22-may 2011-yil.

«Quyosh energetikasida Quyosh nurlanishini o‘lchash» qo‘llanmasi. Murojaat qilingan sana: 13-iyun 2021-yil. Arxivga olingan asl nusxa 5-iyul 2013-yilda.