Orbital rezonans osmon mexanikasida — shunday hodisaki, bunda orbital davrlar ikki (yoki undan ortiq) osmon jismi uchun kichik natural sonlar nisbatida bo‘ladi. Natijada bu jismlar orbitalari bo‘ylab faqat muayyan nuqtalarda davriy ravishda bir-biriga yaqinlashadi. Buning oqibatida ular orasidagi gravitatsion o‘zaro ta’sir kuchining muntazam o‘zgarishi orbitalarning barqarorlashishiga yordam berishi mumkin.
Ba’zi hollarda rezonans hodisalari ayrim orbitalarni beqarorlashtiradi. Masalan, Kirkvud bo‘shliqlari asteroidlar belbog‘ida Yupiter bilan rezonans tufayli yuzaga keladi; Kassini bo‘linishi Saturn halqalarida Saturnning Mimas yo‘ldoshi bilan bog‘liq rezonans orqali izohlanadi.
Misollar


- Pluton va boshqa ayrim Koyper belbog‘i obyektlari (plutinolar deb ataluvchi jismlar) 2:3 orbital rezonansda Neptun bilan bog‘liq bo‘ladi — Plutonning Quyosh atrofida ikki marta aylanishiga ketadigan vaqt Neptunning uch marta aylanish davriga teng.
- Saturn va Yupiter deyarli aniq 2:5 rezonansida joylashgan;
- Troyan asteroidlari 1:1 rezonansda Yupiter bilan birga harakatlanadi (ular Lagranj nuqtalarining L4 va L5 nuqtalarida joylashgan);
- Yupiterning yo‘ldoshlari — Ganimed, Yevropa va Io — 1:2:4 rezonansida bo‘ladi;
- Plutonning yo‘ldoshlari 1:3:4:5:6 rezonansida bo‘ladi;
- Ehtimol, Enke kometasining avvalgi jismi Yupiter bilan 2:7 orbital rezonansda bo‘lgan.
Spin-orbital rezonans
Shunga o‘xshash hodisa — spin-orbital rezonans bo‘lib, bunda osmon jismining orbital davri bilan uning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri o‘zaro sinxronlashadi:
- Merkuriy Quyosh atrofida 3:2 spin-orbital rezonansda harakatlanadi, ya’ni Merkuriydagi ikki yil davomida sayyora o‘z o‘qi atrofida uch marta aylanadi.
- Oy Yer atrofida aylanganda unga doimo bir tomoni bilan qaragan bo‘ladi — bu 1:1 spin-orbital rezonansdir.
- Barcha Galiley yo‘ldoshlari ham Yupiterga doimo bir tomoni bilan qaragan bo‘ladi.
1:1 spin-orbital rezonansning xususiy holati qalqish ta’sirida sinxronlashuv deb ataladi, chunki u ko‘pincha osmon jismi qobig‘ida qalqish energiyasining dissipatsiyasi (sochilishi) natijasida yuzaga keladi.
Adabiyotlar
- Myurrey, C. D.; Dermott, S. F. Quyosh tizimi dinamikasi. — Kembrij universiteti nashriyoti, 1999. — ISBN 978-0-521-57597-3.
- Lemetr, A. Rezonanslar: modellar va rezonansga tushish // Quyosh tizimidagi kichik jismlar va ekzosayyoralarning dinamikasi (ingliz tilida) / Sushay, J.; Dvorjak, R.. — Springer, 2010. — jild: 790. — bet: 1—62. — (Fizika bo‘yicha ma’ruzalar to‘plami). — ISBN 978-3-642-04457-1. — doi:10.1007/978-3-642-04458-8.
Havolalar
- Uchta sayyoraning orbital rezonansi ilk bor aniqlandi Arxiv nusxasi (2-avgust, 2010-yil), Wayback Machine
- Shevchenko I. I.. Oldindan aytib bo‘lmaydigan orbitalar Arxiv nusxasi (6-sentabr, 2016-yil), Wayback Machine. Priroda jurnali, 2010-yil. № 4. 12-21-betlar.
- Malhotra, Renu; Holman, Metyu; Ito, Takashi. Quyosh tizimidagi orbital rezonanslar va xaos (ingliz tilida) // Amerika Qo‘shma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasining ilmiy ishlari. — 2001. — 23-oktabr (98-jild, 22-son). — 12342—12343-betlar. — doi:10.1073/pnas.231384098. — PMID 11606772. — PMC 60054.
- Malhotra, Renu. Pluton orbitasining kelib chiqishi: Neptundan naridagi Quyosh tizimi uchun oqibatlar (ingliz tilida) // Astronomiya jurnali : jurnal. — IOP Publishing, 1995. — 110-jild. — 420-bet. — doi:10.1086/117532. — Bibcode:1995AJ....110..420M. — arXiv:astro-ph/9504036.