Massa va energiya ekvivalentligi

Ushbu maqolada «tinchlik energiyasi» atamasi ham yoritilgan

Ushbu maqolada «E=mc2» atamasi ham yoritilgan; shuningdek, boshqa ma’nolari.

Massa va energiya ekvivalentligi — fizik tushuncha; nisbiylik nazariyasiga ko‘ra, to‘liq energiyasi fizik obyektning (fizik tizimning, jismning) tinch holatda uning massasi ko‘paytirilgan o‘lchovli ko‘paytuvchiga teng bo‘lib, u vakuumdagi yorug‘lik tezligining kvadrati:

bu yerda E — obyekt energiyasi, m — uning massasi, c — vakuumdagi yorug‘lik tezligi, u quyidagiga teng: 299 792 458 m/s.

Massa va energiya atamalariga qanday ma’no berilishiga qarab, bu tushunchani ikki xil talqin qilish mumkin:

1) bir tomondan, jismning massasi (invariant massa, shuningdek tinchlik massasi) ga teng (doimiy ko‘paytuvchini hisobga olganda c2) «uning ichida mujassam bo‘lgan» energiyaga, ya’ni unga hamroh sanoq sistemasida (tinch holatdagi sanoq sistemasida), deb ataladigan tinchlik energiyasi yoki keng ma’noda shu jismning ichki energiyasi deb qaraladi,

bu yerda E0 — jismning tinchlik energiyasi, m — uning tinchlik massasi;

2) ikkinchi tomondan, fizik obyektning (u albatta jism bo‘lishi shart emas) energiyasining har qanday turiga (u albatta ichki energiya bo‘lishi shart emas) muayyan massa mos keladi, deb aytish mumkin; masalan, harakatlanayotgan har qanday obyekt uchun relyativistik massa, u obyektning to‘liq energiyasiga c² ko‘paytuvchisi aniqligida teng (shu jumladan kinetik),

bu yerda E — obyektning to‘liq energiyasi, mrel — uning relyativistik massasi.

Osmono‘par bino ustidagi formula Taypey 101 (Tayvan) 2005-yil aprel oyida Butunjahon fizika yili doirasida o‘tkazilgan tadbirlardan biri vaqtida.

Birinchi talqin ikkinchi talqinning shunchaki xususiy holati emas. Tinchlik energiyasi energiyaning xususiy holati bo‘lsa-da, m deyarli teng mrel jismning harakat tezligi nol yoki kichik bo‘lgan holatda, biroq m ikkinchi talqin doirasidan tashqariga chiqadigan fizik mazmunga ega: bu kattalik skalyar (ya’ni bitta son bilan ifodalanadigan) invariant (sanoq sistemasi almashtirilganda o‘zgarmaydigan) ko‘paytuvchi bo‘lib, u energiya-impuls 4-vektori, Nyuton massasiga o‘xshash va uning bevosita umumlashmasi bo‘lgan; bundan tashqari, m — 4-impulsning moduli hisoblanadi. Bundan tashqari, aynan m (emas, balki mrel) yagona skalyar hisoblanadi: u nafaqat jismning kichik tezliklardagi inersiyaviy xususiyatlarini tavsiflaydi, balki bu xususiyatlarni jismning istalgan harakat tezligida yetarlicha sodda ifodalash imkonini ham beradi.

Shunday qilib, m — invariant massa — fizik kattalik, mustaqil va ko‘p jihatdan yanada fundamental ahamiyatga ega.

Hozirgi nazariy fizikada massa va energiya ekvivalentligi tushunchasi birinchi ma’noda qo‘llanadi. Energiyaning har qanday turiga massa nisbat berish standart ilmiy terminologiyada sof terminologik jihatdan muvaffaqiyatsiz deb hisoblanishi va amalda deyarli qo‘llanmay qolishining asosiy sababi — bundan massa va energiya tushunchalarining to‘liq sinonim bo‘lib qolishidir. Bundan tashqari, bunday yondashuvdan ehtiyotsiz foydalanish chalkashlik tug‘dirishi va oxir-oqibat o‘zini oqlamasligi mumkin. Shu sababli hozir professional adabiyotlarda «relyativistik massa» atamasi deyarli uchramaydi; massa haqida gap ketganda invariant massa nazarda tutiladi. Shu bilan birga, «relyativistik massa» atamasi amaliy masalalarni sifat jihatidan muhokama qilishda, shuningdek ta’lim jarayonida va ilmiy-ommabop adabiyotlarda ishlatiladi. Bu atama harakatlanayotgan jism energiyasi ortishi bilan uning inersiyaviy xususiyatlari ham ortishini ta’kidlaydi; bu fikrning o‘zi ham mazmunlidir.

Bu tamoyil eng umumiy shaklda ilk bor Albert Eynshteyn tomonidan 1905-yilda, biroq energiya va jismning inersiyaviy xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi tasavvurlar boshqa tadqiqotchilarning bundan oldingi ishlarida ham rivojlantirilgan.

Hozirgi madaniyatda E=mc2 formulasi deyarli barcha fizik formulalar ichida eng mashhurlaridan biri hisoblanadi. Bunga uning atom qurolining dahshatli qudrati bilan bog‘liqligi sabab bo‘lgan. Bundan tashqari, aynan shu formula nisbiylik nazariyasining ramzi bo‘lib, ilm-fan targ‘ibotchilari tomonidan keng qo‘llanadi.

Invariant massa va tinchlik energiyasi ekvivalentligi

Tarixan massa va energiya ekvivalentligi tamoyili ilk bor o‘zining yakuniy shaklida maxsus nisbiylik nazariyasi doirasida Albert Eynshteyn tomonidan ifodalangan. U erkin harakatlanayotgan zarracha, shuningdek erkin jism va umuman olganda zarrachalarning har qanday yopiq tizimi uchun quyidagi munosabatlar bajarilishini ko‘rsatgan:

bu yerda E, p→, v→, m — energiya, impuls, tezlik va invariant massa tegishli ravishda tizim yoki zarrachaning kattaliklari, c — vakuumdagi yorug‘lik tezligi. Bu ifodalardan ko‘rinadiki, relyativistik mexanikada jismning (massaga ega obyektning) tezligi va impulsi nolga teng bo‘lganda ham uning energiyasi nolga aylanmaydi, balki jism massasi bilan belgilanadigan muayyan qiymatga teng bo‘lib qoladi:

Bu kattalik tinchlik energiyasi deb ataladi va ushbu ifoda jism massasi bilan shu energiya o‘rtasidagi ekvivalentlikni belgilaydi. Eynshteyn bu faktga asoslanib, jism massasi energiyaning shakllaridan biri degan xulosaga kelgan; shu tariqa saqlanish qonunlari massa va energiya uchun bitta saqlanish qonuniga birlashtirilgan.

Jismning energiyasi va impulsi 4-vektor energiya-impuls (to‘rt impulsning) tarkibiy qismlari hisoblanadi (energiya — vaqt komponenti, impuls esa fazoviy komponentlar) va ular o‘zgaradi, bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tganda; jism massasi esa Lorens invariantidir, boshqa sanoq sistemalariga o‘tganda ham o‘zgarmas bo‘lib qoladi va to‘rt impuls vektorining moduli ma’nosini anglatadi.

Zarrachalarning energiyasi va impulsi additiv, ya’ni zarrachalar tizimi uchun quyidagiga ega bo‘lamiz:

zarrachalar massasi additiv emas, ya’ni umumiy holda zarrachalar tizimining massasi uni tashkil etuvchi zarrachalar massalari yig‘indisiga teng bo‘lmaydi.

Demak, energiya (invariant bo‘lmagan, additiv, to‘rt impulsning vaqt komponenti) va massa (invariant, additiv bo‘lmagan, to‘rt impulsning moduli) — ikki xil fizik kattalikdir.

Invariant massa va tinchlik energiyasi ekvivalentligi shuni anglatadiki, erkin jism tinch holatda bo‘lgan unga hamroh sanoq sistemasida uning energiyasi (ko‘paytuvchisi aniqligida c2) invariant massasiga teng.

To‘rt impuls invariant massaning to‘rt tezlikka ko‘paytmasiga teng.

Bu munosabatni maxsus nisbiylik nazariyasidagi massa va tezlik orqali klassik impuls ta’rifining analogi deb hisoblash lozim.

Relyativistik massa tushunchasi

Eynshteyn massa va energiya ekvivalentligi tamoyilini taklif qilganidan so‘ng, massa tushunchasini ikki xil talqin qilish mumkinligi ayon bo‘ldi. Bir tomondan, invariant massa mavjud bo‘lib, u aynan invariantligi tufayli klassik fizikada qo‘llanadigan massa bilan bir xil; ikkinchi tomondan, relyativistik massa, harakatlanayotgan har qanday obyektning to‘liq energiyasiga (shu jumladan kinetik energiyasiga) teng kattalikni kiritish mumkin:

bu yerda mrel — relyativistik massa, E — obyektning to‘liq energiyasi.

Massaga ega obyekt (jism) uchun bu ikki massa quyidagi munosabat bilan bog‘langan:

bu yerda m — invariant («klassik») massa, v — jismning tezligi.

Demak,

Energiya va relyativistik massa — aynan bir fizik kattalik (to‘rt impulsning invariant bo‘lmagan, additiv va vaqt komponenti).

Relyativistik massa va energiya ekvivalentligi shuni anglatadiki, barcha sanoq sistemalarida fizik obyektning energiyasi (ko‘paytuvchi c2) hisobga olinganda uning relyativistik massasiga teng.

Shu tarzda kiritilgan relyativistik massa uch o‘lchamli («klassik») impuls va jism tezligi orasidagi proporsionallik koeffitsiyenti hisoblanadi:

Klassik fizikada ham invariant massa uchun shunga o‘xshash munosabat bajariladi; bu holat relyativistik massa tushunchasini kiritish foydasiga dalil sifatida keltiriladi. Keyinchalik bu fikr jism massasi uning harakat tezligiga bog‘liq, degan tezisga olib keldi.


Nisbiylik nazariyasini yaratish jarayonida massaga ega zarracha (jism)ning bo‘ylama va ko‘ndalang massalari tushunchalari muhokama qilingan. Jismga ta’sir etayotgan kuch relyativistik impulsning o‘zgarish tezligiga teng deb olaylik. U holda kuch F→ va tezlanish a→=dv→/dt orasidagi bog‘lanish klassik mexanikadagiga nisbatan sezilarli darajada o‘zgaradi:

F→=dp→dt=ma→1−v2/c2+mv→⋅(v→a→)/c2(1−v2/c2)3/2.

Agar tezlik kuchga perpendikulyar bo‘lsa, F→=mγa→, agar tezlik kuchga parallel bo‘lsa, F→=mγ3a→, bu yerda γ=1/1−v2/c2 — relyativistik omil. Shu sababli mγ=mrel ko‘ndalang massa, mγ3 esa bo‘ylama massa deb ataladi.

Massa tezlikka bog‘liq degan fikr ko‘plab o‘quv kurslariga kiritilgan va o‘zining paradoksal xususiyati tufayli mutaxassis bo‘lmaganlar orasida ham keng tanilgan. Biroq zamonaviy fizikada «relyativistik massa» atamasidan foydalanishdan qochiladi: uning o‘rniga energiya tushunchasi ishlatiladi, «massa» deyilganda esa invariant massa (tinchlik massasi) nazarda tutiladi. Xususan, «relyativistik massa» atamasini kiritishning quyidagi kamchiliklari ko‘rsatiladi:

mreldv→dt=F→;
  • maxsus nisbiylik nazariyasini o‘qitishdagi metodologik qiyinchiliklar, xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun «relyativistik massa» tushunchasidan qachon va qanday foydalanish kerakligini belgilovchi maxsus qoidalarning mavjudligi;
  • «massa», «tinchlik massasi» va «relyativistik massa» atamalarining chalkash qo‘llanishi: ayrim manbalarda bir kattalik, boshqalarida esa boshqa kattalik shunchaki «massa» deb ataladi.

Ko‘rsatilgan kamchiliklarga qaramay, relyativistik massa tushunchasi o‘quv va ilmiy adabiyotlarda ishlatiladi. Ilmiy maqolalarda bu tushuncha, asosan, yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikda harakatlanayotgan zarrachaning inersiyasi ortishini sifat jihatidan ifodalash uchun sinonim sifatida qo‘llanadi.

Gravitatsion o‘zaro ta’sir

Klassik fizikada gravitatsion o‘zaro ta’sir quyidagi qonun bilan tavsiflanadi: Nyutonning butun olam tortishish qonuni, uning qiymati jismning gravitatsion massasi esa yuqori aniqlik darajasida inert massaga teng, yuqorida aynan shu massa haqida so‘z yuritilgan; shu sababli jismning oddiy massasini tilga olish mumkin.

Relyativistik fizikada gravitatsiya umumiy nisbiylik nazariyasi qonunlariga bo‘ysunadi. Bu nazariya asosida ekvivalentlik tamoyili yotadi: unga ko‘ra, gravitatsion maydonda mahalliy ravishda sodir bo‘ladigan hodisalarni erkin tushish tezlanishiga teng tezlanish bilan harakatlanayotgan noinertial sanoq sistemasidagi xuddi shunday hodisalardan farqlab bo‘lmaydi. Bu tamoyil inert va gravitatsion massalarning tengligi haqidagi fikrga ekvivalent ekanini ko‘rsatish mumkin.

Umumiy nisbiylik nazariyasida energiya klassik nazariyadagi gravitatsion massa bilan bir xil vazifani bajaradi. Haqiqatan ham, bu nazariyada gravitatsion o‘zaro ta’sirning kattaligi energiya tushunchasini umumlashtiruvchi, energiya-impuls tenzori, u energiya tushunchasining umumlashmasi hisoblanadi.

Eng sodda holatda nuqtaviy zarracha uchun markaziy simmetrik gravitatsion maydonni hosil qiluvchi obyektning massasi zarracha massasidan ancha katta bo‘lsa, zarrachaga ta’sir etuvchi kuch quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

F→=−GMEc2(1+β2)r→−(r→β→)β→r3,

bu yerda G — gravitatsion doimiy, M — og‘ir obyektning massasi, E — zarrachaning to‘liq energiyasi, β=v/c, v — zarrachaning tezligi, r→ — radius-vektor, og‘ir obyekt markazidan zarracha joylashgan nuqtagacha yo‘nalgan. Bu ifodadan relyativistik holatdagi gravitatsion o‘zaro ta’sirning klassik fizikadan asosiy farqi ko‘rinadi: u nafaqat zarracha massasiga, balki uning tezligining kattaligi va yo‘nalishiga ham bog‘liq. Aynan shu sababli, xususan, tortishish qonunini klassik ko‘rinishga keltiradigan qandaydir samarali relyativistik gravitatsion massani bir qiymatli tarzda kiritib bo‘lmaydi.

Massasiz zarrachaning chegaraviy holati

Muhim chegaraviy holatlardan biri massasi nolga teng bo‘lgan zarracha holatidir. Bunday zarrachaga misol — foton — elektromagnit o‘zaro ta’sirning tashuvchisi. Yuqorida keltirilgan formulalardan bunday zarracha uchun quyidagi munosabatlar o‘rinli ekani kelib chiqadi:

E=pc,v=c.

Shunday qilib, massasi nolga teng zarracha energiyasidan qat’i nazar, doimo yorug‘lik tezligida harakatlanadi. Massasiz zarrachalar uchun «relyativistik massa» tushunchasini kiritish ayniqsa ma’nosiz: masalan, bo‘ylama yo‘nalishda kuch ta’sir qilganda zarracha tezligi o‘zgarmaydi, demak, tezlanish nolga teng bo‘ladi; bu esa jismning samarali massasi cheksiz katta bo‘lishini talab qiladi. Ayni paytda ko‘ndalang kuchning mavjudligi tezlik yo‘nalishini o‘zgartiradi va, demak, fotonning «ko‘ndalang massasi» chekli qiymatga ega bo‘ladi.

Foton uchun samarali gravitatsion massani kiritish ham xuddi shunday ma’nosiz. Yuqorida ko‘rib chiqilgan markaziy simmetrik maydonda vertikal pastga tushayotgan foton uchun quyidagi qiymatga ega bo‘ladi: E/c2, gravitatsiya markazi yo‘nalishiga perpendikulyar uchayotgan foton uchun esa 2E/c2.

Amaliy ahamiyati

Birinchi avianosets — yadro energetik qurilmali USS Enterprise kemasining palubasidagi formula, 31-iyul 1964-yil

A. Eynshteyn aniqlagan jism massasi bilan unda jamlangan energiya ekvivalentligi maxsus nisbiylik nazariyasining amaliy jihatdan muhim asosiy natijalaridan biriga aylandi. E0=mc2 munosabat modda tarkibida yorug‘lik tezligining kvadrati tufayli nihoyatda katta energiya zaxiralari mavjudligini ko‘rsatdi; bu energiyadan energetikada va harbiy texnologiyalarda.

Massa va energiya o‘rtasidagi miqdoriy munosabatlar

Xalqaro birliklar sistemasida SI energiyaning massaga nisbati «solishtirma energiya E/m» deb ataladi va joul har bir kilogramm uchun, va u son jihatidan yorug‘lik tezligi c ning metr/sekundda ifodalangan qiymati kvadratiga teng:

Em=c2=(299 792 458 m/s)2 = 89 875 517 873 681 764 J/kg (≈9,0⋅1016 J/kg).

Shunday qilib, 1 gramm massa quyidagi energiya qiymatlariga ekvivalent:

Yadro fizikasida energiya va massa nisbatining megaelektronvolt har bir atom massa birligiga — ≈931,494 MeV/a.m.b.

Tinchlik energiyasi va kinetik energiyaning o‘zaro aylanishiga misollar

Tinchlik energiyasi yadro va kimyoviy reaksiyalar natijasida zarrachalarning kinetik energiyasiga aylanishi mumkin. Bunday holat reaksiyaga kirishgan moddaning massasi reaksiya natijasida hosil bo‘lgan modda massasidan katta bo‘lganda yuz beradi. Bunday reaksiyalarga quyidagilar misol bo‘ladi:

e−+e+→2γ.
2e−+4p+→24He+2νe+Ekin.
92235U+01n→3693Kr+56140Ba+3 01n.
CH4+2O2→CO2+2H2O.

Bu reaksiyada taxminan 35,6 MJ issiqlik energiyasi har bir kub metr metan uchun ajralib chiqadi; bu uning tinchlik energiyasining taxminan 10−10 qismini tashkil etadi. Demak, kimyoviy reaksiyalarda tinchlik energiyasining kinetik energiyaga aylanishi yadro reaksiyalaridagiga qaraganda ancha kam. Amaliyotda reaksiyaga kirishgan moddalarning massasi o‘zgarishiga bu hissani ko‘p hollarda hisobga olmasa ham bo‘ladi, chunki odatda u o‘lchash imkoniyatlari chegarasidan tashqarida qoladi.

Amaliy jarayonlarda tinchlik energiyasining nurlanish energiyasiga aylanishi kamdan-kam hollarda yuz foiz samaradorlik bilan kechadi. Nazariy jihatdan mukammal aylanish modda bilan antimodda to‘qnashganda yuz berishi mumkin edi; biroq aksariyat hollarda nurlanish o‘rniga ikkilamchi mahsulotlar hosil bo‘ladi va shu sababli tinchlik energiyasining juda oz qismigina nurlanish energiyasiga aylanadi.

Tinchlik energiyasini, demak, massani oshiradigan teskari jarayonlar ham mavjud. Masalan, jism qizdirilganda uning ichki energiyasi ortadi, natijada jism massasi ham ko‘payadi. Yana bir misol — zarrachalarning to‘qnashuvi. Bunday reaksiyalarda massasi dastlabki zarrachalar massasidan ancha katta bo‘lgan yangi zarrachalar paydo bo‘lishi mumkin. Bunday zarrachalar massasining «manbai» to‘qnashuvning kinetik energiyasidir.

Tarix va ustuvorlik masalalari

Jozef Jon Tomson massa va energiyani bog‘lashga birinchi bo‘lib uringan

Tezlikka bog‘liq massa va massa bilan energiya o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi tasavvurlar maxsus nisbiylik nazariyasi paydo bo‘lishidan oldin shakllana boshlagan. Xususan, o‘zaro muvofiqlashtirishga urinishlar doirasida quyidagi tenglamalar ko‘rib chiqilgan: Maksvell tenglamalari va klassik mexanika tenglamalari; bu boradagi ayrim g‘oyalar Genrix Shramm (1872), N. A. Umov (1874), J. J. Tomson (1881), O. Hevisayd (1889), R. Sirl [inglizcha], M. Abraham, H. Lorens va A. Puankare. Biroq bu bog‘liqlik faqat A. Eynshteyn ishlaridagina universal bo‘lib, efir bilan bog‘lanmagan va elektrodinamika bilan cheklanmagan.

Massa va energiyani bog‘lashga ilk urinish J. J. Tomsonning ishida amalga oshirilgan, deb hisoblanadi; bu ish 1881-yilda. Tomson o‘z ishida elektromagnit massa tushunchasini kiritib, bu atama bilan jismning inert massasiga qo‘shiladigan hissa sifatida zaryadlangan jism hosil qilgan elektromagnit maydonni nazarda tutadi.

Elektromagnit maydonning inersiyaga ega bo‘lishi g‘oyasi O. Hevisaydning 1889-yilda chop etilgan ishida ham uchraydi. 1949-yilda topilgan uning qo‘lyozma qoralamalari shuni ko‘rsatadiki, taxminan shu davrda u yorug‘likning yutilishi va chiqarilishi masalasini ko‘rib chiqib, jism massasi va energiyasi orasidagi munosabatni quyidagi ko‘rinishda olgan: E=mc2.

Ayni 1900-yilda A. Puankare yorug‘lik energiya tashuvchisi sifatida massaga ega bo‘lishi kerak, degan xulosaga kelgan va bu massani quyidagi ifoda bilan aniqlash mumkinligini ko‘rsatgan: E/v2, bu yerda E — yorug‘lik olib yuradigan energiya, v — uzatilish tezligi.

Hendrik Anton Lorens jism massasi uning tezligiga bog‘liqligini ta’kidlagan

Ishlarida M. Abraham (1902-yilda) va H. Lorens (1904-yilda) ilk bor aniqlanganki, umuman olganda, harakatlanayotgan jism uchun uning tezlanishi bilan unga ta’sir etayotgan kuch orasida yagona proporsionallik koeffitsiyentini kiritib bo‘lmaydi. Ular bo‘ylama va ko‘ndalang massa tushunchalarini kiritgan; bu tushunchalar yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikda harakatlanayotgan zarracha dinamikasini Nyutonning ikkinchi qonunidan foydalanib ifodalashga imkon beradi. Lorens o‘z ishida shunday yozgan:

Demak, harakat yo‘nalishida tezlanish yuzaga keladigan jarayonlarda elektron o‘zini go‘yo massaga ega bo‘lgandek tutadi: m1, harakatga perpendikulyar yo‘nalishda tezlanganda esa go‘yo uning massasi m2. Kattaliklar m1 va m2 shu sababli elektronning «bo‘ylama» va «ko‘ndalang» elektromagnit massalari deb atalishi maqsadga muvofiq.

XX asr boshida jismlarning inersiyaviy xususiyatlari tezlikka bog‘liqligi tajribada quyidagi olimlarning ishlarida namoyish etilgan: V. Kaufman (1902-yilda) va A. Buxerer (1908-yilda).

1904–1905-yillarda F. Gazenorl o‘z ishida bo‘shliq ichida nurlanish mavjudligi, jumladan, go‘yo bo‘shliq massasi ortgandek namoyon bo‘lishi haqida xulosa chiqargan.

Albert Eynshteyn energiya va massa ekvivalentligi tamoyilini eng umumiy shaklda ifodalagan

Ayni 1905-yilda bir qator fundamental ishlar e’lon qilindi; ular orasida A. Eynshteynning jismning inersiyaviy xususiyatlari uning energiyasiga bog‘liqligini tahlil qilishga bag‘ishlangan ishi ham bor edi. Xususan, bu ishda massaga ega jism tomonidan ikki «yorug‘lik miqdori» chiqarilishi ko‘rib chiqilib, tinch holatdagi jism energiyasi tushunchasi ilk bor kiritiladi va quyidagi xulosa chiqariladi:

Jismning massasi undagi energiya miqdorining o‘lchovidir; agar energiya L qiymatiga o‘zgarsa, massa ham shunga mos ravishda L/9×1020 qiymatiga o‘zgaradi; bunda energiya erg, massa esa grammda o‘lchanadi… Agar nazariya faktlarga mos kelsa, nurlanish chiqaruvchi va yutuvchi jismlar o‘rtasida inersiyani uzatadi.

Ayni 1906-yilda Eynshteyn ilk bor shuni ta’kidlaydiki, massa saqlanish qonuni faqat energiya saqlanish qonunining xususiy holidir.

Massa va energiya ekvivalentligi tamoyili Eynshteyn tomonidan yanada to‘liq shaklda 1907-yilda bayon etilgan; unda u quyidagicha yozadi:

…soddalashtiruvchi faraz μV2=ε0 ayni paytda massa va energiya ekvivalentligi tamoyilining ifodasi ham hisoblanadi…

Bu yerda soddalashtiruvchi faraz deganda energiya ifodasidagi ixtiyoriy doimiy kattalikni tanlash nazarda tutiladi. O‘sha yili chop etilgan batafsilroq maqolada Eynshteyn energiya jismlarning gravitatsion o‘zaro ta’sirining ham o‘lchovi ekanini ta’kidlaydi.

Ayni 1911-yilda Eynshteynning massaga ega jismlarning yorug‘likka gravitatsion ta’siriga bag‘ishlangan ishi chop etildi. Unda massasi katta jismlar yaqinida vaqt sekinlashishi hodisasi ko‘rib chiqiladi; bu hodisa ularning yaqinida yorug‘lik tezligini kamaytiradi. Yorug‘likning o‘zgaruvchan tezlikka ega vakuumda to‘lqinlar sifatida tarqalishini (Gyuygens tamoyilidan foydalanib) ko‘rib chiqqan Eynshteyn yorug‘lik nurlarining sinish hodisasini hisoblab chiqdi (linzada yoki Yer atmosferasida yorug‘lik sinishiga o‘xshash tarzda). Hisob-kitoblar natijasida Quyoshning gravitatsion maydonida yorug‘lik nuri og‘ishining qiymati 0,83 burchak soniyasiga teng ekani chiqarildi; bu qiymat keyinchalik o‘zi ishlab chiqqan umumiy nisbiylik nazariyasi asosida hisoblab topgan to‘g‘ri qiymatidan ikki baravar kichik edi. Xuddi shu yarim qiymat I. fon Zoldner tomonidan bundan ham oldin, 1804-yilda, biroq uning ishi e’tibordan chetda qolgan.

Massa va energiya ekvivalentligi tajribada ilk bor 1933-yilda namoyish etildi. Parijda Iren va Frederik Jolio-Kyuri energiya olib yuruvchi yorug‘lik kvantining ikkita nolga teng bo‘lmagan massali zarrachaga aylanish jarayonini suratga oldi. Taxminan shu vaqtda Kembrijda Jon Kokroft va Ernest Tomas Sinton Uolton energiya ajralib chiqishini kuzatdi: atom ikkiga bo‘linganda, hosil bo‘lgan ikki bo‘lakning umumiy massasi dastlabki atom massasidan kichik bo‘ldi.

Madaniyatga ta’siri

Kashf etilganidan buyon formula E=mc2 eng mashhur fizik formulalardan biriga aylandi va nisbiylik nazariyasining ramzi. Tarixan formulani birinchi bo‘lib Albert Eynshteyn taklif qilmagan bo‘lsa-da, bugungi kunda u faqat uning nomi bilan bog‘lanadi. Masalan, aynan shu formula 2005-yilda chiqqan mashhur olim haqidagi televizion biografik film nomi sifatida ishlatilgan. Formula mashhurligiga ilm-fan targ‘ibotchilari keng yoygan, jism massasi uning tezligi ortishi bilan ko‘payadi, degan noodatiy xulosa ham sabab bo‘lgan. Bundan tashqari, ayni formula atom energiyasi qudrati bilan ham bog‘lanadi. Masalan, 1946-yilda jurnal «Time» muqovasida Eynshteynni yadroviy portlash qo‘ziqorini fonida, formula E=mc2 tasvirlangan holda chop etgan.

Adabiyotlar

  • M. Jemmer Klassik va zamonaviy fizikada massa tushunchasi. — M.: Progress, 1967. — 255 -bet.
  • L. B. Okun Relyativistik nazariyada energiya va massa. — World Scientific, 2009. — 311 -bet.
  • P. S. Kudryavtsev Uchinchi bob. Harakatlanayotgan muhitlar elektrodinamikasi muammosining yechimi. // Fizika tarixi. III jild. Kvantlarning kashf etilishidan kvant mexanikasigacha. — M.: Prosveshcheniye, 1971. — b. 36—57. — 424 -bet. — 23 000 nusxa.

Havolalar