Andromeda galaktikasi haqida

Andromeda galaktikasi
Galaktika
Изображение галактики Андромеды с усиленной линией H-альфа
H-alfa chizig‘i kuchaytirilgan Andromeda galaktikasi tasviri H-alfa
Tadqiqotlar tarixi
Belgilanishlari M 31, NGC 224, PGC 2557
Kuzatuv ma’lumotlari
(Davr J2000.0)
Yulduz turkumi Andromeda
To‘g‘ri chiqish 00soat 42daq.  44,33son.
Og‘ish 41° 16′ 7,50″
Ko‘rinma o‘lchamlari 3° × 1°
Ko‘rinma yulduz kattaligi +3,44m
Xususiyatlari
Turi SA(s)b
Tarkibiga kiradi Mahalliy guruh, [TSK2008] 222[WD][…] va M31 guruhi[WD]
Nuriy tezlik −300 ± 4 km/s
z −0,001
Masofa 2,4—2,7 mln yorug‘lik yili (740—830 ming pk)
Mutlaq yulduz kattaligi (V) −21,2m
Massa 0,8—1,5⋅1012 M☉
Radius 23,5 kiloparsek
Xossalari Eng yirik galaktika Mahalliy guruh
Ma’lumotlar bazalaridagi ma’lumotlar
SIMBAD M 31
Логотип Викиданных Vikima’lumotlardagi ma’lumotlar ?
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi media fayllar
Galaktikaning bir qismi

Andromeda galaktikasi (Andromeda tumanligi, M 31, NGC 224, PGC 2557) — spiral galaktika, Andromeda yulduz turkumida kuzatiladiAndromeda. Uning diametri 47 kiloparsek, bu bizning Galaktikamiznikidan kattaroq; unda Somon yo‘liga qaraganda bir necha baravar ko‘p yulduz bor. Bizning Galaktikamizdan ungacha bo‘lgan masofa taxminan 800 kiloparsek (2,6 mln yorug‘lik yili) bo‘lib, bu uni yirik galaktikalar orasida bizga eng yaqin galaktikaga, shuningdek, Mahalliy guruhdagi eng yirik galaktikaga. Uning massasi taxminan Somon yo‘li massasiga teng yoki undan ham kichik.

Andromeda galaktikasida yaqqol ifodalangan sferoidal quyi tizim, shuningdek, disk va ko‘zga tashlanadigan spiral tarmoqlar mavjud. Shu sababli Xabbl tasnifi bo‘yicha u Sb turiga kiritiladi. Diskda galaktikaning yulduz massasining yarmidan ko‘pi jamlangan; u qiyshaygan shaklga ega va unda radiusi 10 kiloparsek bo‘lgan, H II sohalari hamda OB-assotsiatsiyalari. Markaziy bo‘rtma va galo yassilangan, bar esa galaktikada bevosita kuzatilmaydi, biroq ayrim belgilar uning mavjudligidan dalolat beradi. Galaktika markazida qo‘shaloq yadro, chekka qismlarida esa to‘lqinli o‘zaro ta’sirlar. Yulduzlar populyatsiyasi bu galaktikada bizning galaktikamizdagiga qaraganda o‘rtacha yoshi kattaroq, yulduz hosil bo‘lish sur’ati esa pastroq bo‘lib, Somon yo‘lidagi ko‘rsatkichning atigi 20—30 % ini tashkil etadi.

Andromeda galaktikasida taxminan 400 ta sharsimon yulduz to‘dalari, bu Somon yo‘lidagidan 2—3 baravar ko‘p. Sharsimon to‘dalar tizimi va bu obyektlarning o‘zi ayrim jihatlari bilan bizning Galaktikamizdagilardan farq qiladi: M 31 dagi massiv, ammo ancha yosh to‘dalarning Somon yo‘lida o‘xshashi yo‘q. Massasi kichik bo‘lgan, yosh to‘dalar — Somon yo‘lidagi tarqoq to‘dalarga o‘xshashlari — va OB-assotsiatsiyalari ham Andromeda galaktikasida mavjud.

Galaktikada turli tipdagi kamida 35 mingta o‘zgaruvchan yulduzlar ma’lum: ularning asosiy qismini sefeidalar, yorqin ko‘k o‘zgaruvchilar, RR Lira tipidagi o‘zgaruvchilar, uzoq davrli o‘zgaruvchilar, shuningdek, R Shimoliy Toj tipidagi o‘zgaruvchilar tashkil etadi. Kuzatuvlar tarixida galaktikada bir marta o‘ta yangi yulduz — Andromeda S, va yangi yulduzlar qayd etiladi. Shuningdek, galaktikada ekzosayyora — PA-99-N2b.

Galaktikaning 20 dan ortiq yo‘ldosh galaktikasi bor, ularning ko‘pchiligi mitti sferoidal galaktikalar. Ularning eng yorqinlari — M 32 va M 110, ehtimol, uning yo‘ldoshlariga Uchburchak galaktikasi.

Andromeda galaktikasi va Somon yo‘li yaqinlashmoqda; hisob-kitoblarga ko‘ra, 4 milliard yildan so‘ng ular to‘qnashib, keyinchalik qo‘shilib ketadi.

Galaktika haqida saqlanib qolgan eng qadimgi ma’lumot milodiy 964 yilga taalluqli. 1920-yillargacha galaktikagacha bo‘lgan masofa haqida deyarli ma’lumot yo‘q edi, biroq 1923 yilda Edvin Xabbl M 31 bizning Galaktikamizdan tashqarida joylashganini va ayrim parametrlari bo‘yicha unga qiyoslanishini ko‘rsatdi. Bugungi kunda bu eng chuqur o‘rganilgan galaktikalardan biridir.

Andromeda galaktikasining ko‘rinma yulduz kattaligi +3,44m va burchak diametri Oynikidan 6 baravar katta. Shu sababli u qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rinadi va havaskor astronomlar orasida kuzatish uchun mashhur obyekt hisoblanadi. Andromeda tumanligi ko‘pincha tilga olinadi ilmiy fantastika.

Evolyutsiyasi

Uzoq vaqt davomida Andromeda galaktikasi va Somon yo‘li kelib chiqishi jihatidan ham bir-biriga juda o‘xshash deb hisoblangan, biroq to‘plangan kuzatuv ma’lumotlari ularning evolyutsion tarixida sezilarli farqlar borligini ko‘rsatmoqda. Bir qator tadqiqotlar Andromedaning o‘tmishi shiddatli kechganini, bu jarayon keng ko‘lamli akkretsiya hodisalari bilan tavsiflanganini ko‘rsatadi.

2018 yilda taklif qilingan modelga ko‘ra, Fransua Hammer[ingl.] (Parij rasadxonasi), shuningdek, undan mustaqil ravishda Richard D’Souza (Vatikan rasadxonasi) va Erik Bell (Michigan universiteti) tomonidan ishlab chiqilgan ushbu model Andromeda galaktikasining hozirgi ko‘rinishi shakllanishiga katta hissa qo‘shgan hodisa — to‘qnashuv bilan yirik spiral galaktika, uning massasi Somon yo‘lining yulduz massasining taxminan 40 % iga teng bo‘lgan. Voqealar ssenariysi qayta tiklanishiga ko‘ra, taxminan 6 milliard yil avval boshqa bir spiral galaktika Andromeda galaktikasining qorong‘i galosi ta’sir doirasiga kirgan. Erik Bell ta’kidlaganidek, bu hodisa bilan bog‘liq holat — yulduz hosil bo‘lishining to‘xtashi qo‘lga kiritilgan obyektning yo‘ldosh galaktikalarida gaz yo‘qotilishi sababli yuz bergan. 4—5 milliard yil avval birinchi yaqinlashuv sodir bo‘lgan; bu Andromeda galaktikasining butun diski bo‘ylab va M32da yulduz hosil bo‘lishining keskin kuchayishi bilan kechgan. Kuzatuv ma’lumotlariga ko‘ra, disklarning yakuniy to‘qnashuvi va qo‘shilishi taxminan 2 milliard yil avval yuz bergan. Bu halokatli hodisa yulduz diskini qalinlashtirgan, massiv va metallarga boy galoning hosil bo‘lishiga, yangi yulduzlarning ko‘plab paydo bo‘lishiga hamda Andromeda galaktikasi diskida o‘ta yangi yulduzlar chaqnashiga sabab bo‘lgan. Qo‘shilishdan so‘ng Andromeda galaktikasining o‘zida yulduz hosil bo‘lish sur’ati keskin pasaygan, M32 da esa bu jarayon butunlay to‘xtagan. Andromeda galaktikasi galosidagi eng yosh yulduzlar ham aynan shu davrda shakllangan.

Versiyalardan biriga ko‘ra, Andromeda galaktikasi bilan to‘qnashgan galaktikaning yadrosi ixcham elliptik galaktika M32 ko‘rinishida saqlanib qolgan. Andromeda galaktikasi M32 yulduzlarining katta qismini o‘ziga singdirgani haqidagi fikrni 1972 yildayoq Sandra Faber ilgari surgan. M32 ning ushbu to‘qnashuv bilan bog‘liqligini uning noodatiy xususiyatlari — yuqori metalliligi, yosh yulduzlar mavjudligi va ixcham o‘lchamlari ko‘rsatadi. Biroq M32 vayron bo‘lgan galaktikaning qoldig‘i ekan-emasligi masalasi hanuz bahsli. Fransua Hammer M32 qo‘shilish qoldig‘i degan fikrga qo‘shilmaydi: uning ta’kidlashicha, bunday katta massali kirib kelgan galaktika (Somon yo‘li massasining taxminan 40 % i yoki KMB) kuchli dinamik ishqalanishni boshdan kechirib, hech qanday qoldiq qoldirmasdan tezda Andromeda galaktikasi markazi bilan qo‘shilib ketishi kerak edi. Modellashtirish ham qoldiq Andromeda galaktikasidan sharqda joylashishi kerakligini, M32 esa janubda joylashganini ko‘rsatadi. Karolina Gilbert (Kosmik teleskop ilmiy-tadqiqot instituti) M32 ning qo‘shilish bilan aloqasi borligini ko‘rsatuvchi dalillar bilvosita, biroq qiziqarli ekanini ta’kidlaydi.

Xususiyatlari

Asosiy xususiyatlari

Andromeda galaktikasining ultrabinafsha nurlardagi tasviri
Spitser teleskopining tasviri
Andromeda galaktikasining infraqizil diapazondagi tasviri

Andromeda galaktikasi — spiral galaktika Somon yo‘lidan 740—830 kiloparsek uzoqlikda joylashgan va Andromeda yulduz turkumida kuzatiladi. Xabbl tasnifi bo‘yicha Sb turiga mansub. Bu galaktika Mahalliy guruhdagi eng yirik, shuningdek, Somon yo‘liga eng yaqin yirik galaktikadir. Bu galaktikagacha bo‘lgan masofa astronomiyada eng yuqori aniqlik bilan ma’lum bo‘lgan masofalardan biri bo‘lsa-da, xatolik baribir sezilarli; bunga Kichik Magellan Bulutigacha bo‘lgan o‘lchangan masofaning noaniqligi sabab bo‘ladi. U astronomik masofalar shkalasi.

bo‘yicha o‘lchangan galaktika diametri izofota 25m yoy sekundiningkvadratiga teng B fotometrik polosasida 47 kiloparsekni tashkil etadi, bu Somon yo‘lining diametridan kattaroq. Galaktika markazidan 30 kiloparsek radiusgacha bo‘lgan hududda massa 3⋅1011 M⊙ ni tashkil etadi; shundan yulduzlar hissasiga taxminan 1011 M⊙ to‘g‘ri keladi. Galaktikaning uzoqroq qismlarida yulduzlar va gaz deyarli kuzatilmaydi, biroq markazdan radiusi 100 kiloparsek bo‘lgan sohadagi umumiy massa turli baholashlarga ko‘ra 0,8—1,5⋅1012 M⊙ ni tashkil etadi; bunga, jumladan, qorong‘i materiya galosi ham sabab bo‘ladi. Umuman olganda, galaktikada taxminan bir trillionta yulduz mavjud, uning mutlaq yulduz kattaligi V polosada −21,2m ga teng. Demak, Andromeda galaktikasi o‘lchami jihatidan Somon yo‘li, unda 2,5—5 baravar ko‘p yulduz bor. Shu bilan birga, ikki galaktikaning massalari kamida teng, ehtimol, Somon yo‘lining massasi hatto galosi hisobiga kattaroqdir. Biroq yaqin vaqtgacha Andromeda galaktikasi Somon yo‘lidan ancha massiv deb hisoblangan, chunki M 31 galosining massasi haqida aniq ma’lumotlar yo‘q edi.

Galaktikaning ko‘rinma yulduz kattaligi V polosada +3,44m, rang ko‘rsatkichi esa B−V — +0,92m. Galaktika tekisligi ko‘rish chizig‘iga nisbatan 12,5° burchak ostida joylashgan, uning katta yarim o‘qining pozitsion burchagi 38° ga teng. Yulduzlararo yutilish miqdori galaktika uchun V polosada 0,19m, yulduzlararo qizarish esa B−V rangida — 0,06m ga teng, biroq galaktikaning burchak o‘lchamlari katta bo‘lgani sababli bu qiymat uning turli qismlarida farq qilishi kerak. Diskning shimoli-g‘arbiy qismi Somon yo‘liga eng yaqin joylashgan.

Tuzilishi

M 31 galaktikasining katta o‘qi bo‘ylab sirt yorqinligi profili. Nuqtalar — kuzatuv ma’lumotlari, chiziq — model; markaziy bo‘rtma va disk hissasi mos ravishda qizil shtrix-punktir va ko‘k shtrix chiziqlar bilan ko‘rsatilgan.

Andromeda galaktikasida yaqqol ifodalangan sferoidal tarkibiy qism hamda disk va sezilarli spiral tarmoqlar mavjud. Xabbl tasnifi bo‘yicha u Sb turiga, de Vokulyor tasnifi bo‘yicha esa SA(s)b turiga kiradi.

Disk

Galaktika diskida uning yulduz massasining 56 % i jamlangan; disk galaktika yorqinligining 70 % ini ta’minlaydi. Disk qiyshaygan shaklga ega: uning shimoli-sharqiy qismi shimolga, janubi-sharqiy qismi esa janubga og‘gan, bu og‘ishlar diskning katta o‘qiga.

nisbatan kuzatiladi. Diskdagi yorqinlik taqsimoti eksponensial bo‘lib, diskning xarakterli radiusi optik diapazonga yaqin sohada to‘lqin uzunligiga bog‘liq: qisqaroq to‘lqinlarda u kichrayadi. Masalan, diskning xarakterli radiusi U polosada 7,5 kiloparsekni tashkil etadi; V polosada — 5,7 kiloparsek, K polosada esa atigi 4,4 kiloparsek. Demak, diskning chekka qismi markaziy sohalarga qaraganda ko‘proq ko‘kimtir rangga va yoshroq yulduzlar populyatsiyasiga ega.

Galaktika diskida ko‘plab spiral tarmoqlar segmentlari kuzatiladi: galaktikaning ichki sohalarida ular asosan chang tufayli, tashqi sohalarida esa o‘ta gigant yulduzlar va H II sohalari hisobiga ajralib turadi. Ehtimol, Andromeda galaktikasidagi spiral tuzilmaning shakllanishini zichlik to‘lqinlari nazariyasi bilan izohlab bo‘lmaydi. Spiral tuzilmadan tashqari, galaktika diskida markazdan taxminan 10 kiloparsek uzoqlikda uni o‘rab turuvchi halqa ham kuzatiladi. U «yosh disk» deb ataladi (ingl. young disc): u H II sohalari va OB-assotsiatsiyalarining ko‘pligi bilan ajralib turadi. Yosh disk yulduzlar massasining 1 % ini tashkil etadi va modellashtirishda ba’zan galaktika diskining alohida tarkibiy qismi sifatida qaraladi.

Andromeda diski uni Somon yo‘li diskidan farqlovchi xususiyatlarga ega. Agar bizning galaktikamiz diski asosan yupqa diskdan (Quyosh yaqinida qalinligi taxminan 2000 yorug‘lik yili) va yoshi kattaroq qalin diskdan iborat bo‘lsa, Fransua Hammerning fikricha, Andromeda diski asosan qalin diskdan tashkil topgan.

2015 yilda Kler Dorman hamkasblari bilan birga Andromedaning yoshi 2 milliard yildan katta yulduzlari juda yuqori tezliklar dispersiyasiga ega ekanini ma’lum qildi; bu qalin disk uchun xos. 2023 yilda Julianna Dalkanton[ingl.] va uning hamkasblari Andromeda galaktikasi yulduz diskini o‘lchab, uning qalinligi taxminan 5000 yorug‘lik yiliga teng ekanini aniqladilar. Andromeda galaktikasi qalin diskida nisbatan yosh yulduzlarning mavjudligi uning yaqinda, taxminan 2 milliard yil avval shakllanganini ko‘rsatadi. Taxminan 2—4 milliard yil avval Andromeda galaktikasi diskining butun hududida yulduz hosil bo‘lishi kuchli jadallashgan. Benjamin Uilyamsning (Vashington universiteti) so‘zlariga ko‘ra, Xabbl teleskopi kuzatuvlari diskning barcha sohalarida shu yoshdagi yulduzlar ortiqcha ekanini ko‘rsatgan.

Sferoidal quyi tizim

Yorqinligi sferoidal quyi tizimning galaktika yorqinligining 30 % ini tashkil etadi. Markaziy bo‘rtma va galo galaktika yulduz massasining mos ravishda 30 % va 13 % ini o‘z ichiga oladi.

Markaziy bo‘rtmaning effektiv radiusi 3,8 kiloparsek, ko‘rinma o‘qlar nisbati esa 0,6 ga teng; bunday yassilanishga uning aylanishi sabab bo‘ladi. Andromeda galaktikasining galosi ham yassilangan, uning o‘qlar nisbati 0,55 ga teng. M 31 markaziy bo‘rtmasida ham klassik tarkibiy qism, ham qutisimon.

Galo

Yulduzlar galosi Andromeda galaktikasida Somon yo‘li galosidan sezilarli darajada farq qiladi. Bizning galaktikamiz galosida asosan metall miqdori kam, yoshi katta yulduzlar mavjud bo‘lib, uning massasi taxminan 1 milliard Quyosh massasiga (umumiy yulduz massasining qariyb 2 % iga) teng. Andromeda galaktikasining yulduzlar galosida esa yulduzlar ancha ko‘p — ularning massasi 20 milliard Quyosh massasigacha yetadi. Fransua Hammerning ta’kidlashicha, Andromeda galaktikasining galosi bizning galaktikamiz galosiga qaraganda ancha murakkab.

1980-yillarda va 1990-yillarda astronomlar kutilganidan farqli ravishda, Andromeda galaktikasi galosida metallar nisbatan ko‘p ekanini aniqladilar. Erik Bell bu kashfiyotni «nihoyatda hayratlanarli» deb atadi. 2001 yilda Rodrigo Ibata[frans.] hamkasblari bilan birga yulduz oqimini kashf etdi. U Andromeda galaktikasi galosining janubiy qismida joylashgan bo‘lib, 330 000 yorug‘lik yiliga cho‘zilgan. Fransua Hammer bu oqimni «ulkan» va «mutlaqo noodatiy», Somon yo‘lida o‘xshashi yo‘q hodisa sifatida ta’riflagan. Ushbu oqimdagi yulduzlarda temir miqdori Quyoshdagining taxminan 45 % ini tashkil etadi; bu Somon yo‘li galosidagidan (1—10 %) ancha yuqori.

Gipotezalardan biriga ko‘ra, Andromeda galaktikasi bilan to‘qnashgan spiral galaktikaning milliardlab yulduzlari uning galosi bo‘ylab tarqalib ketgan va bu galoning noodatiy xususiyatlarini izohlaydi.

Bar

Andromeda galaktikasi osmon tekisligiga nisbatan shunchalik qiyalashganki, uning barining o‘zini ko‘rish qiyin, biroq markaziy bo‘rtma aniq qutisimon shaklga ega bo‘lishi uchun qiyalik yetarli emas. Shunga qaramay, galaktikada ko‘rish chizig‘i bo‘ylab deyarli joylashgan bar mavjudligiga ayrim bilvosita ma’lumotlar, masalan, atomar vodorodning kinematik xususiyatlari yoki galaktikaning ichki izofotalari yo‘nalishi dalolat beradi.

Yadro

Andromeda galaktikasining qo‘shaloq yadrosi tasviri

Andromeda galaktikasi markazida yadro kuzatiladi. Uning ko‘rinma yulduz kattaligi V polosada 12,6m, bu quyidagiga mos keladi: mutlaq yulduz kattaligi −12,0m. Yadro qo‘shaloq: uning markazida yulduzlar to‘plangan ikkita soha — P1 va P2 — kuzatiladi; ular orasidagi masofa 1,8 parsekni tashkil etadi. P1 yorqinroq, biroq galaktika markazida u emas, balki xiralroq P2 joylashgan. Xiralashgan sohaning effektiv radiusi 0,2 parsek bo‘lib, ehtimol, unda o‘ta massiv qora tuynuk massasi 5⋅107 M⊙.

ga teng. Yadroning qo‘shaloq ko‘rinishini ikki xil izohlash mumkin: Andromeda galaktikasi o‘tmishda sharsimon to‘dani yoki kichik galaktikani yutgan va hozir uning yadrosi kuzatilayotgan bo‘lishi mumkin; yoxud yadro qisman chang bilan to‘silgani sababli u qo‘shaloqdek ko‘rinayotgandir. Yadroning yorqinligi juda yuqori — galaktikadagi o‘rtacha sharsimon to‘da yorqinligidan 60 baravar ortiq. Yadro, xuddi bizning Galaktikamiz yadrosi kabi, radio manba ham hisoblanadi, biroq bu diapazondagi yorqinligi Somon yo‘li markazidagi manbanikidan 30 baravar kuchsiz.

To‘lqinli tuzilmalar

Galaktikada to‘lqinli o‘zaro ta’sirlar. Ular, ayniqsa, galaktika markazidan 50 kiloparsekdan uzoqdagi tashqi galoda yaqqol ko‘rinadi; ayrimlari M 31 markazidan 100 kiloparsekdan ham uzoq masofalargacha cho‘ziladi. Bu tuzilmalarni qizil gigantlar tarmog‘ining uchidagi yulduzlar orqali.

Masalan, Ulkan yulduz oqimi (ingl. Giant stellar stream) — M 31 dagi eng ko‘zga tashlanadigan to‘lqinli tuzilma — mitti yo‘ldosh galaktikaning Andromeda galaktikasi markazidan bir necha kiloparsek masofadan o‘tishi natijasida hosil bo‘lgan. Turli baholashlarga ko‘ra, yo‘ldosh galaktikaning massasi 1—5⋅109 M⊙ ga teng bo‘lgan; u deyarli radial orbita bo‘ylab harakatlangan va bu o‘tish 1—2 milliard yil avval sodir bo‘lgan.

Yulduzlar populyatsiyasi

markaziy bo‘rtmaning yulduzlari ustunlik qiladi. Ularning aksariyatining yoshi 11—13 milliard yil bo‘lib, metallilik darajasi yuqori — markazda u 0,35 ga teng va markazdan uzoqlashgan sari kamayadi. Bu yulduzlarda alfa-elementlarning temirga nisbatan miqdori yuqori. Bar yulduzlarida alfa-elementlarning temirga nisbatan miqdori yuqori, biroq ularning metalliligi Quyoshnikiga yaqin. Diskdagi yulduzlar populyatsiyasi yoshroq; ayrim sohalarda uning o‘rtacha yoshi 3—4 milliard yilni tashkil etadi. Demak, M 31 ning ichki sohalarida dastlab nisbatan qisqa vaqt ichida klassik markaziy bo‘rtma va birlamchi disk shakllangan, unda esa hozir markaziy bo‘rtmaning qutisimon tarkibiy qismi sifatida kuzatiladigan bar paydo bo‘lgan. Shundan keyin markaziy bo‘rtmada yulduz hosil bo‘lish davom etib, markaziy sohalarning metalliligini oshirgan, disk esa keyinroq shakllangan.

Galoda ham kuzatiladi gradient yulduzlar populyatsiyasi metalliligi: u tashqi sohalarga qarab kamayadi. Markazdan 20 kiloparsek masofada mediana metallilik −0,5 ga teng, 90 kiloparsekdan ortiq masofalarda esa −1,4 gacha kamayadi. To‘lqinli tuzilmalar ichida (yuqoriga qarang) metallilikning muayyan taqsimoti ham kuzatilishi mumkin: masalan, Ulkan yulduz oqimining markazida metallilik −0,7 dan −0,5 gacha, chekkasida esa −1,4 gacha pasayadi. Yulduzlar va sharsimon to‘dalar galoda turlicha taqsimlangan: yulduzlarning fazoviy zichligi ρmasofaga bog‘liq Rquyidagicha ρ∝R−5, to‘dalar uchun esa ρ∝R−3quyidagicha; demak, sharsimon to‘dalar tizimi yulduzlar tizimiga qaraganda kengroq yoyilgan. Bundan tashqari, galoning ichki qismidagi yulduzlarning metalliligi to‘dalarnikidan yuqori. Buni to‘dalar galodagi yulduzlarning aksariyatidan oldinroq shakllangani bilan izohlash mumkin.

Eng yorqin yulduzlar I populyatsiya ― OB-yulduzlar, Volf—Rayet yulduzlari, qizil o‘ta gigantlar — ular alohida kuzatiladi, xuddi eng yorqin qizil gigantlar — II populyatsiyasi vakillari. Masalan, WN ketma-ketligidagi Volf—Rayet yulduzlari Somon yo‘lidagilarga o‘xshash, WC ketma-ketligidagilari esa spektrdagi xira va kengroq chiziqlari.

Andromeda galaktikasida hozirgi yulduz hosil bo‘lish sur’ati yiliga 0,35—0,4 M⊙ ni tashkil etadi. Bu Somon yo‘lidagi ko‘rsatkichning atigi 20—30 % iga teng, Andromeda galaktikasidagi yulduzlar esa o‘rtacha yoshi kattaroq. g polosada massa-yorqinlik nisbati M⊙/L⊙ birliklarida markaziy bo‘rtma uchun taxminan 5,3, disk uchun 5,2, galo uchun 6,2 va yosh disk uchun 1,2 ga teng.

Yulduz to‘dalari va assotsiatsiyalar

Sharsimon yulduz to‘dasi Mayall II — ham galaktikadagi, ham butun Mahalliy guruhdagi eng yorqin to‘da
M 31 ning ayrim yulduz to‘dalari

Andromeda galaktikasida yaqqol ifodalangan sharsimon yulduz to‘dalari: ulardan taxminan 400 tasi ma’lum, bu Somon yo‘lidagidan 2—3 baravar ko‘p; nazariy baholashlarga ko‘ra, galaktikada ularning soni taxminan 450 ta. Ular orasida — Mayall II, eng yorqin to‘da Mahalliy guruhda, uning massasi 7—15 million Quyosh massasiga teng (bu Omega Sentavr to‘dasi massasidan ikki baravar katta) va, ehtimol, vayron bo‘lgan mitti galaktikaning yadrosi bo‘lishi mumkin. Andromeda galaktikasidagi sharsimon yulduz to‘dalarining metalliligi o‘rtacha yuqoriroq — Somon yo‘lidagidan.

Andromeda galaktikasida ko‘p yulduzli to‘dalar ma’lum; yoshi bo‘yicha ular uchta oraliqqa bo‘linadi: birinchisi — 100 dan 500 million yilgacha, ikkinchisi — taxminan 5 milliard yil, uchinchisi — 10—12 milliard yil. Bunday to‘dalarning ayrimlari galaktika diskiga mansub. Andromeda galaktikasidan farqli ravishda, Somon yo‘lida ko‘p yulduzli to‘dalar — sharsimon to‘dalar — deyarli bir xil yoshda, 10—12 milliard yillik bo‘lib, yosh to‘dalar mavjud emas.

Ehtimol, Andromeda galaktikasida yosh to‘dalarning mavjudligi uning o‘tmishda noto‘g‘ri shakldagi galaktikalarni yutgani bilan izohlanadi. Bunday yosh to‘dalarni sharsimon to‘dalar sifatida ham, alohida tur — «aholisi ko‘p ko‘k to‘dalar» (ingl. populous blue clusters) deb ataladigan tur vakillari odatiy sharsimon to‘dalarning ajdodlari hisoblanadi.

Bundan tashqari, Andromeda galaktikasida xususiyatlariga ko‘ra sharsimon yulduz to‘dalari va mitti sferoidal galaktikalar orasidagi oraliq holatni egallaydigan yulduz to‘dalari ham bor; Somon yo‘lida ularga o‘xshash obyektlar aniqlanmagan. Ularning yorqinligi va rangi oddiy sharsimon to‘dalarnikiga o‘xshasa-da, radiuslari juda katta — taxminan 30 parsek — bo‘lishi bilan farqlanadi.

Andromeda galaktikasida, Somon yo‘lidan farqli ravishda, galo to‘dalari va markaziy bo‘rtma to‘dalari o‘rtasida aniq chegara yo‘q. Bizning Galaktikamizda markaziy bo‘rtma to‘dalarining metalliligi −1,0 dan yuqori, galo to‘dalariniki esa undan past; metalliligi oraliq qiymatlarga ega to‘dalar kam uchraydi. Andromeda galaktikasida esa to‘dalarning metallilik bo‘yicha taqsimoti ancha tekis. Bundan tashqari, M 31 da galoda markazdan ancha uzoqda joylashgan ayrim to‘dalarning metalliligi nisbatan yuqori — −0,5 gacha yetadi.

Somon yo‘lidagi tarqoq to‘dalarga o‘xshash massasi kichik yosh to‘dalar Andromeda galaktikasida ham mavjud — baholashlarga ko‘ra, M 31 da bunday obyektlar taxminan 10 mingta bo‘lishi kerak. Galaktikada 200 ga yaqin OB-assotsiatsiyalari: ular spiral tarmoqlarda va yosh diskda (yuqoriga qarang), biroq hatto u yerda ham ularning konsentratsiyasi bizning Galaktikamizdagiga nisbatan past.

Yulduzlararo muhit

Yulduzlararo muhit M 31 turli haroratdagi gaz va changdan iborat. Galaktikadagi atomar vodorodning umumiy massasi taxminan 4⋅109 M⊙, chang massasi esa 5⋅107 M⊙.

Andromeda galaktikasida chang shunchalik ko‘pki, u chang yo‘laklari ko‘rinishida namoyon bo‘ladi; bu yo‘laklar markaziy bo‘rtmaning shimoli-g‘arbiy tomonidan kelayotgan yorug‘likni qisman to‘sadi. Chang yo‘laklari galaktika tekisligining osmon tekisligiga nisbatan og‘ish burchagi katta bo‘lgani sababli yaxshi ko‘rinadi. Galaktikada jami 700 dan ortiq alohida chang buluti ma’lum.

M 31 galaktikasidagi chang yutilish va qizarish jarayonlariga ta’sir qiladi. Bizning Galaktikamizdagi chang hosil qiladigan rang ortiqchaligidan tashqari, Andromeda galaktikasidagi chang tufayli ayrim sohalarda B−V rangidagi qizarish 0,45m ga yetadi. Yutilish miqdorining to‘lqin uzunligiga bog‘liqligi Somon yo‘lidagi chang uchun kuzatiladigan bog‘liqlikdan farq qiladi. Chang, shuningdek, M 31 nurlanishining qutblanishiga ham hissa qo‘shadi; qutblanish darajasining to‘lqin uzunligiga bog‘liqligi ham bizning Galaktikamizda kuzatiladiganidan farq qiladi. Biroz qizishi tufayli changning o‘zi ham infraqizil diapazonda nurlanish chiqaradi. Chang miqdorining gaz miqdoriga nisbati galaktika markazidan chetiga tomon asta-sekin kamayadi.

Atomar vodorod M 31 da diskda, ayniqsa, spiral tarmoqlarda va radiusi 10 kiloparsek bo‘lgan halqada to‘plangan (yuqoriga qarang); diskning qiyshayganligi aynan atomar vodorod tuzilishida eng yaxshi ko‘rinadi. Yulduz hosil bo‘lishi faol kechayotgan joylarda atomar vodorod zichligi kamaygan.

Galaktikada 3900 dan ortiq H II sohalari, shuningdek, 26 ta o‘ta yangi yulduz qoldiqlari va bunday obyektlarning yana 20 ta nomzodi ma’lum. Bundan tashqari, 4200 dan ortiq sayyoraviy tumanliklar ma’lum; baholashlarga ko‘ra, galaktikada ularning umumiy soni taxminan 8 mingta bo‘lishi kerak. O‘ta yangi yulduz qoldiqlari H II sohalaridan radio diapazonda issiqlik tabiatiga ega bo‘lmagan nurlanish mavjudligi bilan farqlanadi. Galaktikadagi H II sohalari o‘z-o‘zicha ancha odatiy bo‘lsa-da, ular orasida yorqin obyektlar kam. H II sohalarining metalliligi galaktika markazidan chetiga qarab kamayadi.

Galaktikada alohida molekulalarning nurlanishi ham kuzatiladi — masalan, CO molekulalari; ular molekulyar bulutlarda joylashgan. Spiral tarmoqlarda nurlanish ulkan molekulyar bulutlardan keladi; ularning massasi taxminan 106 M⊙ ga teng. Tarmoqlar orasida esa kichikroq bulutlar nurlanadi, ularning massasi taxminan 104 M⊙.

O‘zgaruvchan yulduzlar

Andromeda galaktikasida kamida 35 mingta o‘zgaruvchan yulduz ma’lum bo‘lib, ular turli tiplarga mansub. Avvalo, bular sefeidalar — yorqin yulduzlar bo‘lib, ularda davr va yorqinlik o‘rtasida muayyan bog‘liqlik mavjud; bu bog‘liqlik orqali ulargacha bo‘lgan masofani aniqlash mumkin. Galaktikada bunday yulduzlardan 2686 tasi ma’lum, sefeidalarning aksariyat davri 5 kundan 125 kungacha. O‘zgaruvchan yulduzlarning boshqa ma’lum turlari orasida yorqin ko‘k o‘zgaruvchilar, RR Lira tipidagi o‘zgaruvchilar, uzoq davrli o‘zgaruvchilar, shuningdek, R Shimoliy Toj tipidagi o‘zgaruvchilar.

O‘zgaruvchan yulduzlardan biri — M31-RV — juda noodatiy tarzda namoyon bo‘lgan: u 1988 yilda yorqinligini keskin oshirib, mutlaq yulduz kattaligi −10m ga yetgan va galaktikadagi eng yorqin yulduzlardan biriga aylangan, keyin esa xiralashib, ko‘rinmay qolgan. Kuzatilgan xususiyatlariga ko‘ra, bu yulduz odatiy yangi yulduzlardan keskin farq qilgan va V838 Yakkashox o‘zgaruvchan yulduziga o‘xshagan; u bizning Galaktikamizda chaqnagan. Bunday xatti-harakatning mumkin bo‘lgan izohlaridan biri — ikki yulduzning qo‘shilib ketishidir.

Yangi va o‘ta yangi yulduzlar

Andromeda galaktikasida yiliga o‘rtacha 50 ga yaqin yangi yulduz chaqnaydi; galaktikada jami kamida 800 ta shunday obyekt qayd etilgan. Shu bilan birga, yangi yulduzlar chaqnash chastotasining galaktika yorqinligiga nisbati boshqa galaktikalarga qaraganda ancha past. Bu yulduz hosil bo‘lish sur’atining M 31 da pastligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Takrorlanuvchi yangi yulduzlardan biri ― M31N 2008-12a kamida 8 marta chaqnagani kuzatilgan.

Kuzatuvlar tarixida galaktikada faqat bitta o‘ta yangi yulduz — Andromeda S qayd etilgan; u 1885 yilda kuzatilgan. Uning ko‘rinma yulduz kattaligi 6,7m yorqinlik cho‘qqisida, zamondoshlari uni o‘ta yangi yulduz emas, yangi yulduz deb qabul qilishgan (quyiga qarang). O‘ta yangi yulduz qoldiqlari soni, demak, ularning galaktikadagi chaqnash chastotasi ham yorqinligiga nisbatan kam; bunga yulduz hosil bo‘lish sur’atining pastligi sabab bo‘ladi.

Ekzosayyoralar

Galaktikada ekzosayyora — PA-99-N2b nomli nomzod mavjud; uning mavjudligiga ishora qilishi mumkin bo‘lgan hodisa mikrolinzalanish 1999 yilda kuzatilgan. Biroq kashfiyot e’lon qilinganidan keyin u shubha ostiga olingan va hozircha sayyora tasdiqlanmagan deb hisoblanadi.

Radio nurlanish

Ko‘plab galaktikalar kabi, M 31 ham radio diapazonda nurlanish chiqaradi, biroq bu nurlanish quvvati katta emas, shu sababli Andromeda galaktikasi radiogalaktikalar qatoriga kiritilmaydi. Masalan, 325 MHz chastotada 405 ta manba kuzatiladi; ular orasida, masalan, o‘ta yangi yulduz qoldiqlari bor. Radio nurlanish asosan galaktika markazidan va radiusi 10 kiloparsek bo‘lgan halqadan keladi; radio nurlanish quvvati yuqori bo‘lgan sohalar yulduz hosil bo‘lishi faolroq kechadigan hududlarga mos keladi. M 31 ning radio nurlanishi qutblangan: galaktikada magnit maydon mavjud, shu sababli elektronlar unda relativistik tezliklarda harakatlanib, qutblangan sinxrotron nurlanishini.

Rentgen manbalari

Andromeda galaktikasida kamida 1897 ta rentgen nurlanishi manbasi ma’lum, ularning ayrimlari o‘zgaruvchanlik xususiyatini namoyon qiladi. Bu manbalar orasida rentgen qo‘shaloq yulduz tizimlari va o‘ta yangi yulduz qoldiqlari, shuningdek, yumshoq rentgen nurlanishini hosil qiluvchi oq mittilar yuqori haroratga ega. Ayrim manbalar galaktikaning sharsimon to‘dalarida kuzatiladi: M 31 to‘dalarining rentgen diapazonidagi yorqinligi Somon yo‘li sharsimon to‘dalarinikidan yuqori. Andromeda galaktikasi manbalarining Somon yo‘lidagi manbalardan yana bir farqi — ularning markazda to‘planishidir: yorqin manbalar soni markaziy bo‘rtmada M 31 da bu ko‘rsatkich Somon yo‘li markaziy bo‘rtmasidagidan ancha yuqori; markaziy bo‘rtmalarning ichki qismlari taqqoslanganda esa farq yanada kattalashadi.

Harakat

M 31 galaktikasining aylanish egri chizig‘i. Punktir chiziqlar galaktikaning turli qismlari umumiy aylanish egri chizig‘iga qo‘shadigan hissani, yaxlit chiziq esa umumiy egri chiziqni ko‘rsatadi

Nuriy tezlik M 31 ning Yerga nisbatan tezligi −310 km/s, Somon yo‘li markaziga nisbatan esa −120 km/s ga teng. Demak, galaktikalar bir-biriga yaqinlashmoqda. Tangensial tezlik Andromeda galaktikasining tangensial tezligi 57 km/s ni tashkil etadi, shu sababli galaktikalar kelajakda to‘qnashadi (quyiga qarang).

Galaktikaning aylanish egri chizig‘i markazdan 1—15 kiloparsek masofadagi sohada maksimumga yetadi; bu masofalarda galaktikaning aylanish tezligi 240—250 km/s ni tashkil etadi. Yerdagi kuzatuvchilar nuqtayi nazaridan galaktika soat miliga teskari yo‘nalishda aylanadi.

Somon yo‘li va Andromeda galaktikasining to‘qnashuvi

Somon yo‘li va Andromeda galaktikasining qo‘shilishi modeli

Andromeda galaktikasi va Somon yo‘li taxminan 120 km/s tezlik bilan bir-biriga yaqinlashmoqda, Andromeda galaktikasining tangensial tezligi esa yetarlicha kichik. Shu sababli galaktikalar kelajakda to‘qnashadi. Bu 4 milliard yildan keyin sodir bo‘ladi, shundan so‘ng qo‘shilish jarayoni yana 2 milliard yil davom etadi va natijada elliptik galaktika hosil bo‘ladi. Galaktikalar qo‘shilayotganda yulduzlarning alohida to‘qnashishi yulduzlar konsentratsiyasi pastligi sababli baribir ehtimoldan yiroq, biroq Quyosh tizimi hosil bo‘lgan galaktika markazidan uzoq masofaga uloqtirib yuborilishi mumkin. Bu to‘qnashuvda Uchburchak galaktikasi ham ishtirok etadi; ehtimol, Somon yo‘li Andromeda galaktikasi bilan to‘qnashishidan oldin aynan shu galaktika bilan to‘qnashadi.

Yo‘ldosh galaktikalar

Andromeda galaktikasining yo‘ldosh galaktikalari bilan birga joylashuvi Mahalliy guruhda

Andromeda galaktikasining 20 dan ortiq yo‘ldosh galaktikasi ma’lum. M 31 yo‘ldoshlarining ko‘pchiligi — mitti sferoidal galaktikalar, ularga o‘xshash galaktikalar Somon yo‘li tizimida kuzatilmaydi. Mahalliy guruhda bu yo‘ldoshlar M 31 bilan birgalikda Andromeda quyi guruhini hosil qiladi. Eng yorqin va ko‘zga tashlanadigan yo‘ldoshlar — M 32 va M 110; bundan tashqari, Andromeda galaktikasining yo‘ldoshlariga Uchburchak galaktikasi.

To‘lqinli o‘zaro ta’sir galaktika va uning yo‘ldosh galaktikalari o‘rtasida yuz berishi natijasida ayrim yo‘ldoshlar bilan yulduz oqimlari va boshqa to‘lqinli tuzilmalar bog‘liq (yuqoriga qarang). Bundan tashqari, M 32 200 million yil avval yoki undan ham oldin Andromeda galaktikasi diskidan o‘tgan. Bu spiral tarmoqlarning deformatsiyalanishiga va galaktikada halqa paydo bo‘lishiga olib kelgan; ikki galaktika orasida esa modda «ko‘prigi» kuzatiladi.

O‘rganilish tarixi

XX asrgacha

Sharl Messye 1807 yilda chizgan tumanlik tasviri
Isaak Roberts 1899 yilda olgan surat

Kuzatish uchun qulay sharoitda Andromeda galaktikasi tumanlik ko‘rinishida qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rinadi va, ehtimol, qadim zamonlarda ham ko‘p marta kuzatilgan. Biroq u haqidagi saqlanib qolgan ilk ma’lumot faqat milodiy 964 (yoki 965) yilga tegishli bo‘lib, u «Sobit yulduzlar kitobi»[ingl.]da keltirilgan; kitobni As-So‘fiy tuzgan va unda galaktika «kichik bulut» sifatida tasvirlangan.

Tumanlikni tilga olgan Yevropa manbalari orasida golland yulduzlar xaritasi ma’lum; u 1500 yilga tegishli. Uni teleskop yordamida birinchi bo‘lib Simon Mariy 1612 yilda kuzatgan. Tumanlikni Jovanni Battista Godiyerna ham aniqlagan va avvalgi kuzatuvlardan bexabar holda, 1654 yilda uni kashf etganini e’lon qilgan. 1661 yilda galaktikani Ismael Buyo kuzatgan va uni XVI asr boshlarida noma’lum astronom kashf etganini qayd etgan. Shunga qaramay, Edmund Galley tumanliklarni o‘rganishga bag‘ishlangan 1716 yilgi ishida kashfiyotchi aynan Buyo deb hisoblagan. Sharl Messye tumanlikni o‘zining katalogiga 1764 yilda 31-raqam bilan kiritgan. U kashfiyotchi sifatida Simon Mariyni ko‘rsatgan, holbuki Mariy kashfiyotchi bo‘lmagan va bunday kashfiyot haqida da’vo ham qilmagan. Keyinchalik Messye galaktikaning ikkita yo‘ldoshini ham katalogga kiritgan — M 32 va M 110.

Uilyam Gershel tumanliklarni, jumladan, Andromeda galaktikasini muntazam o‘rgana boshlagan birinchi astronom bo‘lgan. U M 31 va boshqa tumanliklar yulduzlar yorug‘ligini sochib yuboradi, shu sababli tuman ko‘rinishidagi obyektlarga o‘xshaydi, deb hisoblagan. Bu taxmin ko‘plab tumanliklar uchun to‘g‘ri bo‘lgan, biroq Andromeda galaktikasi uchun emas. Bundan tashqari, Gershel tumanlikning tashqi ko‘rinishi bir necha yil davomida o‘zgaradi, deb xato o‘ylagan. Bu fikr Gershel davrida fotografiya mavjud bo‘lmagani va astronomlar osmon jismlarining kuzatuvchiga qarab farq qiladigan chizmalariga tayanishga majbur bo‘lgani bilan bog‘liq edi. 1785 yilda Gershel galaktikagacha bo‘lgan masofani Siriusgacha bo‘lgan masofadan 2000 baravar katta, deb xato baholagan; bu 17 ming yorug‘lik yiliga teng edi. Biroq u Andromeda tumanligi Somon yo‘liga o‘xshashligini to‘g‘ri taxmin qilgan.

1847 yilda Jorj Bond galaktikadagi chang yo‘laklarini birinchi bo‘lib aniqlagan. 1864 yilda Uilyam Xaggins shuni payqadi: tumanliklar spektrlari uzluksiz (yulduzlarda ham uchraydigan) va emission spektrlariga bo‘linadi. Bunday spektrlar gaz-chang tumanliklarida kuzatiladi. Xaggins M 31 spektri uzluksiz ekanini aniqlagan.

1885 yilda galaktikada o‘ta yangi yulduz — Andromeda S chaqnagan. Bu Somon yo‘lidan tashqarida qayd etilgan birinchi o‘ta yangi yulduz va hozircha Andromeda galaktikasida aniqlangan yagona shunday hodisa edi (yuqoriga qarang). Bu o‘ta yangi yulduz yangi yulduz deb qabul qilingan va bu xato M 31 bizning Galaktikamiz ichida joylashgan degan fikrning mustahkamlanishiga sabab bo‘lgan.

1887 yilda Isaak Roberts[ingl.] M 31 ning tarixdagi ilk fotosuratini olgan; unda galaktika tuzilishining ayrim tafsilotlari ko‘ringan. Roberts halqasimon tuzilmalarni payqab, u sayyora tizimi shakllanayotgan sayyora tizimi kuzatyapman, degan noto‘g‘ri xulosaga kelgan. 1899 yilda u galaktikaning yana bir nechta suratini oldi va halqa deb o‘ylagan tuzilmalari aslida spiral tarmoqlar.

ekanini tushundi. 1888 yilda Jon Dreyer Yangi umumiy katalogni nashr etdi. Unda 7840 ta tumanlik, yulduz to‘dasi va boshqa obyektlar jamlangan. Andromeda galaktikasi katalogga NGC 224 nomi bilan kiritilgan. Galaktikaning o‘zidan tashqari, uning ichida joylashgan NGC 206 yulduz to‘dasi ham katalogga kiritilgan. Avvaldan ma’lum M 32 va M 110 hamrohlari mos ravishda NGC 221 va NGC 205 sifatida qayd etilgan; yana ikkita yo‘ldoshga NGC 147 va NGC 185.

XX asr

1912 yilda Vesto Slifer M 31 ning nuriy tezligini o‘lchab, uning Yerga 300 km/s tezlik bilan yaqinlashayotganini aniqladi. Bu o‘sha vaqtgacha o‘lchangan qiymatlar orasidagi eng katta tezlik edi. Natija tumanlik Somon yo‘lidan tashqarida joylashganiga dalil bo‘ldi. Slifer galaktikaning aylanishini ham aniqladi: markazdan 20 yoy daqiqasi burchak masofasida nuriy tezlik 100 km/s ga farq qilgan.

1920-yillargacha galaktikagacha bo‘lgan masofa haqida deyarli ma’lumot yo‘q edi, masofani o‘lchashga qaratilgan turli urinishlar esa ko‘pincha noaniq yoki butunlay noto‘g‘ri natijalar bergan. Masalan, Karl Bolin[shved.] 1907 yilda M 31 da parallaks 0,17 yoy sekundiga, natijada o‘lchangan masofa atigi 6 parsek. Aksincha, parallaks qiymati Adrian van Maanen 1918 yilda o‘lchagan parallaks qiymati o‘lchash xatoligi qiymatidan ham kichik bo‘lgan. Boshqa usullar ham shunga o‘xshash natijalar bergan.

1922 yilda Ernst Epik galaktikaning markaziy qismlari yassilanganini ularning aylanishi bilan izohladi va aylanish tezligini bilgan holda, galaktikagacha bo‘lgan masofani 450 kiloparsek deb baholadi. 1923 yilda Knut Lundmark ko‘rinma yorqinligiga qarab yangi yulduzlarning galaktikada aniqlangan, masofani 1 megaparsekdan sal ko‘proq deb baholagan. Tartib kattaligi jihatidan bu natijalar umumqabul qilingan qiymatga mos keladi.

1923 yilda Edvin Xabbl Andromeda galaktikasida ikkita sefeida — o‘zgaruvchan yulduz aniqladi; ular uchun davr va yorqinlik o‘rtasidagi bog‘liqlik ma’lum edi. Ushbu kashfiyot tufayli u keyinchalik M 31 gacha bo‘lgan masofa Somon yo‘li o‘lchamlaridan ancha katta ekanini aniqladi. Shu tariqa Andromeda tumanligi bizning Galaktikamizdan tashqarida joylashgani isbotlangan ilk astronomik obyektlardan biriga aylandi. Keyinchalik Xabbl bilgan o‘zgaruvchan yulduzlar soni 50 taga yetdi va 1929 yilda u Andromeda galaktikasiga bag‘ishlangan ilmiy ishini e’lon qildi. Xabbl sefeidalar yordamida masofani 275 kiloparsek deb baholagan; bu qiymat ancha past edi, chunki o‘sha paytda sefeidalar davr va yorqinlik o‘rtasidagi bog‘liqliklari turlicha bo‘lgan ikki turga bo‘linishi ma’lum emas edi. Xabbl galaktika massasini va uning boshqa ayrim xususiyatlarini ham o‘lchadi. Massa bahosi ham ancha past bo‘lib, 3,5⋅109 M⊙ ga teng chiqdi. Natijalar xato bo‘lishiga qaramay, Xabbl M 31 bizning Galaktikamiz bilan ko‘p jihatdan qiyoslanadigan galaktika ekanini ko‘rsata oldi.

Xabblning ishi e’lon qilingach, M 31 ni o‘rganishga muhim hissa qo‘shgan olimlardan biri Valter Baade bo‘ldi. Bungacha Xabbl galaktikaning faqat chekka qismlaridagi alohida yulduzlarni ajrata olgan edi; Baade esa 1944 yilda alohida qizil gigantlarni galaktikaning markaziy qismida kuzatishga muvaffaq bo‘ldi. U xuddi shunday qizil gigantlar M 31 yo‘ldoshlarida va Somon yo‘lining sharsimon to‘dalarida ham kuzatilishini aniqladi. Keyinchalik Baade galaktikalarda ikkita yulduz populyatsiyasi mavjud degan xulosaga keldi: I populyatsiya va II populyatsiya. 1952 yilda Baade M 31 kuzatuvlari yordamida I va II populyatsiya sefeidalarining davr va yorqinlik o‘rtasidagi bog‘liqligi turlicha ekanini aniqladi. Davrlari teng bo‘lganda I populyatsiya sefeidalari II populyatsiya sefeidalaridan o‘rtacha to‘rt baravar yorqinroq bo‘ladi. Shu sababli bu kashfiyotdan keyin galaktikalargacha bo‘lgan masofa baholari ikki baravar oshdi.

Keyinchalik turli kashfiyotlar qilindi. Masalan, 1958 yilda Jerar Anri de Vokulyor galaktika yorqinligi profilini o‘rganib, unda birinchi marta markaziy bo‘rtma va disk hissasini alohida ajratdi. 1964 yilda Sidni van den Berg galaktikada OB-assotsiatsiyalarini aniqladi; o‘sha yili Baade va Xelton Arp H II sohalari katalogini nashr etdilar. Galaktikadagi dastlabki sayyoraviy tumanliklarni ham Baade kashf etgan, biroq ular ko‘p miqdorda faqat 1970-yillarda topila boshlagan. 1989 yilda Andromeda S o‘ta yangi yulduzining qoldig‘i kashf etildi, 1991 yilda esa Xabbl teleskopi yordamida galaktika yadrosi qo‘shaloq ekani aniqlandi.

XXI asr

XXI asrda Andromeda galaktikasi turli tadqiqotlar obyektiga aylandi. Masalan, The Panchromatic Hubble Andromeda Treasury (PHAT) — Xabbl teleskopi yordamida galaktika diskining bir qismi va markaziy sohasini ko‘p polosali fotometrik o‘rganish loyihasi. Uning maqsadi yulduz to‘dalarini aniqlash, alohida yulduzlarning yoshi va metalliligini hamda galaktikada yulduz hosil bo‘lish tarixini belgilashdan iborat. Yana bir misol — The Pan-Andromeda Archaeological Survey (PAndAS): galaktikaning tashqi sohalari, uning galosi va undagi to‘lqinli tuzilmalar, shuningdek, yo‘ldosh galaktikalar hamda uzoqdagi yulduz to‘dalarini fotometrik o‘rganish loyihasi. Bundan tashqari, 2018 yilda Gaia kosmik teleskopi yordamida olingan ma’lumotlar asosida galaktikaning o‘zi va undagi ko‘plab yulduzlarning dinamikasi o‘rganildi.

Andromeda galaktikasi tashqi galaktikalar orasida eng yaxshi o‘rganilganidir. Xususan, Somon yo‘lidan farqli ravishda, u bizga yon tomondan emas, yuzi bilan qarab turgan holatda kuzatiladi; uning barcha xususiyatlari yaxshi ko‘rinadi va ular yulduzlararo chang bilan berkitilmagan.

Kuzatuvlar

M 31 ning Andromeda yulduz turkumidagi joylashuvi
Burchak o‘lchamlarini taqqoslash Oy va Andromeda galaktikasi (birlashtirilgan tasvir)

Andromeda galaktikasi o‘zi bilan bir nomdagi yulduz turkumida kuzatiladi. Uning ko‘rinma yulduz kattaligi +3,44m, shu sababli u nafaqat qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rinadi, balki osmon sferasining shimoliy yarimsharidagi eng yorqin galaktika. Uning burchak o‘lchamlari bahosi mezonlar va kuzatish sharoitlariga bog‘liq, biroq o‘rtacha o‘lchamlari 3° × 1° deb olinadi. Demak, Andromeda galaktikasining burchak diametri Oyning burchak diametridan 6 baravar katta. Galaktika butun shimoliy yarimsharda, janubiy yarimsharda esa −40° dan shimoliy kengliklarda ko‘rinadi; kuzatish uchun eng qulay oy — noyabr. Bu xususiyatlarning barchasi galaktikani kuzatish uchun ancha mashhur obyektga aylantiradi.

Ba’zan bu galaktika qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan eng uzoq obyekt deb qaraladi, biroq tajribali kuzatuvchilar undan ham uzoqdagi Uchburchak galaktikasini.

Yuqori ko‘rinma yorqinligiga qaramay, galaktikaning sirt yorqinligi katta o‘lchamlari sababli past. Ko‘rinish sharoitlari yorug‘lik ifloslanishi darajasiga juda bog‘liq, biroq boshqa galaktikalarga qaraganda kamroq. Yorug‘lik ifloslanishi ma’lum darajada bo‘lsa ham, galaktikaning eng yorqin markaziy qismi ko‘rinib turadi; durbin yoki kichik teleskop yordamida eng yorqin yo‘ldoshlarni — M 32 va M 110 ni ko‘rish mumkin. Biroq galaktika tuzilishi ajralmaydi va u oval shakldagi xira dog‘ bo‘lib ko‘rinadi.

Obyektiv diametri 150 mm bo‘lgan teleskopda galaktika tuzilishini, masalan, chang yo‘laklarini, shuningdek, ayrim obyektlarni — NGC 206 va ayrim sharsimon to‘dalarni ko‘rish mumkin. Diametri 350 mm bo‘lgan yanada yirik asboblardan foydalanish ko‘plab tafsilotlarni ajratishga imkon beradi: yulduzsimon yadro yaqqol ko‘rinadi, chang yo‘laklarining mayda tafsilotlarini ham payqash mumkin. Ko‘plab sharsimon va tarqoq to‘dalarni, shuningdek, masalan, Andromeda AF kabi alohida yorqin yulduzlarni ko‘rish mumkin. Bundan tashqari, M 31 ortida, ko‘rish chizig‘i bo‘ylab joylashgan galaktikalar ham ko‘zga tashlanadi: Markaryan 957 va 5Zw 29. M 31 ning eng yaqin yo‘ldoshlarini kuzatish uchun — Andromeda I, II va III — obyektiv diametri 500 mm bo‘lgan teleskop kerak. Uzoq ekspozitsiya bilan suratga olinganda tasvirdagi tafsilotlar teleskopdan foydalanmasdan ham ko‘rinishi mumkin.

Madaniyatda

Ommaviy madaniyatda Andromeda galaktikasi asosan turli ilmiy-fantastik asarlarda voqealar kechadigan joy sifatida ishlatiladi. Adabiy asarlardan, masalan, Ivan Yefremov ««Andromeda tumanligi»» (1955—1956 yillar) romanini keltirish mumkin. Unda Andromeda galaktikasi sivilizatsiyalari bilan aloqa o‘rnatish mumkin bo‘lgan birinchi galaktika sifatida tasvirlangan. Filmlar orasida A for Andromeda[ingl.] (1961 yil) seriali bor. Uning syujeti olimlar Andromeda galaktikasidan yuborilgan radioxabarni qabul qilishi asosida qurilgan. Shuningdek, Star Trek seriali ham mavjud; uning bir qismida galaktikadan aqlli mavjudotlar keladi. Galaktika kompyuter o‘yinlarida ham uchraydi, masalan, Mass Effect: Andromeda o‘yinidagi voqealar aynan shu galaktikada kechadi.

Adabiyotlar

Havolalar