Nisbiylik prinsipi (Eynshteynning nisbiylik prinsipi) — fundamental fizik tamoyil, simmetriya prinsiplaridan biri, unga ko‘ra, barcha fizik jarayonlar inersial sanoq sistemalarida bir xil kechadi; sistema tinch turganmi yoki tekis va to‘g‘ri chiziqli harakatlanayotganmi, bundan qat’i nazar.
Bundan barcha inersial sanoq sistemalarida tabiat qonunlari bir xil ekani kelib chiqadi.
Eynshteyn nisbiylik prinsipining xususiy holi — Galiley nisbiylik prinsipi (Galiley ifodalagan), u xuddi shu fikrni tasdiqlaydi, biroq barcha tabiat qonunlariga emas, faqat klassik mexanika qonunlariga; bunda Galiley almashtirishlari qo‘llanishini nazarda tutadi va nisbiylik prinsipining tatbiq etilishi masalasini ochiq qoldiradi: optika va elektrodinamika.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda nisbiylik prinsipi inersial sanoq sistemalariga tatbiq etilganda (odatda gravitatsiya mavjud bo‘lmagan yoki uni hisobga olmaslik mumkin bo‘lgan hollarda) terminologik jihatdan ko‘pincha Lorens-kovariantlik (yoki Lorens-invariantlik) deb yuritiladi.
Galiley nisbiylik prinsipi
Tezlanish ta’rifidan kelib chiqadiki, agar harakatlanayotgan sanoq sistemasi birinchi sistemaga nisbatan tezlanishsiz, ya’ni , u holda jismning tezlanishi har ikkala sanoq sistemasiga nisbatan bir xil bo‘ladi.
Nyuton dinamikasida kinematik kattaliklar orasida aynan tezlanish asosiy rol o‘ynagani uchun (qarang: Nyutonning ikkinchi qonuni ), mexanikaga oid barcha tenglamalar istalgan inersial sanoq sistemasida bir xil ko‘rinishda yoziladi. Boshqacha aytganda, mexanika qonunlari ularni qaysi inersial sanoq sistemasida o‘rganishimizga va ishchi sistema sifatida aynan qaysi inersial sanoq sistemasini tanlashimizga bog‘liq emas. Shu sababli, kuzatiladigan jismlar harakati ham sanoq sistemasini bunday tanlashga bog‘liq bo‘lmaydi (albatta, boshlang‘ich tezliklarni hisobga olgan holda). Bu fikr Galiley nisbiylik prinsipi deb ataladi; u Eynshteyn nisbiylik prinsipidan farq qiladi.
Bu prinsipni (Galileyga ergashib) boshqacha tarzda quyidagicha ifodalash mumkin:
Agar biri ikkinchisiga nisbatan tekis va to‘g‘ri chiziqli (ilgarilanma) harakatlanayotgan ikkita yopiq laboratoriyada bir xil mexanik tajriba o‘tkazilsa, natija bir xil bo‘ladi.
Nisbiylik prinsipiga qo‘yiladigan talab (postulat) va Galiley almashtirishlari (intuitiv jihatdan yetarlicha ravshan ko‘rinadigan) Nyuton mexanikasining shakli va tuzilishini ko‘p jihatdan belgilaydi (tarixan uning ifodalanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan). Biroz rasmiyroq aytganda, ular mexanika tuzilishiga uning mumkin bo‘lgan ifodalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan cheklovlar qo‘yadi; tarixan bu cheklovlar mexanikaning shakllanishiga katta hissa qo‘shgan.
Eynshteyn nisbiylik prinsipi (1905-yil)
1905-yilda Eynshteyn «Harakatlanayotgan jismlar elektrodinamikasiga doir» asarini e’lon qildi. Unda u Galiley nisbiylik prinsipini elektrodinamika va optika qonunlariga ham tatbiq etdi:
«Faqat mexanikada (Galiley ta’kidlaganidek) emas, balki elektrodinamikada ham hodisalarning hech qanday xususiyati mutlaq tinch holat tushunchasiga mos kelmaydi. Bundan tashqari, mexanika tenglamalari o‘rinli bo‘lgan barcha inersial koordinatalar sistemalarida aynan bir xil elektrodinamik va optik qonunlar ham o‘rinlidir», ya’ni:
Agar biri ikkinchisiga nisbatan tekis va to‘g‘ri chiziqli (ilgarilanma) harakatlanayotgan ikkita yopiq laboratoriya sanoq sistemasida bir xil mexanik, elektrodinamik yoki optik tajriba o‘tkazilsa, natija bir xil bo‘ladi.
Tarixi
Tarixiy nuqtayi nazardan, nisbiylik prinsipining kashf etilishiga Yerning harakati, ayniqsa uning o‘z o‘qi atrofida aylanishi sabab bo‘lgan. Savol shundan iborat edi: agar Yer aylansa, nega uning sirtida o‘tkazilgan tajribalarda buni kuzatmaymiz? Ushbu muammoning muhokamasi hatto o‘rta asr olimlari Nikolay Orem (XIV asr) va Alo ad-Din Ali al-Qushchi (XV asr)ni Yerning aylanishi uning sirtida o‘tkaziladigan hech qanday tajribaga ta’sir ko‘rsata olmasligi haqidagi xulosaga olib kelgan. Bu g‘oyalar Uyg‘onish davrida yanada rivojlandi. Masalan, «Ilmiy bilmaslik haqida» asarida Nikolay Kuzanskiy shunday deb yozgan:
«Bizning Yerimiz aslida harakatlanadi, garchi biz buni sezmasak ham, chunki harakatni faqat biror harakatsiz narsa bilan taqqoslagandagina idrok etamiz… Yerda, Quyoshda yoki boshqa yulduzda bo‘lishidan qat’i nazar, har kim o‘zini go‘yo harakatsiz markazda turgandek, qolgan barcha narsalar esa harakatlanayotgandek tasavvur qiladi».
Shunga o‘xshash fikrlar Jordano Brunoning «Cheksizlik, Koinot va olamlar haqida» dialogida ham uchraydi:
«Qadimgi va hozirgi davrning tabiatni chinakam kuzatuvchilari ta’kidlaganidek, shuningdek, sezgi tajribasi minglab usullar bilan ko‘rsatganidek, biz harakatni faqat biror harakatsiz jism bilan taqqoslash va solishtirish orqali sezishimiz mumkin. Masalan, dengiz o‘rtasida suzib ketayotgan kemada bo‘lgan odamlar suv oqayotganini bilmasalar va qirg‘oqlarni ko‘rmasalar, kemaning harakatini sezmaydilar. Shu sababli Yerning tinch va harakatsiz ekanligiga shubha bilan qarash mumkin. Menimcha, agar Quyoshda, Oyda yoki boshqa yulduzlarda bo‘lganimda ham, o‘zimni doimo harakatsiz olamning markazida turgandek his qilgan bo‘lardim; atrofdagi barcha narsalar shu markaz atrofida aylanayotgandek, men turgan markazni esa o‘rab turgan olam aylanayotgandek tuyulardi».
Biroq nisbiylik prinsipining «otasi» deb haqli ravishda Galileo Galiley hisoblanadi. U bu prinsipga aniq fizik ta’rif bergan va yopiq fizik tizimda bo‘lgan holda sistema tinch turganini yoki tekis harakatlanayotganini aniqlash mumkin emasligiga e’tibor qaratgan. U «Olamning ikki asosiy tizimi haqida dialog» kitobida nisbiylik prinsipini quyidagicha ifodalagan:
«Tekis harakatga qo‘shilib harakatlanayotgan jismlar uchun bu harakat go‘yo mavjud emasdek bo‘ladi va o‘z ta’sirini faqat unda ishtirok etmayotgan jismlarga ko‘rsatadi».
Galiley g‘oyalari Nyuton mexanikasida yanada rivojlandi. O‘zining «Tabiiy falsafaning matematik asoslari» (I jild, V natija) asarida Nyuton nisbiylik prinsipini quyidagicha ifodalagan:
«Biror fazoda joylashgan jismlarning bir-biriga nisbatan harakatlari, bu fazo tinch turganidan yoki aylanishsiz, tekis va to‘g‘ri chiziqli harakatlanishidan qat’i nazar, bir xil bo‘ladi».
Galiley va Nyuton davrida odamlar asosan sof mexanik hodisalar bilan shug‘ullangan. Biroq elektrodinamika rivojlanishi bilan elektromagnetizm qonunlari bilan mexanika qonunlari (xususan, nisbiylik prinsipining mexanik ifodasi) o‘zaro yaxshi mos kelmasligi ma’lum bo‘ldi. Chunki o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan ko‘rinishdagi mexanika tenglamalari Galiley almashtirishlaridan keyin o‘zgarmas, ammo Maksvell tenglamalari bu almashtirishlar tenglamalarning o‘ziga yoki ularning yechimlariga qo‘llanganda shaklini o‘zgartirar va, eng muhimi, boshqa natijalarni bashorat qilar edi (masalan, yorug‘lik tezligining o‘zgarishini). Ushbu ziddiyatlar Lorens almashtirishlarining kashf etilishiga olib keldi. Bu almashtirishlar nisbiylik prinsipini elektrodinamikaga ham tatbiq etish imkonini berdi (bunda yorug‘lik tezligi o‘zgarmas bo‘lib qoladi), shuningdek, ularning mexanikaga ham tatbiq etilishini postulat sifatida qabul qilishga olib keldi. Keyinchalik bu almashtirishlardan mexanikani tuzatishda foydalanildi. Bu, xususan, Eynshteyn yaratgan maxsus nisbiylik nazariyasida o‘z ifodasini topdi. Shundan so‘ng umumlashtirilgan nisbiylik prinsipi (u mexanika va elektrodinamikaga, shuningdek, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yangi nazariyalarga ham tatbiq etilishini, bundan tashqari, Lorens almashtirishlari inersial sanoq sistemalari o‘rtasida o‘tish uchun qo‘llanilishini nazarda tutadi) «Eynshteyn nisbiylik prinsipi» deb atala boshlandi, uning mexanik ifodasi esa «Galiley nisbiylik prinsipi» deb nomlandi.
Barcha elektromagnit hodisalarni aniq qamrab olgan nisbiylik prinsipini, aftidan, birinchi bo‘lib Anri Puankare 1889-yildan boshlab (o‘sha yili u efirga nisbatan harakatni prinsipial jihatdan kuzatib bo‘lmasligi haqidagi taxminni ilk bor ilgari surgan) 1895, 1900 va 1902-yillardagi ishlarigacha bo‘lgan davrda batafsil, deyarli hozirgi ko‘rinishida bayon qilgan. Jumladan, uning zamonaviy nomini kiritgan va keyinchalik boshqa mualliflar takrorlagan ko‘plab muhim natijalarga erishgan. Masalan, bir vaqtlilik nisbiyligini batafsil tahlil qilgan; bu tahlil Eynshteynning 1905-yildagi ishida deyarli takrorlangan. Lorensning e’tirof etishicha, Puankare Lorensning 1904-yildagi ishida nisbiylik prinsipini aniq (taxminiy emas) prinsip sifatida kiritishga ilhom bergan. Keyinchalik esa Lorens formulalarida aniqlangan xatolarni tuzatish uchun zarur o‘zgartirishlar kiritgan.
X. A. Lorensning 1904-yildagi muhim maqolasida keltirib chiqarilgan Lorens almashtirishlari va boshqa inqilobiy fizik natijalar yetarlicha yakunlangan shaklda bayon etilgan (usulning o‘zidan kelib chiqmagan va Puankare tuzatgan yuqorida qayd etilgan texnik xatolardan tashqari), u, jumladan, shunday yozgan: «Agar muayyan asosiy farazlar yordamida ko‘plab elektromagnit hodisalar qat’iy ravishda, ya’ni yuqori tartibli hadlarni hech qanday e’tiborsiz qoldirmasdan, sistemaning harakatiga bog‘liq emasligini ko‘rsatish mumkin bo‘lsa, vaziyat qoniqarli bo‘lar edi… Tezlikka faqat bitta cheklov qo‘yiladi: u yorug‘lik tezligidan kichik bo‘lishi kerak». Keyinchalik, 1904-yildagi ishida Puankare Lorens natijalarini yanada chuqurlashtirdi va nisbiylik prinsipining ahamiyatini fiziklar hamda matematiklarning ancha keng doirasiga yetkazdi. Yangi fizik nazariyani yaratishda nisbiylik prinsipidan amaliy foydalanishning keyingi rivoji 1905-yilda A. Puankarening «Elektron dinamikasi haqida» (1905) maqolasida davom etdi; u ushbu ishida prinsipni «Lorensning nisbiylik postulati» deb atagan. Deyarli shu vaqtda chop etilgan A. Eynshteynning «Harakatlanayotgan jismlar elektrodinamikasiga doir» maqolasi ham bu rivojlanishda muhim o‘rin tutdi.
1912-yilda Lorens shunday yozgan: «Eynshteynning xizmati shundaki, u nisbiylik prinsipini birinchi bo‘lib umumiy, qat’iy va aniq amal qiluvchi qonun sifatida ifodaladi». Lorens shu tariqa Puankarening emas, Eynshteynning xizmatlarini alohida ta’kidlagan. Bunga, aftidan, Puankarening «oxirigacha bormagani», ya’ni efirni mutlaq sanoq sistemasi sifatida qo‘llash imkoniyati va ehtimoliy samaradorligini tan olishda davom etgani sabab bo‘lgan. Lorens aynan Eynshteyn nisbiylik prinsipini gipoteza maqomidan fundamental tabiat qonuni darajasiga ko‘targanini ta’kidlagan.
Yuqorida tilga olingan mualliflarning ushbu va keyingi ishlarida, shuningdek, boshqa olimlarning tadqiqotlarida (ular orasida, ayniqsa, Plank va Minkovskiy), nisbiylik prinsipini qo‘llash tez harakatlanayotgan va katta energiyaga ega jismlar mexanikasini to‘liq qayta ifodalash imkonini berdi (relyativistik mexanika). Natijada fizika umuman olganda rivojlanishida ulkan turtki oldi; uning ahamiyatini ortiqcha baholash qiyin. Keyinchalik fizika rivojlanishining ushbu yo‘nalishi (tekis va to‘g‘ri chiziqli harakatlanayotgan sanoq sistemalariga nisbatan nisbiylik prinsipiga asoslangan yo‘nalish) «maxsus nisbiylik nazariyasi».
Eynshteyn nisbiylik prinsipi va undan kelib chiqqan fazo-vaqtni geometriyalashtirish g‘oyasi noinersial sanoq sistemalariga tatbiq etishda muhim rol o‘ynadi (bunda ekvivalentlik prinsipi hisobga olinadi), ya’ni gravitatsiyaning yangi nazariyasi — umumiy nisbiylik nazariyasi — Eynshteyn tomonidan yaratilgan. Qolgan nazariy fizika ham nisbiylik prinsipining ta’sirini nafaqat bevosita, balki simmetriyalarga e’tiborning ortishi ma’nosida ham his qildi.
Shuni ta’kidlash mumkinki, hatto qachondir nisbiylik prinsipiga aniq rioya qilinmasligi aniqlansa ham, uning o‘z davri ilm-fanidagi (va, hech bo‘lmaganda, hozirgacha davom etayotgan) ulkan bunyodkorlik roli shu qadar kattaki, uni boshqa biror narsa bilan taqqoslash qiyin. Nisbiylik prinsipiga (keyinchalik uning ayrim kengaytmalariga ham) tayanish ushbu prinsipni qo‘llamasdan deyarli tasavvur qilib bo‘lmaydigan juda ko‘p muhim nazariy natijalarni kashf etish, ifodalash va samarali ishlab chiqish imkonini berdi. Hech bo‘lmaganda, fizikaning amaldagi rivojlanish yo‘lini nazarda tutsak, uni fizika qurilgan poydevor deb atash mumkin.
Adabiyotlar
- Landau L. D., Lifshits E. M. Maydon nazariyasi. — 7-nashr, tuzatilgan. — M.: Nauka, 1988. — 512 b. — («Nazariy fizika», II-jild). — ISBN 5-02-014420-7.
Rus tiliga tarjima qilingan asl manbalar va tarixiy sharhlar
- Nisbiylik prinsipi. Relyativizm klassiklari asarlari to‘plami (PDF). — V. K. Frederiks va D. D. Ivanenko. — L.: ONTI, 1935.
- Nisbiylik prinsipi. Maxsus nisbiylik nazariyasiga oid ishlar to‘plami (DjVu). — M.: Atomizdat, 1973. — 332 b.
Asl manbalar
- Albert Eynshteyn: Harakatlanayotgan jismlar elektrodinamikasiga doir, Annalen der Physik 17(1905), 891—921. 1905-yil 30-iyunda qabul qilingan, 26-sentabrda nashr etilgan. Izohlar bilan qayta nashr etilgan, 276—306-betlarda 1905-yilgi maqolada bo‘lmagan izohlar bilan inglizcha tarjimasi internetda mavjud
- Albert Eynshteyn: Jismning inersiyasi uning energiya miqdoriga bog‘liqmi?, Annalen der Physik 18(1905), 639—641. 24-hujjatda izohlar bilan qayta nashr etilgan Inglizcha tarjimasi internetda mavjud
- Lorens, H. A. (1899) «Harakatlanuvchi sistemalardagi elektr va optik hodisalarning soddalashtirilgan nazariyasi», Amsterdam Fanlar akademiyasi materiallari, I, 427-43.
- Lorens, H. A. (1904) «Yorug‘lik tezligidan kichik istalgan tezlik bilan harakatlanayotgan sistemadagi elektromagnit hodisalar», Amsterdam Fanlar akademiyasi materiallari, IV, 669-78.
- Puankare, H. (1889) Yorug‘likning matematik nazariyasi, Carré & C. Naud, Parij. Qisman 12-bobda qayta nashr etilgan.
- Puankare, H. (1897) «Fazoning nisbiyligi», inglizcha tarjimada maqola
- Puankare, Anri (1900), Lorens nazariyasi va reaksiya prinsipi (PDF), Niderlandiya aniq va tabiiy fanlar arxivi, 5: 252—278. Puankarening Oeuvres (Asarlar) to‘plami, IX jild, 464–488-betlarda qayta nashr etilgan. Shuningdek, quyidagi inglizcha tarjima
- Puankare, Anri (1902), Fan va gipoteza, London va Nyukasl-on-Tayn (1905): The Walter Scott Publishing Co.
{{citation}}: Vikipediya: CS1 manbalariga xizmat ko‘rsatish (joylashuv) (havola) - Puankare, Anri (1904), Matematik fizikaning hozirgi holati va kelajagi, Matematik fanlar byulleteni, 28 (2): 302—324 Inglizcha tarjimasi quyidagi nashrda: Puankare, Anri (1904), Matematik fizikaning buguni va kelajagi, Amerika matematika jamiyati byulleteni (2000), 37: 25—38 «Ilm-fanning qadri» (1905a) asarining 7–9-boblarida qayta nashr etilgan. «Ilm-fanning qadri»
- Puankare, Anri (1905), Elektron dinamikasi haqida (PDF), Fanlar akademiyasi hisobotlari, 140: 1504—1508 Puankarening Oeuvres (Asarlar) to‘plami, IX jild, 489—493-betlarda qayta nashr etilgan. Shuningdek, quyidagi Logunov tarjimasidagi inglizcha tarjima (241—253-betlar).
- Puankare, Anri (1906), Elektron dinamikasi haqida (PDF), Palermo matematika to‘garagining hisoboti, 21: 129—176 Puankarening Oeuvres (Asarlar) to‘plami, IX jild, 494—550-betlarda qayta nashr etilgan. Shuningdek, qisman mavjud bo‘lgan inglizcha tarjima.
- Puankare, Anri (1908), Fan va usul, London: Nelson & Sons
- Puankare, Anri (1913), So‘nggi maqolalar, Nyu-York: Dover Publication (1963)