| Shahar | |||||
| Lozanna | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| frans. Lausanne | |||||
|
|||||
| 46°32′ sh. k. 6°38′ shq. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Kanton | Vo | ||||
| Okrug | Lozanna | ||||
| Mer | Greguar Jyuno | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Birinchi marta tilga olinishi | miloddan avvalgi 15-yil | ||||
| Maydoni | 41,37 km² | ||||
| Dengiz sathidan balandligi | 373—871 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1:00, yozda UTC+2:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ▲ 138 634 kishi (2013) | ||||
| Zichligi | 3351 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya aholisi | ▲ 336 400 kishi (2010) | ||||
| Rasmiy til | fransuz tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +41 21 | ||||
| Pochta indekslari | 1000—1008 | ||||
| Avtomobil kodi | VD | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Norasmiy nomi | Olimpiya poytaxti, Shveysariya San-Fransiskosi | ||||
|
|
|||||
|
lausanne.ch (frans.) (nem.) (ingl.) |
|||||
Lozanna (frans. Lausanne [loˈzan], frankoprovans. Losena [lɔˈzəna]) — janubi-g‘arbiy Shveysariyada, uning fransuz tilida so‘zlashuvchi qismida joylashgan shahar, kanton Vo ning poytaxti va ayni paytda shu nomdagi okrugning ma’muriy markazi — Lozanna.
Aholisi 138,6 ming kishi (2013-yil may), mamlakatdagi to‘rtinchi yirik shahar. Immigrantlar aholining 40 % ini tashkil etadi. Aglomeratsiya hududida 336,4 ming kishi yashaydi (2010-yil). Lozanna Jeneva ko‘lining shimoliy qirg‘og‘idagi terrassasimon tepaliklarda joylashgan; undan 62 km uzoqlikdagi shahar — Jeneva.
Lozanna dunyoning «Olimpiya poytaxti» unvoniga ega. Bu yerda Xalqaro olimpiya qo‘mitasining va ko‘plab xalqaro sport federatsiyalarining bosh qarorgohlari joylashgan. Shaharda Sport arbitraj sudi va Shveysariya Oliy sudi faoliyat yuritadi. Shuningdek, universitet, politexnika maktabi va IMD biznes maktabi bor. Asosiy jamoat transporti turi — trolleybus; mamlakatdagi yagona metro ham faoliyat yuritadi.
Tarixiy markaz Temiryo‘l vokzalidan shimolda joylashgan bo‘lib, egri va tik ko‘chalar tizimidan iborat. Site tepaligida o‘rta asrlarga oid Sen-Mer qal’asi va gotika uslubidagi Notr-Dam sobori, Quyi shaharda esa Avliyo Fransisk cherkovi joylashgan; Palyu maydonida qadimiy ratusha bor. Daryolar yerosti kollektorlariga yo‘naltirilgan, ko‘priklar ostida esa suv oqmaydi. Vokzaldan janubda Ushi sohili joylashgan.
Qadimda Lozanna o‘rnida manzilgoh bo‘lgan, u miloddan avvalgi I asrda Rim davriga xos Luzonna nomini olgan. VI asrdan boshlab shahar Yevropa davlatlariga bo‘ysunuvchi yepiskoplik markazi bo‘lgan. XVI asrda Bern tomonidan bosib olingach, Shveysariya ittifoqiga qo‘shilgan va Reformatsiya joriy etilgan. 1803-yilda Vo kantonining poytaxtiga aylangan.
Tarix
Lozanna hududida inson yashaganining eng qadimgi izlari miloddan avvalgi VI ming yillikka borib taqaladi. Ibtidoiy odamlarning Jeneva ko‘li bo‘yidagi o‘rmonlarda asosiy mashg‘ulotlari ovchilik va terimchilik bo‘lgan. XX asrda ularning yashash joyidan chap yonboshlab yotqizilgan inson qoldiqlari mavjud qabrlar topilgan. Miloddan avvalgi II ming yillikka oid qurollar, sopol va bronza buyumlar, marhumlarni dafn etishda krematsiya qilinganining izlari, shuningdek, somon tomli loy suvoqli kulbalar aniqlangan.
Luzonna
Nom, taxminlarga ko‘ra, ma’nosi bahsli bo‘lgan keltcha shaxs ismidan kelib chiqqan. Bir talqinga ko‘ra, u «yassi tosh» ma’nosini bildiruvchi Lausa so‘zidan kelib chiqqan. Boshqa talqinga ko‘ra, keltcha Lousius va «dun» — istehkom, qal’a so‘zidan kelib chiqqan. Qadimgi Rim manzilgohining nomi 1739-yilda aniqlangan.
Hozirgi Lozanna o‘rnida qadimda gelvetlarning tepalikda joylashgan manzilgohi bo‘lgan. Miloddan avvalgi 58-yilda Yuliy Sezar gelvetlar yerlarini zabt etgan. Miloddan avvalgi 15-yilga rimliklar qurgan va Lousonna (Lausodunum) deb atagan harbiy lager haqidagi ilk ma’lumot tegishli. Rim manzilgohi Jeneva ko‘li qirg‘og‘idan 200 metr uzoqlikda (hozirgi Vidi shahar hududi) joylashgan. Bu yer Katta Sen-Bernar Alp dovoni orqali Italiyani Galliya bilan bog‘laydigan muhim savdo yo‘llari chorrahasida bo‘lgan. Luzonnaning uzunligi 1,2 km, kengligi 250 metr, maydoni taxminan 20 ga edi. Aholisi 2 ming kishiga yetgan. Manzilgohda port, forum, bazilika va teatr bo‘lgan. Aholining asosiy qismini savdogarlar, baliqchilar va hunarmandlar tashkil etgan. Shahar harbiy vazifadan tashqari ot-ulov transporti bilan bog‘langan savdo porti sifatida ham xizmat qilgan. Luzonna orqali O‘rta yer dengizi hududidan keltirilgan amforalar savdosi va Jeneva bilan savdo olib borilgan. II asrda manzilgoh eng yuksak taraqqiyotiga erishgan. III asrda german qabilalari ning tinimsiz hujumlari oqibatida qirg‘oqdagi Luzonnaning ahamiyati pasaygan va taxminan 260-yilda shahar vayron qilingan.
IV asr o‘rtalarida german qabilalari hujumlari ko‘paygani sababli bu yerdagi shahar tashlab ketilgan va ko‘l sathidan balandroqdagi xavfsiz tepaliklarga ko‘chirilgan. Site tepaligidagi manzilgoh Rim davridagi Luzonna nomini olgan. Ko‘l bo‘yidagi Rim manzilgohi xarobalari tosh qazib olish joyi sifatida ishlatila boshlagan.
Yepiskoplik shahri

VI asrda Lozanna yerlari Franklar davlati tarkibiga kirgan. Shu asrda Avliyo Firs sharafiga birinchi cherkov qurilib, tanazzulga yuz tutgan Avansh shahridan yepiskop Mariy Avanshskiyning qarorgohi Lozannaga ko‘chirilgan. Undan keyin shaharda 50 dan ortiq yepiskop almashgan va ular 1536-yildagi Bern istilosigacha deyarli ming yil Lozannani boshqargan. Shu davrda Site atrofida Quyi shahar vujudga kelgan.
IX asrda Buyuk Karl imperiyasi parchalangach, shahar Burgundiya qirolligi tarkibida qolgan. Shahar sobori da Burgundiya qirollarining toj kiyish va dafn marosimlari o‘tkazilgan. Qirollar asta-sekin yepiskoplarga dunyoviy ishlarda, xususan boj va jarimalar undirish, tanga zarb qilishda keng vakolat bergan. Shu davrda shaharda Palyu maydoni, Bur ko‘chasi, Avliyo Lavrentiy cherkovi paydo bo‘lgan. X asrda Lozanna yilnomalari tuzilgan.
1032-yilda Burgundiya sulolasi tugagach, shahar Burgundiya bilan birga Muqaddas Rim imperiyasi tarkibiga kirgan. Lozanna yepiskoplariga imperiya knyazlari maqomi berilgan. Keyingi ikki asrda shahar beqarorlik va boshboshdoqlik holatida bo‘lib, yepiskoplar va zodagonlar o‘zaro nizolashgan. XII asrda Lozanna va Jeneva yerlari nemislarning Tseringenlar sulolasi qo‘liga o‘tgan. Shu davrda shahar atrofiga XIX asrgacha saqlanib qolgan mudofaa devorlari qurilgan. Lozannada dominikanlar va fransiskanlar yashab, uzumchilik bilan shug‘ullana boshlagan. XII asr oxirida Avliyo Ioann va Avliyo Nikolay kasalxonalari ochilgan.

1218-yilda hozirgi Vo kantonining yerlari Savoyya graflari mulkiga o‘tgan, Lozanna esa yepiskoplik shahri bo‘lib qolgan. 8-avgust, 1219-yilda bo‘lgan yong‘inda 1374 uy vayron bo‘lgan. O‘sha yili Lozanna aholisi eng yuqori darajaga — 9 ming kishiga yetgan, keyin shahar XVII asrgacha tanazzulga uchragan. 1224-yilda yepiskop va shaharliklar o‘rtasida mojaro chiqqan. XIII asrning 2-yarmida shaharda yangi monastirlar paydo bo‘lgan: fransiskanlar 1258-yilda, sistersianlar 1267-yilda, dominikanlar 1280-yilda. 1282—1313-yillarda yepiskop va shaharliklar o‘rtasida qurolli to‘qnashuvlar bo‘lgan. 1360-yilda birinchi notarial qayd yozilgan.
Shahardagi vabo epidemiyalari 1348 va 1360-yillarda shahar aholisining 1/3 qismigachasi halok bo‘lgan. 1368-yilgi yong‘inda shaharning katta qismi yonib ketgan. 1337-yilda soliq to‘lovchilar ilk bor ro‘yxatga olingan. 1405-yilda Pon va Palyu mahallalari yonib ketgan. 1472—1476-yillarda Juliano della Rovere Lozanna yepiskopi bo‘lgan; u keyinchalik Rim papasiga aylangan. Burgundiya urushlari davrida, 1475—1476-yillarda Bern, Fribur va Zoloturn ishtirokidagi Shveysariya konfederatsiyasi qo‘shinlari Lozannani qamal qilib, talon-toroj qilgan. 6-iyul, 1481-yilda Site hamda Palyu, Bur, Pon va San-Loran mahallalaridan iborat Quyi shahar yagona shaharga birlashtirilgan. 1497-yilda karmelitlar monastiri tashkil etilgan. 1525-yilda Bern va Fribur bilan mudofaa ittifoqi tuzilgan. 1527-yilda Site va Quyi shahar arxivlari Palyu maydonidagi ratushada birlashtirilgan; bu bino jamoat hayotining markaziga aylangan. 1529-yilda burgomistr lavozimi joriy etilgan.
XVI asr oxiri — XVII asr o‘rtalarida shaharda jodugarlarni ta’qib qilish amalga oshirilgan. Jodugarlikda ayblanganlar ustidan sudlar XV asrdan boshlangan. 1669-yilda Lozannada so‘nggi bor gulxan yoqilgan.
Bern hukmronligi davri

O‘rta asrlarda shaharni Lozanna yepiskopligi va Savoyya gersoglari boshqargan. Ammo Reformatsiya davrida savoyyaliklarning hozirgi Vo kantoni hududiga kirishi Jeneva tomonidan to‘sib qo‘yilgan va 1536-yilda shahar Bern hukmronligiga o‘tgan. U 1798-yilgacha Bern nazoratida qolgan. Yepiskoplar hokimiyati tugatilgan, Lozannaning so‘nggi yepiskopi Sebastyan de Monfalkon Savoyyaga qochgan. Shundan so‘ng Lozanna siyosiy ahamiyatini yo‘qotib, viloyat shahriga aylangan. Endilikda shaharga yepiskoplarning sobiq qarorgohi bo‘lgan Sen-Mer. Bundan tashqari, shahar kengashi faoliyat yuritgan. 1536—1559-yillarda Lozannada Reformatsiyani Pyer Vire targ‘ib qilgan.
1698-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, shaharda 6 mingdan ortiq kishi, jumladan, mingdan ortiq gugenot qochqin yashagan. XVIII asr oxiriga kelib, Lozanna Shveysariyaning 5-yirik shahriga aylangan. 31-mart 1723-yilda Bern hokimiyatiga qarshi mayor Davel boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarilgan. Shahar kengashi qo‘zg‘olonchilarni qo‘llab-quvvatlamay, Berndan qo‘shin chaqirgan. Qo‘zg‘olon bostirilgach, Davel qatl etilgan.
1737-yilda Lozannada konsistoriya. 1766-yilda shahar ratushasida konsert bergan bastakor — Motsart. Shundan keyin Fransuz inqilobidan keyin ko‘plab fransuz zodagonlari Vo kantoniga ko‘chib kelgan. 1795-yilda Ushi sohilbo‘yi yo‘lagi qurilgan. XIX asrgacha Lozannada frankoprovansal tilida so‘zlashilgan.
7-iyul, 1791-yilda Vo kantoni mustaqilligi tarafdorlari Bastiliyaning olinishining ikkinchi yilligini nishonlagan, buning ortidan hibsga olishlar boshlangan. Amadey Lagarpp o‘lim jazosiga hukm qilinib, Fransiyaga qochgan. 22-noyabr, 1797-yilda shaharliklar Lozannadan o‘tib ketayotgan Napoleonni olqish bilan kutib olgan.
Kanton poytaxti
В результате Napoleon urushlari natijasida 24-yanvar, 1798-yilda Lozannada Leman respublikasi e’lon qilingan. 12-aprel, 1798-yildan 1803-yilgacha shahar Gelvetiya respublikasi. tarkibida bo‘lgan. 19-fevral 1803-yilda 9965 nafar aholiga ega Lozanna Shveysariya konfederatsiyasiga qo‘shilgan yangi Vo kantonining poytaxtiga aylangan.
1803-yil yozida munitsipal hokimiyat haqidagi kanton qonuni qabul qilinishi bilan Lozannada 17 a’zodan iborat shahar kengashi tashkil etilgan. 1805-yilda imperator Aleksandr I ga yozgan maktubida Lagarp Lozannani ko‘rimsiz va yoqimsiz shahar deb atagan. 1816-yilda shaharda chechak epidemiyasi va qit’ada iqlimning sovib ketishi sababli ocharchilik avj olgan. 1841-yilda rassom Lui Arlo mablag‘i hisobidan shahardagi birinchi san’at muzeyi ochilgan. 1846-yilda ilk gaz fonarlari paydo bo‘lgan. 1856-yilda shaharga temiryo‘l yetib kelgan.
1919-yil boshida Lozanna Jeneva bilan birga bo‘lajak tashkilotning bosh qarorgohi joylashadigan shahar sifatida ko‘rib chiqilgan. Ushbu tashkilot — Millatlar Ligasi.
1922—1923-yillarda Lozannada xalqaro konferensiya tinchlik yo‘li bilan hal qilish masalalariga bag‘ishlab o‘tkazilgan. 1932-yilda Lozanna konferensiyasi bo‘lib o‘tib, unda Germaniyaning Birinchi jahon urushi yakunlari bo‘yicha reparatsiya majburiyatlarini pul to‘lab qoplashiga doir kelishuv qabul qilingan. 1932—1937-yillarda shahar Buyuk depressiya oqibatlarini boshdan kechirgan. 1949-yilda xalqaro konferensiya o‘tkazilib, uning maqsadi arab-isroil urushini tugatish va Falastindagi mojaroni hal qilish bo‘lgan.
1964-yilda shaharda Shveysariya milliy ko‘rgazmasi — Expo64 o‘tkazilgan. 1989-yilda Lozannada «Yevrovideniye».
Fizik-geografik tavsif

Lozanna Shveysariyaning boshqa yirik shaharlari kabi mamlakatning markaziy qismida — Shveysariya yassitog‘ligining yonbag‘rida, Jeneva ko‘lining shimoliy qirg‘og‘ida, 62 km shimoli-sharqda joylashgan, Jenevadan. Lozanna, shuningdek, Lavo va La-Kot uzumchilik hududlari chegarasida joylashgan. Uning yaqinida Vo Rivyerasi kurort hududi.
Shveysariyaning qolgan qismidagi kabi, bu yerda ham Markaziy Yevropa vaqti mintaqasi amal qiladi. Muvofiqlashtirilgan umumjahon vaqtiga nisbatan farq qishda +1:00, yozda esa +2:00 soatni tashkil etadi.
Shahar maydoni 41,37 km². 1997-yilda shahar qurilishlari hududning 42,9 % ini, o‘rmonlar 39,6 % ini, qishloq xo‘jaligi yerlari 17,3 % ini egallagan.
Yerning dengiz sathidan balandligi 373 metrdan 871 metrgacha ( Ushi porti — 374 m, markaz — 495 m, Blesheret aeroporti — 600 m). Tepaliklardan iborat tik relyefi sabab Lozannani Shveysariya San-Fransiskosi deb atashadi. Eng baland nuqtasi — Shale-a-Gobe, dengiz sathidan 872 metr balandlikda bo‘lib, Jora tog‘larida.
Shahar uch tomondan G‘arbiy Lozanna, Goro-de-Vo va Oron okruglari bilan chegaradosh. G‘arbiy chegaraga 5 ta munitsipalitet tutashgan. Ular Lozanna okrugidagi beshta munitsipalitet — Shezo-syur-Lozan, Epalenj, Juten-Mezeri, Mon-syur-Lozan va Romanel-syur-Lozan tutashgan. Lozannaning Vernan tumani shaharning g‘arbida eksklav hosil qiladi.
Shahar orqali Rona havzasiga mansub to‘rtta daryo oqib o‘tadi: Flon, Luv, Vyuasher va Ryeole. Ilgari Flon hozirgi Sentral ko‘chasi bo‘ylab shahar markazidagi daradan oqib o‘tgan. XIX asrgacha Flon va Luv daryolari shaharning oqova suv ariqlari vazifasini bajargan. Hozir ular yerosti tunnellariga o‘tkazilgan. Ryeole va qisman shahar yomg‘ir kanalizatsiyasiga yo‘naltirilgan Flon suvlari Vyuasherga quyiladi. Ripon maydonidagi yerosti avtoturargohining shimoliy qismida yerosti o‘zanining bir bo‘lagi ochiq bo‘lib, undan oqib o‘tayotgan Flonni ko‘rish mumkin. Shaharning janubiy qismi Vyuasher va Shamberon daryolari quyilish joylari bilan chegaralangan. Shahar hududidagi Jeneva ko‘li qirg‘og‘ida bog‘lar, plyajlar, sayilgoh, kichik port va yaxtalar turadigan bandargohlar bor.
Iqlimi

Lozanna iqlimi kontinental bo‘lib, Atlantika okeani ta’sirini sezadi.
Yil davomida o‘rtacha sutkalik harorat qishda +3 °C dan yozda +20 °C gacha o‘zgaradi. Eng keskin haroratlar −10 °C dan +37 °C gacha yetishi mumkin. Yillik quyosh nurlanishi davomiyligi 1763 soat. Shamolning yillik o‘rtacha tezligi 1,8 m/s. Yillik o‘rtacha nisbiy namlik 71,7 %. Shahar 8- sovuqqa chidamlilik zonasida joylashgan.
Shimoli-sharqiy shamol Osiyo antisikloni ta’sirida sovuq havo keltiradi. Atlantikadan esuvchi janubi-g‘arbiy shamol nam havo massalarini olib keladi. Mahalliy quruq shamol (fyon) sovituvchi ta’sir ko‘rsatadi. Jeneva ko‘liga yaqinlik havo haroratini mo‘tadillashtiradi: qishda oshiradi, yozda pasaytiradi.
Qish nisbatan sovuq. Qor dekabrdan martgacha yog‘adi[manba kerakmi?]. Yilning eng quruq oyi — fevral. Yoz iliq, ob-havo o‘zgaruvchan. Eng ko‘p yog‘ingarchilik avgustda kuzatiladi. Kuz quruq va quyoshli bo‘lib, sentabr — oktabr boshida boshlanadi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 3,5 | 5,2 | 8,7 | 13,0 | 17,3 | 21,1 | 24,2 | 23,1 | 19,5 | 14,1 | 7,9 | 4,3 | 13,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 1,3 | 2,8 | 5,5 | 9,2 | 13,3 | 16,6 | 19,3 | 18,4 | 15,4 | 10,9 | 5,4 | 2,1 | 10,0 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | −0,5 | 0,5 | 2,7 | 5,6 | 9,4 | 12,7 | 15,1 | 14,6 | 12,1 | 8,4 | 3,7 | 0,6 | 7,1 |
| Yog‘ingarchilik (me’yor), mm | 89 | 78 | 84 | 86 | 107 | 117 | 95 | 116 | 96 | 92 | 99 | 93 | 1150 |
| Suv harorati, °C | 4,9 | 4,7 | 7,6 | 12,8 | 15,7 | 17,0 | 17,0 | 18,2 | 16,6 | 12,3 | 9,2 | 6,7 | 11,9 |
| Manba: meteosuisse.ch bafu.admin.ch | |||||||||||||
Ramzlari


Shahar muhri pastda qizil va tepada oq gorizontal yo‘laklardan iborat qalqon tasviridir. Qalqonning ikki tomoniga oldingi panjalari bilan qalqon va tojni tutib turgan sherlar tasvirini qo‘shish mumkin. Shahar bayrog‘i ikki gorizontal yo‘lakdan iborat to‘rtburchak mato: yuqoridagi oq, pastdagi esa undan ikki baravar keng bo‘lgan qizil yo‘lakdir.
1998—2018-yillarda shahar nomi ostiga yozilgan, gorizontga nisbatan o‘tkir burchak ostida joylashtirilgan yetti qizil shar tasvirli logotip ishlatilgan. Hozir gerb qalqonini tutib turgan sherlar tasvirlangan logotip qo‘llanadi (rasmga qarang).
XI asr boshidan Burgundiya qiroli Rudolf III ruxsati bilan Lozannada zarb qilingan tangalarda teng tomonli xoch tasvirlangan. XVII asrdagi shahar gerbi ko‘pincha uchta qalqon shaklida bo‘lgan: biri-biriga tomon qiya turgan, oq va qizil ikkita gorizontal yo‘lakli bir xil ikki qalqon ustida sariq fonda qora ikki boshli burgut tasviri tushirilgan Muqaddas Rim imperiyasi qalqoni joylashgan. Boshqa ko‘rinishda gerb ikki sher bilan bezatilgan: sherlar orqa oyoqlarini pastdagi ikkita qalqonga tirab, oldingi panjalari bilan yuqoridagi qalqon va uning ustidagi imperator tojini tutib turadi. XIX asrda imperiya burguti ramzi Shveysariya xochi.
Aholi
| Lozanna aholisi soni 1850—2012-yillar, ming kishi |
![]() |
Lozanna — Shveysariyaning to‘rtinchi yirik va Jeneva ko‘li bo‘yidagi ikkinchi yirik shahar. 2025-yil boshida uning aholisi 150 876 kishini tashkil etgan. Lozanna aholisining 43 % i Shveysariya fuqaroligiga ega emas edi (2024-yil): fransuzlar — 9,5 %, portugallar — 4,9 %, italiyaliklar — 4,3 %, ispanlar — 4,0 %, kosovoliklar — 1,6 % va boshqalar. 2022-yildan keyin ko‘plab ukrainaliklar kelgan. Til jihatidan aholi tarkibi: 77 % fransuz tilida, 4 % nemis tilida, 6 % italyan tilida so‘zlashadi.
2008-yilda mahalliy shveysariyalik oilalarda 840 nafar, xorijlik ota-onalarda esa 623 nafar chaqaloq tug‘ilgan. 2009-yildagi yosh tarkibi: 19,1 % bolalar va o‘smirlar (19 yoshgacha), 16,8 % yoshlar (29 yoshgacha), 43,1 % o‘rta yoshdagilar (59 yoshgacha), 20,1 % keksalar va 0,9 % uzoq umr ko‘ruvchilar (90 yoshdan katta).
2000-yilda jami 7925 ta turarjoy binosi hisobga olingan; ulardan 45,9 % i ko‘p xonadonli, 23,1 % i yakka tartibdagi uylar edi. Yakka tartibdagi uylarning aksariyati 1919—1945-yillarda, ko‘p xonadonli binolar esa 1945-yildan keyin qurilgan. Ko‘p xonadonli uylarda 3 xonali kvartiralar eng keng tarqalgan. 2003-yilda bir xonali kvartirani ijaraga olishning o‘rtacha narxi 597 frank bo‘lgan, shundan keyin u ancha qimmatlashgan.
Aglomeratsiya

Shveysariya Federal statistika boshqarmasiga ko‘ra, Lozanna aglomeratsiyasi (frans. Agglomération de Lausanne) Vo kantonidagi 70 ta kommunani o‘z ichiga oladi. Mamlakatda kattaligi bo‘yicha beshinchi o‘rindagi aglomeratsiya aholisi 336,4 ming kishini tashkil etadi (2010-yil).
Vo kantonining 27 ta kommunasida 2007-yildan Lozanna–Morj (fransuzcha qisqartmasi PALM) loyihasi amalga oshirilmoqda; uning aholisi 278 ming kishi. Aglomeratsiyada kanton aholisining 40 % i yashaydi. Lozanna, Morj, Renan va Pyi (frans. Pully) uning markaziy shaharlari deb tan olingan. Aglomeratsiya loyihasi yo‘l-transport infratuzilmasi va uy-joy qurilishini birgalikda rejalashtirish, atrof-muhit ifloslanishini kamaytirish maqsadida ishlab chiqilgan. Ustuvor yo‘nalishlar — jamoat transportini rivojlantirish, yashil hududlarni saqlash, turarjoy qurilishlarining tartibsiz yoyilishini to‘xtatish va qurilish zichligini oshirish. Loyiha 2023-yilgacha amalga oshirilishi mo‘ljallangan, konfederatsiyaning hamkorlikda moliyalashtirish shartlari bilan byudjeti 1,6 mlrd Shveysariya frankiga rejalashtirilgan. Xususan, 2017-yilgacha Lozanna markazini Renan bilan bog‘laydigan sayyohlik tramvayini ishga tushirish ko‘zda tutilgan.
Fransuz-shveysar metropoliten hududi Métropole Lémanique taxminan 1,2 mln aholiga ega bo‘lib, Vo va Jeneva kantonlarini, shuningdek, Fransiyaning Jenevaga yaqin shaharlashgan hududlarini qamrab oladi. 2007-yilda ikki kanton hukumati transchegaraviy aglomeratsiya loyihasini qo‘llab-quvvatlash xartiyasini imzolagan; 2011-yilda esa kantonlar Jeneva ko‘li sohilidagi mintaqaning mavqeyi va raqobatbardoshligini mustahkamlashga qaratilgan loyihani ishlab chiqish va amalga oshirish to‘g‘risida shartnoma tuzgan. Ikki tomonlama hamkorlikning rivojlanishiga mavjud yurisdiksiyalar (konfederatsiya, kantonlar va munitsipalitetlar) sharoitida transport aloqasi, uy-joy qurilishi, yerdan foydalanish va infratuzilma masalalaridagi muammolar turtki bo‘lgan. Yangi hududiy tuzilma Shveysariyaning Syurixdan.
Hokimiyat
| Byudjet xarajatlari (2009-yil) | % |
|---|---|
| Boshqaruv xarajatlari | 30 |
| Ijtimoiy ta’minot | 17 |
| Madaniyat va hordiq | 15 |
| Yo‘llar va transport | 13 |
| Jamoat xavfsizligi | 12 |
| Ta’lim | 8 |
| Atrof-muhitni muhofaza qilish | 3 |
| Sog‘liqni saqlash | 2 |
Lozanna Vo kantonining poytaxtidir. Shaharda Vo kantonining boshqaruv organlari, 1875-yildan esa Shveysariya Oliy sudi joylashgan.
Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish 100 a’zoli vakillik organi — 5 yilga proporsional tizimda saylanadigan shahar kengashi va 7 a’zoli ijro hokimiyati — rais boshchiligidagi meriyadan iborat.
Meriya 7 ta boshqarmadan iborat bo‘lib, ular tarkibida 37 ta ixtisoslashgan bo‘linma bor. 2011-yilda Yashillar partiyasi a’zosi Daniel Brela uchinchi marta mer etib saylangan, uning vakolat muddati 2016-yilda tugashi belgilangan. Shahar kengashidagi o‘rinlar quyidagicha taqsimlangan: 29 nafar sotsialist, 24 liberal, 20 yashillar, 14 nafar markazchi va 13 nafar so‘l qanot vakili.
2012-yilga mo‘ljallangan shahar byudjeti xarajatlari 1,8 mlrd Shveysariya franki miqdorida rejalashtirilgan.
Diplomatik muassasalar orasida Avstriya, Boliviya, Marokash, Panama, Senegal, Finlandiya, Fransiya, Shvetsiya va Ekvador konsulliklari; Italiya, Kosta-Rika va Filippin bosh konsulliklari; Lozannadagi ispan tili va madaniyati assotsiatsiyasi va Ispaniya mehnat byurosi; Rossiya faxriy konsulligi mavjud.
1964-yildan shahar (shuningdek, kanton) shuhratini ijodi bilan oshirgan kishilarga Lozanna mukofoti beriladi.
Qardosh shahar:
Osiyek, Xorvatiya, 1993-yildan.
Shaharning faxriy fuqarolari sifatida Shveysariyadagi Rossiya elchisi Ioann Kapodistriya, rus kelib chiqishli homiy Gabriel Ryumin, jarroh Sezar Ru, shifokor Mark Dyufur, AQSHning 28-prezidenti Vudro Vilson, polyak pianinochisi Yan Paderevskiy, zamonaviy Olimpiya o‘yinlari asoschisi Pyer de Kuberten, yozuvchi Sharl Ramyu, Ikkinchi jahon urushida Shveysariya armiyasining bosh qo‘mondoni Anri Gizan, pianinochi Alfred Korto, hayvonlar tasvirini yaratuvchi haykaltarosh Eduar Sandoz, dirijyor Ernest Anserme, Shveysariya prezidentlari Pyer Graber va Jorj-Andre Shevalla, fransuz xoreografi Moris Bejar.
Iqtisodiyot

Shahardagi eng yirik ish beruvchilar — Lozanna universiteti klinik markazi, shahar ma’muriyati va kanton hukumati. Boshqa yirik tashkilotlar — universitet, EPFL va jamoat transportini boshqaruvchi TL kompaniyasi.
Xizmat ko‘rsatish sohasiga banklar, sug‘urta kompaniyalari, boshqaruv, transport va turizm kiradi. Shahar sanoati qurilish, mashinasozlik, metallga ishlov berish, oziq-ovqat va tamaki ishlab chiqarish, aniq mexanika, elektronika, optika, shuningdek, grafika, matbaa va nashriyot ishlariga ixtisoslashgan.
Lozannada bir qator yirik kompaniyalarning bosh qarorgohlari bor: qadoqlash uskunalari ishlab chiqaruvchi Bobst Group, tibbiyot kompaniyasi AGEN Holding, moliyaviy broker Compagnie financière Tradition, media kompaniyasi Edipresse, energetikaga sarmoya kirituvchi EOS Holding, kompyuter tashqi qurilmalari ishlab chiqaruvchi Logitech, zargarlik buyumlari ishlab chiqaruvchi Golay-Buchel Holding, boshqaruv kompaniyasi Landolt & Cie, reklama kompaniyasi PubliGroupe, sug‘urta kompaniyasi Vaudoise Assurances, tamaki sanoati giganti Philip Morris Internationalning operatsion idorasi, shuningdek, kanton banki BCV.
Lozannada har yili mikrotexnologiyalar, soatsozlik va zargarlik bo‘yicha xalqaro ko‘rgazmalar; uy hayvonlariga bag‘ishlangan Animalia ko‘rgazmasi, yapon animesi va mangasi Polymanga festivali, restoran sohasi vakillarining Gastronomia ko‘rgazmasi, zamonaviy tibbiyotga oid Mednat ko‘rgazmasi, antikvar buyumlar Antiques Fair yarmarkasi va boshqa tadbirlar o‘tkaziladi.
2011-yilda Lozanna xorijliklar uchun dunyoning eng qimmat o‘nta shahri qatoriga kirib, London va Parijdan o‘zib ketgan. Eng kam oylik ish haqi mehmonxona-restoran sohasida 4,2 ming frank, eng yuqorisi moliya sektorida 10 ming frankni tashkil etadi.
Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan jinoyatlar soni bo‘yicha Lozanna Shveysariyada Jenevadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi.
Olimpiya poytaxti
Lozannada olimpiya harakati va xalqaro sportni boshqaruvchi asosiy muassasalar, jumladan Xalqaro sport arbitraj sudi, Jahon olimpiya shaharlari ittifoqi, Xalqaro olimpiya qo‘mitasining (1915-yildan), Butunjahon antidoping agentligining Yevropa vakolatxonasi hamda 20 ta xalqaro sport federatsiyasining, jumladan voleybol, gimnastika, eshkak eshish, stol tennisi, qilichbozlik, Xalqaro konkida yugurish ittifoqi; Xalqaro aviatsiya federatsiyasi bosh qarorgohlari.
Sport federatsiyalarining hamkorligi uchun 2006-yilda Olimpiya qo‘mitasi, kanton va munitsipal hokimiyatlarning birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan Xalqaro sport uyi tashkil etilgan. 2000-yildan Xalqaro sport fani va texnologiyalari akademiyasi ta’lim hamda ilmiy tadqiqotlar sohasida faoliyat yuritadi. 1994-yilda Lozanna dunyoning «Olimpiya poytaxti» unvonini olgan. Iqtisodiyotning sport sohasi qariyb 1400 ish o‘rni yaratib, yiliga 200 mln frank daromad keltiradi.
Kommunal infratuzilma

Shahar uchun elektr energiyasi asosan gidroelektr stansiyasi — Lave dagi Rona daryosida (Jeneva ko‘liga quyilishidan oldin, Lozannadan 60 km janubi-sharqda) ishlab chiqariladi: stansiya yozda elektr ta’minotining qariyb 40 % ini, qishda 25 % ini beradi. Elektr energiyasi, shuningdek, tabiiy gazda ishlovchi «Pyer-de-Plan» issiqlik elektr markazi, 2006-yilda ochilgan va yiliga 160 ming tonna chiqindini yoqishga mo‘ljallangan «Tridel» zavodi hamda quyosh panellari yordamida olinadi. Shunga qaramay, bu yetarli emas. Yetishmovchilikni qoplash uchun elektr energiyasi Shveysariya va Yevropa bozorlaridagi boshqa ishlab chiqaruvchilardan sotib olinadi.
Компания SI-REN kompaniyasi 2009-yilda munitsipalitet tomonidan qayta tiklanuvchi energiya manbalarini — quyosh, shamol, geotermal energiya va biomassa energiyasini rivojlantirish uchun tashkil etilgan. Lozanna energiya samaradorligini oshiruvchi munitsipalitetlarning Yevropa assotsiatsiyasi — Energy Cities a’zosi.
Markazlashgan issiqlik ta’minoti uchun binolarga umumiy uzunligi 100 km bo‘lgan yerosti quvurlari tarmog‘i orqali issiq suv yetkaziladi.
Birinchi suv nasos stansiyasi 1932-yilda Lyutrida ochilgan. Lozannaning suv ta’minoti manbalari shahar tashqarisida: suvning 60 % i Jeneva ko‘lidan Lyutri va Sen-Syulpis suv olish joylarida, 15 % i shahardan bir necha kilometr sharqdagi Bre ko‘lidan, 25 % i boshqa manbalardan olinadi. Manbasidan qat’i nazar, suv xlor bilan zararsizlantiriladi. Suv quvurlari tarmog‘ining uzunligi 337 km. Yillik suv iste’moli 12,6 mln m3 ni tashkil etadi.
Shaharning kanalizatsiya tozalash inshootlari, расположенные в черте города в районе Vidi hududida joylashgan bo‘lib, 1964-yilda ishga tushirilgan. Ular yiliga taxminan 45 mln m3 oqova suvni tozalaydi. Tabiiy gazni, asosan Norvegiyadan olingan gazni, Shveysariyaning Gaznat.
Transport
Lozanna Shveysariya janubidagi yirik transport markazidir. Qadimdan shahar orqali Jenevani Bern bilan bog‘laydigan yo‘l o‘tgan. Mintaqaviy Blesheret aeroporti shaharning shimoliy chekkasida joylashgan. Eng yaqin xalqaro aeroport Jenevada. CGN paroxodchilik kompaniyasi Jeneva ko‘li bo‘yidagi barcha shaharlarga sayyohlik va o‘tish maqsadidagi yo‘lovchi tashishni amalga oshiradi.
avtomagistral A1: Jenevadan shimolga, Bern, Syurix va Konstans ko‘li orqali Sankt-Gallenga yo‘naladi. Shahar hududida E 23 E 62.
Yevropa avtomobil yo‘llari bilan kesishadi. Avtomagistral A5: Lozannadan A1 yo‘liga parallel tarzda shimolga, Nyo‘shatel va Argau.
ga boradi. Avtomagistral A9: Vo kantonidan janubi-sharqqa, Vale.
Temiryo‘l transporti
Lozanna temiryo‘l vokzalidan Shveysariyaning 4 yo‘nalishiga — Bern, Jeneva, Olten va Domodossolaga yo‘lovchi va tezyurar poyezdlar, shuningdek, Parij va Milanga TGV tarmog‘i poyezdlari qatnaydi. Vokzal Jeneva ko‘li va shahar markazi o‘rtasida joylashgan.
Modern uslubidagi hozirgi vokzal binosi 1916-yilda 1856-yilda qurilgan eski vokzal o‘rniga barpo etilgan. Bino Shveysariya temiryo‘llariga tegishli bo‘lib, shu tashkilot tomonidan boshqariladi. Sebeyon yuk stansiyasi ham ishlaydi.
Yerosti Lozanna-Flon stansiyasidan Bersher tomon shahar atrofi elektr poyezdlari qatnaydi. Yo‘nalish uzunligi 24 km bo‘lgan, 1872-yilda ochilgan tor izli temiryo‘ldan o‘tadi. Shahar hududida Lozanna-Shoderon stansiyasi ham bor. Lozanna — Bersher yo‘nalishidagi poyezdlarga LEB temiryo‘l kompaniyasi xizmat ko‘rsatadi. 2010-yildagi yo‘lovchilar soni 2,9 mln kishini tashkil etgan.
2016-yilgacha temiryo‘l transportining RER yo‘nalishini ishga tushirish rejalashtirilgan; u Lozannani Jeneva va Fransiyaning chegaradosh hududlari bilan bog‘lashi kerak.
Jamoat transporti


Jamoat transporti asosan trolleybuslar, shuningdek avtobuslar, metro va shahar atrofi poyezdlaridan iborat. Jamoat transporti tizimini TL kompaniyasi boshqaradi, uning eng yirik ulushdori munitsipalitetdir.
Yo‘nalishlar tarmog‘ining uzunligi 173 km. 2009-yilda transport parkida 58 ta trolleybus, 35 ta bo‘g‘inli trolleybus; 7 ta avtobus, 59 ta bo‘g‘inli avtobus, 6 ta ikki qavatli avtobus va siqilgan tabiiy gazda ishlaydigan 24 ta avtobus mavjud edi. Yil davomida shahar bo‘ylab 93 mln yo‘lovchi tashilgan. Jamoat transporti vositalari oq-ko‘k rangda.
Lozanna trolleybusi Shveysariyadagi eng qadimiy va eng yirik trolleybus tarmog‘ini tashkil etadi. U 1932-yilda ochilib, asta-sekin tramvay 1896—1964-yillarda qatnagan transport o‘rnini egallagan. 10 ta yo‘nalishda oddiy va bo‘g‘inli trolleybuslar ishlaydi. Shaharning tepalik relyefi tufayli tramvay Lozanna uchun samarasiz va sekin transport turi hisoblanadi. Flon va Renan o‘rtasida 2018-yilgacha tramvay liniyasini qurish rejalashtirilgan.
Lozanna metropoliteni Shveysariyadagi yagona metrodir. Lozanna dunyoda metroga ega bo‘lgan eng kam aholili shahar hisoblanadi. Metro 2 liniyadan iborat; poyezdlar ikki vagondan tuzilgan. M1 liniyasi 1991-yilda ochilgan 15 stansiyali yengil metro bo‘lib, tezyurar tramvayga o‘xshaydi. Referendumda ma’qullangan M2 liniyasi 2008-yilda ochilib, avvalgi funikulyor o‘rnini egallagan. Taxminan 6 km uzunlikdagi liniya asosan yer ostidan o‘tadi, balandlik farqi 375 metr, stansiyalar soni 14 ta, bir boshidan ikkinchisigacha yurish vaqti 18 daqiqa. Liniyadagi poyezdlar rezina g‘ildiraklarda dvigatelsiz tortishish kuchi ta’sirida harakatlanadi va mashinistsiz avtomatik boshqariladi. Shahar Blesheret aeroportini temiryo‘l vokzali bilan bog‘laydigan M3 liniyasi loyihasini ishlab chiqish rejalashtirilgan. Velosiped ijarasi организован сетью самообслуживания Velopass va temiryo‘l vokzali Lozannada o‘zaro bog‘langan.
Ta’lim
Lozannada 5 ta boshlang‘ich va 7 ta o‘rta umumta’lim maktabi bor. Kasbiy va oliy ta’lim muassasalari orasida Xalqaro sport fani va texnologiyalari akademiyasi, davlat boshqaruvi instituti, pedagogika kolleji, kommunikatsiya, marketing va jamoatchilik bilan aloqalar maktabi Polycom, «Rudra» raqs maktabi, biznes, elektronika, biznes boshqaruvi, ijtimoiy pedagogika va sog‘liqni saqlashga oid kasb-hunar maktablari, tibbiyot va muhandislik maktablari, shuningdek konservatoriya, musiqa, teatr va san’at maktablari bor.

- Lozanna universiteti (UNIL) 1890-yilda tashkil etilgan. Uning tarixi 1537-yilda tuzilgan «Lozanna maktabi»dan boshlanadi; bu muassasa keyinchalik Lozanna akademiyasiga aylangan. 1970—1990-yillarda universitet tarixiy markazdan g‘arbiy Dorinyi shaharchasiga ko‘chirilgan. Ma’ruzalar asosan fransuz tilida o‘tiladi. Universitet 7 ta fakultetdan iborat: Yer va atrof-muhit fanlari, biologiya va tibbiyot, huquq va jinoiy odil sudlov, biznes va iqtisodiyot, ijtimoiy va siyosiy fanlar, san’at, ilohiyot va dinshunoslik hamda gumanitar va matematika fanlari bo‘limi. Saratonni tadqiq etish markazi faoliyat yuritadi. Universitetda 11 mingdan ortiq talaba tahsil oladi va qariyb 2 ming o‘qituvchi ishlaydi. Kanton va universitet kutubxonasida qariyb 2 mln hujjat saqlanadi.
- Lozanna federal politexnika maktabi (EPFL) 1946-yilda tashkil etilgan. Universitet bilan birga Dorinyi shaharchasida joylashgan. 7 fakultetdan iborat: fundamental fanlar; tabiiy fanlar va muhandislik usullari; tabiiy muhit va ekologik muhandislik; informatika va aloqa tizimlari; biologiya; gumanitar va ijtimoiy fanlar; boshqaruv. Muassasada 8 mingdan ortiq talaba tahsil oladi, qariyb ming o‘qituvchi ishlaydi. Oliy o‘quv yurtining byudjeti deyarli 735 mln Shveysariya franki (2010-yil).
- Xalqaro menejmentni rivojlantirish instituti (IMD) — 1990-yilda tashkil etilgan xalqaro biznes maktabi. Bitiruvchilarning sanoat sohasidagi faoliyatiga yo‘naltirilgan. Ta’lim ingliz tilida olib boriladi. MBA dasturi bo‘yicha o‘qish 10 oy davom etadi. Muassasa daromadining 80 % i xalqaro biznesning yuqori bo‘g‘in menejerlari uchun ochiq va korporativ dasturlardan tushadi.
- Lozanna mehmonxona menejmenti maktabi — dunyodagi eng qadimiy maktab bo‘lib, 1893-yilda tashkil etilgan. Bakalavrlar tayyorlash 4 yil davom etadi. Ta’lim ingliz va fransuz tillarida olib boriladi.
- «Rudra» maktab-atelyesi[frans.] ochilgan. U Moris Bejar tomonidan 1992-yilda tashkil etilib, xoreografning oldingi «Mudra[frans.]» — 1970—1988-yillarda Bryusselda faoliyat yuritgan maktabining davomchisi hisoblanadi. Bu yerga balet bilan professional shug‘ullanuvchi 16–19 yoshdagi o‘smirlar tanlov asosida qabul qilinadi. Ikki yillik ta’lim barcha o‘quvchilar uchun millati va fuqaroligidan qat’i nazar bepul.
- Lozanna biznes maktabi (BSL) — 1987-yilda tashkil etilgan xususiy oliy o‘quv yurti. Quacquarelli Symonds tahlil markazi ma’lumotlariga ko‘ra, 2014/2015-yilda u Shveysariyadagi tegishli ta’lim muassasalari orasida 3-o‘rinda, Yevropada esa 28-o‘rinda bo‘lgan.
Ommaviy axborot vositalari
Lozannada mahalliy La télé telekanali, shuningdek Jenevadagi Radio télévision suisse va Télévision suisse romande telekanallari efirga uzatiladi. Mahalliy LFM va Rouge FM.
radiostansiyalari ham ishlaydi. Asosiy davriy nashrlar: mahalliy kundalik 24 heures gazetasi, Le Matin tabloidi (gazetaning bosh qarorgohi Lozannada), biznes nashri L'Agefi va haftalik L’Hebdo jurnali. Fransuz tilidagi milliy Le Temps[frans.], Le Courrier[frans.], La Liberté, 20 daqiqa.
Tibbiyot
Vo kantoni universitet kasalxona markazi (qisqacha CHUV) 1428 o‘rinli davlat tibbiyot muassasasi bo‘lib, Bern, Syurix, Bazel va Jenevadagi kasalxonalar qatorida Shveysariyaning beshta universitet klinikasidan biridir. Tarixiy markaz shimolidagi shifoxonalar majmuasida joylashgan. Muassasada 9 mingdan ortiq xodim ishlaydi. Unda 12 bo‘lim, jumladan psixiatriya bo‘limi bor. Kasalxona qoshida Shveysariya eksperimental saraton tadqiqotlari instituti bo‘limi va kuyishlar markazi faoliyat yuritadi.
Shuningdek, bolalar kasalxonasi, G‘arbiy Shveysariya ortopediya shifoxonasi va Jyul Gonen nomidagi ko‘z kasalxonasi ochilgan.
Oltita xususiy klinika terapiya va jarrohlikni birlashtirgan ko‘p tarmoqli davolashni taklif qiladi: Shveysariyaning eng yirik klinikalar tarmog‘i Hirslanden tarkibidagi «Bua-Serf», shuningdek «Sesil», «La Surs», «Lemanik», «Monshuazi» va «Lonjere».
«Bua-Serf» klinikasi (75 o‘rin) o‘tkir kasalliklarni davolashga ixtisoslashgan. «Sesil» klinikasi (97 o‘rin) abdominal va umumiy jarrohlik, yurak-qon tomir jarrohligi hamda neyrojarrohlikka ixtisoslashgan. Bundan tashqari, plastik va rekonstruktiv jarrohlik amaliyotlarini bajaradi. Sun’iy urug‘lantirish markazi ishlaydi. «La Surs» klinikasi (120 o‘rin) laparoskopiyaga ixtisoslashgan, shuningdek o‘tkir kasalliklarni davolaydi. «Monshuazi» (53 o‘rin) umumiy jarrohlik va ortopediyaga ixtisoslashgan, lazer kosmetologiyasi bo‘limi ochilgan. «Lonjere» klinikasi (15 o‘rin) qo‘l-oyoqlarni qayta tiklashga ixtisoslashgan.
Sport

Vidi hududida «Xuan-Antonio Samaranch» va «Pyer de Kuberten» stadionlari, shuningdek bir nechta suzish havzasi, futbol maydonlari, xokkey, basketbol va plyaj voleyboli o‘yin joylari bor. Ikkinchi sport hududi shaharning shimolida joylashgan; unda «Bua-Jantil», «Marronye» stadionlari va shaharning shu nomli mahallasi nomi bilan atalgan 15 mingdan ortiq o‘rinli asosiy futbol arenasi — «Olimpik de la Pontez» olimpiya stadioni mavjud. Shahar atroflarida golf maydoni ham bor.
Lozannada 330 ta mahalliy sport jamiyati va klubi mavjud. «Lozanna» futbol klubi 1896-yilda tashkil etilgan. Klub Shveysariyaning yetti karra chempioni bo‘lgan, mamlakat futbolining oliy ligasida o‘ynaydi. Boshqa professional sport turlarida «Lozanna» xokkey klubi (1922-yilda tashkil etilgan), «Indians» beysbol klubi, LUCAF Amerika futboli klubi, Lausanne MB basketbol klubi, Lausanne Amis-Gymnastes gimnastika klubi faol. Vidi hududida eshkak eshish bilan Lausanne-Sports Aviron 1878-yilda tashkil etilgan klub shug‘ullanadi, Ushida esa 1916-yilda tashkil etilgan «Lozanna» klubi faoliyat yuritadi.
Har kuzda o‘tkaziladigan Lozanna marafoni nafaqat klassik 42 195 m masofani, balki kamroq tayyorgarlik talab qiladigan yugurish masofalarini, nogironlar aravachasidagi ishtirokchilar va rolikli konkida uchuvchilar uchun yarim marafonlarni ham o‘z ichiga oladi. Poyga yo‘li Jeneva ko‘li bo‘ylab Tur-de-Paylts shaharchasigacha boradi; marafonchilar u yerdan ortga qaytib, 21 kilometrdan so‘ng Lozannada marraga yetadi. «Lozannaning 20 kilometri» yugurish musobaqasi har bahor Olimpiya qo‘mitasi ko‘magida o‘tkaziladi. Yuguruvchilar Vidi hududidan start olib, shahar mahallalari orqali Notr-Dam soboriga (dengiz sathidan 536 m balandlikda) ko‘tariladi, keyin ko‘l qirg‘og‘iga tushib, «Pyer de Kuberten» stadionida (dengiz sathidan 375 m balandlikda) marraga yetadi. Olimpiya stadionida muntazam ravishda yengil atletika bo‘yicha «Atletissima professional musobaqalari».
Lozannada futbol bo‘yicha 1954-yilgi, shaybali xokkey bo‘yicha 1961-yilgi, badminton bo‘yicha 1995-yilgi, figurali uchish bo‘yicha 1997-yilgi, sport gimnastikasi bo‘yicha 1997-yilgi jahon chempionatlari, shuningdek 1992 va 2002-yillardagi figurali uchish bo‘yicha Yevropa chempionatlari o‘tkazilgan. Lozannada Olimpiya o‘yinlari hech qachon o‘tkazilmagan, biroq III qishki o‘smirlar Olimpiya o‘yinlari ni 2020-yilda.
Madaniyat
Muzeylar

Lozannada shahar tarixi muzeyi, kanton arxeologiya va tarix muzeyi, tasviriy san’at muzeyi, kanton geologiya muzeyi, Vidi Rim muzeyi, ixtirolar muzeyi, dizayn va zamonaviy amaliy san’at muzeyi, ibtidoiy san’at muzeyi, tangalar muzeyi, kanton botanika bog‘lari muzeyi va politexnika maktabining Bolo kompyuter muzeyi faoliyat yuritadi.
- Tasviriy san’at muzeyi shaharning 9 ming eksponatli eng yirik san’at to‘plamiga ega; eng qadimgi asarlar Qadimgi Misr davriga mansub. XVIII—XIX asr Shveysariya ustalarining katta to‘plami mavjud (jumladan, Jan Yuberning noyob avtoportretlari). Muzey Ryumin saroyida joylashgan.
- Olimpiya muzeyi 1993-yilda ochilgan. Unda olimpiya sporti taraqqiyotining tarixini namoyish etuvchi 10 ming eksponat saqlanadi.
- Yelisey muzeyi fotografiyaga bag‘ishlangan. To‘plamida 100 mingdan ortiq eksponat bor.
- Ermitaj muzeyida bir vaqtlar xususiy to‘plamga mansub bo‘lgan 600 eksponat saqlanadi; u shahardagi villalardan birida joylashgan va egalari tomonidan 1976-yilda shaharga sovg‘a qilingan. Muzeyda muntazam ravishda xususiy kolleksiyalar ko‘rgazmalari o‘tkaziladi.
- 2000-yilda ochilgan Dizayn muzeyi qadimgi Misr va Qadimgi Xitoy eksponatlari, zamonaviy shisha buyumlar to‘plamiga ega.
- Bole qal’asidagi Art-bryut muzeyi ruhiy kasalliklarga chalingan va jinoyat sodir etgan kishilar yaratgan san’at asarlari — art-bryutga bag‘ishlangan. To‘plam fransuz rassomi Jan Dyubyuffe tomonidan yig‘ilib, shaharga sovg‘a qilingan.
- 1948-yildan faoliyat yurituvchi Shveysariya kinoarxivida fotosuratlar, videomateriallar hamda bosma ommaviy axborot vositalari saqlanadi.
Shuningdek, hayvonot bog‘i va vivariy ochilgan. Unda 200 dan ortiq turdagi kaltakesak, chayon, qushxo‘r o‘rgimchak, timsoh, toshbaqa va boshqa hayvonlar, shuningdek, Yevropadagi eng yirik zaharli ilonlar to‘plami saqlanadi. Muntazam tadbirlar orasida 1996-yildan bahorgi karnaval, 2005-yildan esa xalqaro animatsion filmlar festivali o‘tkaziladi.
Teatrlar

XVIII asrda shaharda kamida 18 ta teatr bo‘lgan, biroq Lozannada doimiy teatr truppasi mavjud emas edi; gastrolchilar Shveysariya va Yevropaning boshqa shaharlaridan kelardi. Teatr mavsumi ochilgach, deyarli har kuni spektakllar namoyish etilgan (masalan, 6-noyabr, 1782-yildan 18-yanvar, 1783-yilgacha 80 ta spektakl, shu jumladan 46 ta opera namoyishi bo‘lgan). 1804—1859-yillarda shaharning asosiy sahnasi Komediya teatri bo‘lib, unda opera spektakllari qo‘yilgan. 1871-yilda Teatr xiyobonida Kazino-teatr ochilgan. «Jorjetta zali» nomi bilan ham tanilgan bu teatr italyancha uslubda dabdabali bezatilgan. 1931-yilgi rekonstruksiyada teatr Munitsipal opera nomi bilan qayta ochilgach, unda orkestr chuqurchasi paydo bo‘lgan, bezaklarning hammasi art-deko uslubidagi yangilariga almashtirilgan. 1984-yildan teatr Lozanna operasi.
deb ataladi. «Bole[ingl.]» teatri 19-noyabr, 1954-yilda Roman Shveysariyasi orkestri ning Ernest Anserme boshchiligidagi konserti bilan ochilgan. Arxitektor Marsel Mayyar loyihalagan 1845 o‘rinli bino hozirgacha Shveysariyaning eng yirik teatr sahnasi hisoblanadi. 1973-yildan Lozannada har yili «Lozanna mukofoti» balet tanlovi o‘tkaziladi; 1975-yildan tanlov shu teatr binosida tashkil etilmoqda.
1964-yildan «Bole» sahnasida Moris Bejar ning «XX asr baleti» truppasi muntazam chiqish qilgan. 1987-yilda truppa Bryusseldan Lozannaga ko‘chib, teatr yonidagi binoga joylashgan va shu munosabat bilan nomini «Lozanna baleti» deb o‘zgartirgan. 1992-yildan bu yerda «Rudra[frans.]» bepul professional raqs maktabi ishlaydi. Bejar uni hind xudosi Shivaning timsollaridan birining nomi bilan atagan. Xoreograf 2007-yilda vafot etganidan so‘ng truppaga raqqos Jil Roman[frans.], maktabga esa Mishel Gaskar.
rahbarlik qila boshlagan. «Vidi» teatri 1964-yilda Syurixlik arxitektor Maks Bill tomonidan Expo ko‘rgazmasi uchun loyihalangan binoda joylashgan. Bu teatrda Moris Bejar, Robert Uilson, Lyuk Bondi, Piter Bruk, Rezo Gabriadze, Kristian Lupa, Jeyms Tyere, Xayner Gebbels ijod qilgan.
Din

sobori. 2011-yilda Lozannadagi dindorlarning 34 % i katoliklar, 21 % i protestantlar, 7 % i musulmonlar, 2 % i pravoslavlar edi.
Eng qadimgi diniy inshootlar qatoriga XIII asrda qurilgan Notr-Dam sobori va Avliyo Fransisk cherkovi kiradi. Ular isloh qilingan cherkovga mansub. Neoklassik uslubdagi Avliyo Lavrentiy reformatsiya cherkovi 1762-yilda qurilgan. Binoda tez-tez organ konsertlari o‘tkaziladi. Reformatsiya 1536-yilda joriy etilishi bilan Lozanna monastirlari yopilgan. To‘rt asr o‘tib, 1835-yilda ilk katolik Bibi Maryam Valentina cherkovi ochilgan. Shaharda jami 9 ta reformatsiya cherkovi jamoati va Lozanna, Jeneva hamda Fribur katolik yeparxiyasining 11 ta jamoati bor.
1910-yilda fransuz bankiri mablag‘iga sinagoga qurilgan. 2008-yilda masjid ochilib, u Syurix va Jenevadan keyingi uchinchi masjidga aylangan. Serb, yunon va rumin pravoslav cherkovlarining jamoatlari faoliyat yuritadi. Rus pravoslav cherkovi Pyi shaharchasida joylashgan.
Me’morchilik
Rejalashtirish va qurilish

Lozanna 17 ta tumanga bo‘linadi, ular o‘z navbatida 81 mahalladan iborat. Turli davrlarda bir nechta qishloq, jumladan Ushi va Vidi shahar hududiga qo‘shilgan. 2007-yilda shaharda maydonlar bilan birga 1303 ta ko‘cha hisoblangan. Asosiy piyodalar ko‘chasi — nufuzli do‘konlar joylashgan tor Bur ko‘chasi.
Lozannada milliy ahamiyatga ega 46 ta obyekt mavjud; ular orasida Vidi hududidagi Rim manzilgohi qoldiqlari, Bel-Er minorasi, Shoderon ko‘prigi, temiryo‘l vokzali, Mon-Repo bog‘i va boshqalar bor. Eng qadimgi me’moriy yodgorlik — Jeneva ko‘li yaqinidagi Rim davriga oid Luzonna xarobalari.
Shaharning eng qadimgi rejasi 1638-yilda volik rassom David Byutte tomonidan chop etilgan. 1642-yilda shveysariyalik gravyurachi Matteus Merian Katta tuzgan, Byutte rejasiga yaqin reja paydo bo‘lgan. Muntazam shaharsozlik rejalari 1897, 1911, 1942-yillarda va hozir ham amal qiladigan 1996-yilda qabul qilingan.
XIX asr oxiri — XX asr boshidagi «Go‘zal davr»da qurilish nihoyatda keng ko‘lamda rivojlangan. Shahar ko‘lga va Avliyo Fransisk maydonidan sharqqa qarab kengaygan; turizm va paroxod qatnovining rivojlanishi bir paytlar baliqchilar qishlog‘i bo‘lgan Ushi da hashamatli mehmonxona va kema doklari paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
1886-yilda Monbenon hududida volik me’mor Benjamen Rekordon loyihasi asosida fransuz Renessansi uslubida adliya saroyi qurilgan. XIX asr oxirida me’mor Fransis Izoz ijodi tufayli Lozannada neogotika uslubidagi ilk «osmono‘par bino» — Mersye uyi, Avliyo Fransisk va Shoderon maydonlaridagi kanton banklari binolari hamda Ushi qal’a-mehmonxonasi paydo bo‘lgan. Me’mor Ejen Yost loyihalari asosida 1900-yilda Avliyo Fransisk maydonida shahar pochtasi qurilgan, Vilgelm Tell, Aleksandr Vine va mayor Davel haykallari o‘rnatilgan. XX asr birinchi yarmida me’mor Alfons Laverryer ijod qilgan. Uning Lozannadagi ko‘plab ishlari orasida Shoderon ko‘prigi (1905-yilda qurilgan), Lozanna temiryo‘l vokzali fasadi (1916-yil), Shveysariya Oliy sudi binosi (1927-yil), 16 qavatli Bel-Er minorasi (1931-yil) bor.
Eski shahar

Tarixiy markaz shaharning shimoliy qismida joylashgan bo‘lib, Site tepaligi va uning etagidagi Quyi shahardan iborat. Quyi shahar o‘z navbatida Bur (IX asr) va San-Loran (XI asr) tepaliklari, Palyu hamda Pon mahallalaridan tashkil topgan.
Site tepaligida (VI asrga oid) tomida ximeralar tasvirlangan gotika uslubidagi Notr-Dam sobori joylashgan. U Avliyo Fransisk cherkovi bilan birga Lozannaning me’moriy qiyofasida hukmron o‘rin tutadi. Qadimgi yepiskoplar saroyi sobor maydonidagi Jakmar minorasi (XIV asr) bilan 1431-yilgacha Lozanna yepiskoplari qarorgohi bo‘lgan. 1918-yildan binoda shahar tarixi muzeyi joylashgan. Sen-Mer qal’asi oldingi monastir o‘rnida ulkan kubsimon bino sifatida qurilgan va 1431—1536-yillarda yepiskoplar qarorgohi bo‘lib xizmat qilgan. U XV asr boshida barpo etilgan. XVIII asr oxirida qal’aga yana 2 qavat qo‘shilgan. Hozir binoda Vo kantoni boshqaruv organlari va shahar tarixi muzeyi joylashgan. Qal’a oldida Jan Davel — 1723-yilda Bern hukmronligiga qarshi Vo qo‘zg‘oloni rahbarining haykali o‘rnatilgan. XVI asr oxirida ilohiyot maktabi sifatida qurilgan akademiya binosida hozir kanton gimnaziyasi joylashgan. Qadimgi kasalxona XVIII asrda qurilgan.
Site tepaligining g‘arb tomonida eski shaharning eng katta — Ripon maydoni joylashgan. U Luv darasi o‘rnida 1812—1840-yillarda barpo etilgan. Bunga kanton poytaxti maqomini olgan shahar uchun o‘rta asrlardagi Palyu maydoni torlik qilib, yangi bozor zarur bo‘lgani sabab bo‘lgan. 1906-yilda maydonda Ryumin saroyi Florensiya neorensessansi uslubida qurilib, universitet shu yerga joylashtirilgan. Bino Gabriel Ryumin shaharga vasiyat qilgan mablag‘ hisobidan barpo etilgan. Loyiha muallifi fransuz me’mori Gaspar Andre. Hozir binoda beshta shahar muzeyi va kutubxona joylashgan.
Palyu maydoni (IX asrga mansub) XVIII—XIX asr uylari bilan o‘ralgan. Maydon o‘rtasida rangli «Adolat» favvorasi bor. Femida timsolidagi haykalli ustun XVI asr oxirida Nyo‘shatel ustalari tomonidan yaratilgan. Adolat ma’budasining oyoqlari ostida unga bo‘ysunuvchi papa, imperator, sulton va magistrat tasvirlangan. Renessans uslubidagi arkadalar va ajdarlar bilan bezatilgan, soat minorali eski ratusha 1675-yilda avvalgisi o‘rnida qurilgan. Maydondan Notr-Damga o‘rta asrlarda shu yerda joylashgan bozor nomini olgan, usti yopiq tik Bozor zinapoyasi ko‘tariladi.
Shu nomdagi cherkov sharafiga atalgan Avliyo Fransisk maydoni shaharning markaziy maydoni hisoblanadi. XIX asr oxirigacha maydon o‘rnida tramvay liniyasi qurilishi uchun buzib tashlangan binolar turgan. 1900-yilda cherkov qarshisida pochta binosi qurilgan. Yonida kantonning BCV banki binosi joylashgan. Maydonga San-Fransua savdo galereyalarining fasadi qaragan. San-Loran hududida shahar o‘rta asr istehkomlaridan qolgan, balandligi 21 metrli Al minorasi bor.
Ko‘priklar
ko‘prigi. Shahar markazidagi qadimiy arkali ko‘priklar hozir yer ostidan oqadigan Flon daryosi vodiysida joylashgan. Ulardan avtomobillar va piyodalar foydalanadi.
Katta ko‘prik shahar markazida joylashgan. U Avliyo Fransisk va Bel-Er maydonlarini bog‘laydi. 1844-yilda toshdan qurilgan. Dastlab loyiha muallifi Pishar nomi bilan atalgan. 1874-yilgacha balandligi 25 metr bo‘lgan ikki qavatli arkalariga ega bo‘lgan, ko‘prik ostidan Flon daryosi oqib o‘tgan. Keyinchalik o‘lchamlari (uzunligi 175 m, balandligi 13 m) tufayli Katta ko‘prik deb atala boshlagan.
Shoderon ko‘prigi Katta ko‘prikdan g‘arbda joylashgan. 1905-yilda temirbetondan qurilgan, uzunligi 250 metr. Ko‘prikning ikki tomonida bezak ustunlari bor. U ustidan o‘tish mumkin bo‘lgan ikki parallel arkali konstruksiyadan iborat. Yoritgichlar modern uslubida bezatilgan.
Bessyer ko‘prigi Katta ko‘prikdan sharqda joylashgan. 1910-yilda quyma po‘latdan qurilgan. Uzunligi 120 m, balandligi 23 m. Homiy bankir Sharl Bessyer sharafiga atalgan. Ko‘prikning ikki tomonida balandligi 11 metrli bezak ustunlari o‘rnatilgan. 2007-yilda ko‘prik tayanchlariga M2 yo‘nalishining quyi Sen-Marten metroko‘prigi o‘rnatilgan.
Yashil hududlar
Shahar tarixiy markazi yaqinidagi Sovabelen tepaligida sun’iy ko‘l va Ermitaj bog‘i bo‘lgan eman o‘rmoni joylashgan. Bog‘ning diqqatga sazovor o‘simligi — buk daraxti ning pastga osilib o‘sadigan, egri-bugri shoxli turi XIX asr o‘rtalarida ekilgan.
Manzarali Mon-Repo bog‘i XIX asrda tashkil etilgan va federal ahamiyatdagi yodgorlik deb e’tirof etilgan. Bog‘ ichkarisida Volter yashagan ampir uslubidagi hashamatli villa bor. Milan bog‘i jo‘ka xiyobonlari bo‘lgan esplanadadan iborat; uning chetida 6 mingdan ortiq o‘simlik o‘sadigan kanton botanika bog‘i joylashgan. Bog‘ XX asr boshida Milan tomon tunnel ochilishi sharafiga atalgan. Valensi bog‘i Botanika bog‘i muallifi A. Laverryer loyihasi asosida 1939-yilda yaratilgan. Bog‘ning yuqori qismidagi xiyobonli keng esplanada toychoq haykali o‘rnatilgan favvora bilan bezatilgan. Asoschisi, ornitolog Lui Burje sharafiga atalgan Burje bog‘i 1920-yilda ochilgan. Uning tashabbusi bilan 1940-yilda o‘rmonli bog‘ ichida qushlar qo‘riqxonasi tashkil etilgan. Ushi qirg‘og‘i yonida 1929-yilda omma uchun ochilgan Denantu va ko‘plab haykallari hamda kirishdagi favvorasi bilan mashhur Olimpiya bog‘lari joylashgan. Olimpiya bog‘i yonida Yelisey bog‘i bor. Shaharning g‘arbiy chekkasidagi Dezer bog‘i kanal shaklidagi hovuz bilan bezatilgan; u XVIII asr oxirida Gollandiyada bo‘lib taassurotlangan B. Konstanning otasi tomonidan yaratilgan.
Monbenon esplanadasi 1984-yilda tugallangan ko‘rinishga kelgan. U shahar markazida shu nomdagi adliya saroyi ro‘parasida joylashgan, undan ko‘l va tog‘lar ko‘rinadi. Yozda bu yerda ochiq osmon ostida festival va konsertlar o‘tkaziladi.
Avliyo Fransisk maydoni yaqinidagi Deryer-Bur sayilgohi tirik to‘siqlardan yasalgan arkalar va tik gul gilami bilan bezatilgan. Homiy nomi bilan atalgan Mersye sayilgohida 350 dan ortiq turdagi daraxtlar, jumladan Janubiy Amerikaga xos araukariyalar o‘sadi.
Lozannada oddiy ot kashtani, qizil tusli ot kashtani; chinor, shu jumladan sharq chinori; zarangning o‘tkir bargli, dala, kumushsimon, yavr turlari; jo‘kaning mayda bargli, yirik bargli, Euchlora, kumushsimon, Yevropa va kamroq Amerika turlari; kedrning Atlas, Himolay, Livan turlari; qarag‘ayning oddiy, Avstriya turlari uchraydi. Tirik to‘siqlar shamshod, do‘lana, qizil novdali buta (kizil), kalina va uchqat butalaridan tashkil topgan. Bourdonnette bog‘dorchilik markazi har yili shahardagi gulzorlarga 250 turdagi manzarali o‘simlik va 650 ming dona ko‘chat ekadi. General Gizan maydoni bog‘ida 130 dan ortiq atirgul turi yetishtiriladi. XIX asrdan XXI asr boshigacha inson faoliyati oqibatida shahar hududidagi mahalliy floraning 299 turi yo‘qolgan.
Shahar hududida 88 turdagi qush uya quradi, ulardan oltitasi Qizil kitobga kiritilgan. Kabutarlar binolar va inshootlarda to‘planadigan axlati sabab shahar xo‘jaligiga noqulaylik tug‘diradi. Ularning sonini nazorat qilish uchun shaharda uchta kabutarxona tashkil etilgan, u yerda qushlarni oziqlantirish.
Qabristonlar
Shahar hududida Bua-de-Vo (1922-yilda ochilgan) va Montua (1972-yilda ochilgan) qabristonlari bir-biridan 200 m masofada joylashgan. Yana ikkita qabriston Monteron va Ver-she-le-Blan shaharchalarida faoliyat yuritadi.
Bua-de-Vo Shveysariyaning eng chiroyli qabristonlaridan biri hisoblanadi va Jeneva ko‘li yaqinida joylashgan. Lozannadagi eng katta bu qabristonda qariyb 26 ming dafn joyi bor. U XX asr boshida Sallaz va Pontezdagi eski qabristonlarda dafn uchun joy qolmagach ochilgan. Hokimiyat yangi qabriston uchun yer sotib olib, uni rejalashtirish bo‘yicha tanlov e’lon qilgan; unda me’mor Alfons Laverryerning Parijdagi Per-Lashez qabristonidan ilhomlangan loyihasi g‘olib bo‘lgan. Muallifning boshqa mashhur ishlari — Bel-Er minorasi, Federal sud binosi va temiryo‘l vokzali fasadi. Laverryer 1951-yilgacha qabriston qurilishiga rahbarlik qilgan.
Bua-de-Vo suv havzalari, jo‘ka xiyoboni, sarvlar, daraxt va butalar qatorlari bo‘lgan bog‘ hududi bo‘lib, unda qushlar va olmaxonlar yashaydi. Qabristonga mashhur kishilar, jumladan zamonaviy olimpiya harakati asoschisi Pyer de Kuberten va fransuz modelyeri Koko Shanel dafn etilgan.
Lozannadagi birinchi krematoriy 1909-yilda Montuada ochilgan va hozirgacha faoliyat yuritadi. 2011-yilda vafot etganlarning 97 % i krematsiya qilingan, atigi 3 % i yerga dafn etilgan.
Shahar tasviriy san’atda

Lozannaga ko‘plab manzara rasmlari bag‘ishlangan; ularda shahar qishloq joylari, uzumzorlar, o‘rmonlar va Jeneva ko‘li bilan o‘ralgan qadimiy Site markazi sifatida tasvirlanadi. Ba’zan shahar orqa fonda ko‘rsatiladi. Rasmlarda Flon va Luv daryolari.
vodiylarining qishloq manzaralari va inson tegmagan tabiatini uchratish mumkin. XVIII asr oxirida ingliz akvarel rassomi Frensis Taun («Lozanna manzarasi» asari) va sayyoh-yozuvchi Sezar de Sossyur rasmlar chizgan.
XIX asrda shveysariyalik rassomlar Iogann Lyudvig Bleyler, Charlz Genri Artur Gersog, Lui Alber Gislen, Viktor Jan Batist Peti; fransuz rassomlari Jan Batist Kamil Koro, Fransua Bonne, litograf Ogyust Viktor Derua, Napoleon Bakle d’Alb ismli kartograf; ingliz rassomlari Uilyam Genri Bartlett, Uilyam Tyorner, Richard Genri Rayt, Albert Gudvin, Jon Dobbin, Nataniel Everett Grin; nemis rassomlari Fridrix Vilgelm Morits, Frans Abresh, Karl Morgentaler; niderland rassomi Matteys Maris va daniyalik rassom Genriyetta Ronner-Knip ijod qilgan. Litograf Jan Dyubua 1840-yilda «Lozanna xotiralari» nomli to‘plam nashr etgan.
Sharl Fransua Vyullerm XIX asr oxiridagi asarlarida ko‘z oldida yo‘qolib borayotgan shaharning o‘rta asr qoldiqlarini tasvirlagan. 1896-yilda rassom shahar haqidagi tarixiy qaydlarni, 1889-yilda esa «Qadimgi Lozanna» albomini chop etgan. XX asr boshida ingliz rassomi Charlz Roubotam («Lozanna, Shveysariya») rasmlar yaratgan.
Panorama

Adabiyotlar
- Lozanna // Brokgaus va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Lozanna — Katta sovet ensiklopediyasidagi.
- maqola. Lor de Gonvil. Lozanna va Vo mintaqasi qirg‘oqlari (Lavo va Rivyera) bo‘yicha yo‘lko‘rsatkich = Guide sur Lausanne et les rives de la région vaudoise (Lavaux et Riviera). — P.: Lonely Planet, 2008. — 293 b. — ISBN 2—7469—2208—8.
Havolalar
- Lozannaning rasmiy sayti (frans.) (nem.) (ingl.)
- Lozannaning rasmiy sayyohlik sayti (ingl.) (frans.) (nem.)
- Lozanna — Wikivoyage sayohat yo‘lko‘rsatkichidagi maqola (ingl.)
- Lozanna haqida 3 daqiqalik film LausanneTourisme — YouTube
- dagi lavha. Lozannadagi rus izlari (rus.)
- Lozannaning eski fotosuratlari (frans.)
- Lozanna xaritasi (frans.). Asl nusxadan arxivlangan 7-oktabr 2007-yilda.
